Dúbirge toly dúnıe

Onyń týǵan kúni – Halyqaralyq kún О́tken jeksenbi kúni búkil álemge belgili saıası qaıratker, Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń (OAR) burynǵy prezıdenti Nelson Mandelanyń 92 jasqa tolǵany atap ótildi. BUU-nyń bastamasymen bul kún Halyqaralyq Nelson Mandelanyń kúni dep ataldy. Jeke bir el­derde ózderiniń aıtýly qaı­rat­ker­lerine úlken qurmet kórsetip, olardyń me­reı­toılaryna baı­lanysty bir jyl­dy soǵan ar­nap jatady. Al bir adamnyń tý­ǵan kúnin Halyqaralyq kún dep ataý buǵan deıin bolmaǵan eken. Mundaı kúndi jeke el emes, eń úlken halyqaralyq uıym – Birikken Ulttar Uıymy ǵana belgileı alady. Bul rette sol BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń sózin keltirgen jón bolar. “Mandela – tarıhtaǵy alyp tulǵa, ol qaıyrymdylyq pen BUU ıdeıaldaryn boıyna darytqan adam, – dedi ol. – Alǵashqy Halyqaralyq Nelson Mandela kúnin ataı otyryp, azattyq, ádildik jáne demokratııa jolynda atqarǵan jumysy úshin oǵan alǵys aıtamyz”. Mandela qazir úlken saıasatqa aralaspaıdy. Biraq jurt onyń keshegi isin umytpaıdy. Onyń ónegeli ómiri bolashaqqa qyzmet etip jatyr. Qýǵyn-súrginnen kóz ashpaı, onyń 27 jylyn túrmede ótkizse, sonyń bári halyqqa qyzmet etýge arnaldy. Jurt sol jyldardy da yjdaǵattyqpen esepke alypty. Tipti BUU-nyń ózi halyqqa joldaýynda, osy halyqaralyq Mandela kúni OAR-dyń árbir azamatynan óz ýaqy­tynyń 67 mınótin el ıgiligine, balalarǵa, kedeı-kepshikke ar­naýyn ótingen. Mandelanyń ha­lyqqa qyzmet etken 67 jyl­y­nyń ár jyly úshin bir mınótti ǵana qaıyrymdylyq iske arnaý kóp emes shyǵar, biraq jaqsy nıet. О́z elinde halyq Mandelany Madıba deıdi eken. Bul esimdi úlken de, kishi de qurmetteıdi. Sol Madıba ózin qurmettegende, astatók toı jasa demeıdi, qaıta bul kúndi óz otbasynda, bala-shaǵasynyń ortasynda ótkizýdi qalaǵan. Halyq bul kúndi ózderiniń ult­tyq meıra­myn­daı, afrıkalyq qyzý qan­dy­ly­q­pen atap ótken. Oń­tústik Af­rı­ka Respýb­lıka­synyń qazirgi pre­zı­denti Djeıkob Zýma halyq kó­semin “naǵyz gýmanıst, qal­tasynda kók tı­y­ny joq, tek halyqtyń ǵana qamyn oılaǵan, ońtústik­afrı­kalyqtardyń basyn biriktirgen, olardy álem halyqtarynyń qataryna qosqan uly qaıratker” dep sıpattap, onyń qyzmetin joǵary baǵalaǵany úshin álemdik qaýymdastyqqa rızashylyǵyn bildirdi. Mandela – álem tanyǵan jáne moıyndaǵan qaıratker. Oǵan Nobel syılyǵy berildi. Halyqaralyq basqosýlarda oǵan tórden oryn tıetin. Ne úshin? Osy jerde azyraq tarıhqa júginýge týra keledi. OAR sonaý 40-shy jyldyń aıaǵynan bastap, násilshildiktiń eń soraqy túri ornyqqan el boldy. Onda aq násildi azshylyq, qara násildi kópshilikti bılep-tóstep qana qoıǵan joq, olardy adamı quqyqtyń bárinen aıyrdy. Qara násildi adamdy aq násilmen birge júrýge tyıym salýǵa deıin bardy. Bul soraqylyq jarty ǵasyrdaı ýaqytqa sozyldy. Bul elde demokratııalyq ahýal ornyqtyrý úshin talaı qandy shaıqas óter degen jurt. Al Nelson Mandeladaı uly qaırat­ker ony kádimgi par­lamenttik saılaý jolymen ǵana júzege asyrdy. Qantógis te, tóńkeris te bolǵan joq. OAR – qazir álemdegi qýatty elderdiń biri. Bir kezde násildik saıasaty úshin bul eldiń sport­shylaryn eshqandaı jarysqa qatystyrmaıtyn. Al endi osy taıaýda onda fýtboldan álem chempıonaty ótti. Bári de Madıba deıtin abyz qarttyń arqasy. Ol qazir sol elde Mvezo deıtin shaǵyn eldi mekende ómir súrip jatyr. Aptap ystyq ta jaýdan jaman “Tabıǵatta jaman aýa raıy joq”, degen sóz bar. Qalaı bolǵanda da, sol tabıǵat qubylysyn durys qabyldaý qajettigi aıtylady. Sóıtse de bıylǵy aptap ystyq kóp jerde úlken qıyndyq týdyrdy. Ásirese, reseılikter bul elde buryn bolmaǵan aptaptan qatty zardap shegip otyr. Qazir bul eldiń aqparat quraldary sol aptap ys­tyq­tyń zardabyn aıt­paı kete al­maıdy. Eń al­dymen qur­ǵaqshylyq egin sharýashylyǵyna qatty áser etken. Eldiń ortalyq aýdandarynda kóptegen alqaptyń egini kúıip ketip, jınalatyn astyqtyń mólsherine aıtarlyqtaı yqpal etpek kórinedi. Aldyn ala jasalǵan boljam boıynsha, ádettegiden 10 mıllıon tonnadaı astyq kem jınalmaq. Keı­bireýlerdiń pikirinshe, odan álde qaıda kóp delinedi. Osy jaıdan biraz jurt saıasat ta jasaǵysy keledi. Tipti astyq ónimderiniń baǵasy artyp, ol halyqtyń ál-aýqatyna áser etedi degendi aıtsa, resmı oryndardyń ókilderi ondaı qaýiptiń joq­tyǵyn, eldiń qambasynda ótken jyldan qalǵan 20 mıllıon tonnadaı astyq qory barlyǵyn alǵa tosyp, jurtshylyqty jubatyp otyr. Qalaı bolǵanda da jaz boıǵy qurǵaqshylyq, mine bir aıdan asa ýaqyt basylmaı turǵan, qaıta kóterile túsken aptap ystyq eldiń esin shyǵaryp-aq tur. Árıne, ol aldymen eginshilikke qatty tıse, mal sharýashylyǵy da odan az zardap shekpeıdi. Mal azyǵy az daıyndalyp, onyń mal basyn ósirýge de zardaby bolatyny óz aldyna, jer-jerde ózen-kól sýalyp, qudyqtyń sýy tartylyp, tipti jaz ortasynda mal shyǵynyna jol berilip jatqan kórinedi. Qurǵaqshylyqtan keletin zardap kóp. Sonyń biri – órt. Reseıde orman kóp, sol órtenip jatyr. Sol tilsiz jaýdy són­dirýge jarty mıllıondaı halyq jumylyp, qyrýar qarjy jum­salýda. Daǵdarystyń qıyndyǵyn kórgen elge bul da qosymsha aýyrtpalyq. Aptap ystyq pen qurǵaqshylyq zardaby tek qurǵaq jerde ǵana emes, sýda da bar eken. Sol sýdyń jylyp ketýinen asa qundy bekire sııaqty balyqtardyń, ásirese olardyń tuqymdarynyń shyǵyn bolyp jatqany jurtty alańdatýda. Sharýashylyqqa kelgen shyǵynyń orny tolar, bul aptap adamdarǵa da qatty tıip otyrǵ­an kórinedi. Bu­ryn bolmaǵan ystyqqa kezikken qońyr salqyn óńirdiń adamdary ap­tap ystyqta aýzyn ashyp, bi­razy dárigerden kómek suraýǵa májbúr. Keıde sol dárigerlik kómektiń ózi kómektespeıtini bar. Ystyqtaǵan jurt sý jaǵalaıdy. Al sol sý salqyndatyp qana qoımaı, keıde túbine tartyp ketedi. Elde sýǵa ketkender sany eki ese ósipti. Osynyń bárin eskerip, reseılikter aptap ystyqty jaýdan da jaman dep otyr. Sınoptıkterdiń bol­jamynsha, olar bul qıyndyqtan ázirge qutyla qoımaıtyndaı. Bul qıyndyq reseılikterge jeke dara kelip otyrǵan joq. Qurǵaqshylyq pen aptap ystyq Eýropanyń biraz elderin qamtyǵan. Berlındegi 38 gradýs ystyq budan 110 jyl buryn bolǵan eken. Qashan da aldy-artyn erterek oılaıtyn nemisterdiń ózi tabıǵattyń bıylǵy qubylysyna kóndige almaı júr. Kólikteri toqtap, kondısıonerleri isten shyǵyp, tipti aǵyl-tegil deıtin syralary jetpeı jatsa kerek. Chehııada bıylǵydaı ystyq osydan úsh ǵasyr buryn tirkelgen eken. Dárigerler 40 gradýstyq ystyq 10 mıllıon halyqtyń eki mıllıondaıyna qaýipti sanap otyr. Osydan jeti jyl burynǵy ystyqtan sabaq alǵan fran­sýzdar bıylǵy ystyqqa kúni buryn daıyndalypty. Eldiń kóp jerinde salqyndaıtyn oryn, tegin sý, dárigerlik kómek ázirlenipti. Árıne, bıylǵydaı aptap ystyq buryn mundaıǵa kezik­pegenderge qattyraq tıedi. Afrıka, Azııanyń kóptegen elderi úshin bul ádettegi jaǵdaı. Bıylǵydaı jaǵdaıdy biraz el bolashaq úshin sabaq dep qa­byldasa jón bolar. Tipti qur­ǵaqshylyqty jaý degende de, sol jaýǵa daıyndyǵy barlar tótep beredi. Mamadııar JAQYP.