Zııaly

Qostanaı qalasyndaǵy Ál-Farabı babamyz atyndaǵy kóshe sozylyp baryp, To­byl ózenine jetip qulaıdy. Qostanaı­dyń shybynsyz jazynda kósheniń boıymen Tobyl jaqtan soqqan qońyr salqyn sa­mal­­men erkin tynystap kele jatqan arda­ger Kenjebek Ýkındi osy qalanyń orys-qazaǵy birden tanyr edi. “Tanymaǵanda she, keshegi 90-shy jyldary oblysty basqarǵan kisi emes pe?” der. Bıliktiń aınalasynda bolǵandardyń ýaqtysynda túkirigi jerge túspeı, al bılikten ketkennen soń kóptiń arasynan bilinbeı, kóńilden tez óshetinderi qanshama? Qatarlasyp qalǵan kári-jas eńsesi eńkish tartpaǵan, Altaıdyń bıigine shyqqan shynardaı symbatty Kenjekeńe qurmettiń belgisindeı kúlimsirep, bir bury­lyp qaraıtynyn ózderi de baıqamaı qala­dy. Al jurt nazaryn ózinen jibermeıtin onyń boıyndaǵy ıman tazalyǵy men zııalylyq ekenin bul da baıqamas, bálkim. Biraq rasy solaı. Kenjekeń Tobyldyń jaǵasynda turyp oıǵa shomady. Ár adam – bir ózen. Onyń bas­taý alar tusy, ekpindi aǵysy, quıar saǵa­sy bolady. Qazaq jeriniń alqasy atanǵan Altaıdaǵy kishkentaı ǵana Qoıtas aýyly – Kenjebek júreginiń jez qońyraýy. О́mir­diń jeti belesine shyǵyp turǵan aza­mat­tyń esine Qoıtas tússe alysta qalǵan kús taban, jalań aıaq balalyq shaq aldynan shyǵady. Maıdanǵa attanǵan ár azamattyń artynan kelgen “qara qaǵaz” aýylda joq­taýdy kóbeıtken. Ondaı jylap-syqtaýdan Úkiniń úıi de shet qalmady, bir anadan tý­ǵan altaýdyń eresekteri Qusyman men Mu­hıt­qan soǵysqa ketip, qaıtyp oralmady. Qu­syman aǵasynan ishi kitapqa toly aǵash sandyq, Muhıtqannan qara dombyra qaldy. Jas quraqtaı jelkildep ósip kele jatqan qyzyǵynyń aldy – eki ulynan birdeı aıy­rylǵan ata-ana myna kúıikti kótere almady, kóp uzamaı ózderi de o dúnıelik boldy. Anadan 9 jasynda, ákeden 12 jasynda jetim qalǵan bala apaıy Bıǵaısha men jezdesi Soltannyń on balasynyń ústine on birinshi bolyp qosylyp, solardyń qamqorlyǵymen jetilip ketti. – Men ósken Ishjarǵysh óńiriniń saı-salasy, ár tasy, qyzyl shatyrly mektep, aýyl­dy ortasynan ekige bólip aǵatyn bulaq... bári de kóz aldymda. Osy jerde balalyq bal dáýrenim ótti. Átteń tili joq, ýaqyt kóshinen kórgeniniń bárin de ishte saqtaıdy. Eger sol qupııanyń perdesin kóterse, tunyp turǵan shejire. Qoıtastyń shejiresi – ózine jeterlik tutas tarıh, – dep eske alady Kenjekeń týǵan jerin.Sol aýyldaǵy Qazyǵumar baqsy qazaq dalasyndaǵy qupııasy ashylmaı ketken qubylystyń biri, al Árin dombyrashynyń tartqan kúıleri jerdiń tarıhy, eldiń muńy eken. Kóńili sherli qazaqtyń bári aqyn eken-aý. Soǵys jyldary Qoıtas aýylynan maıdanǵa attanǵandardyń barlyǵy derlik otyzynshy jyldardyń oıranynan, ash­ty­ǵynan, qýǵynynan baýyryn endi kóterdim be degen eldiń balalary emes pe edi. Olardyń deni bir-eki klass bitirgen shala saýatty, qoı sońynan erip, kúnin kórip júrgen sharýa adamdar bolatyn. Solardan keletin úshbý hattar óleńmen jazylar edi. Oshaqbaev Sádýaqas degen aǵasynyń hatyndaǵy: “Besatar ıyǵyma ilip júrmin, Sur shınel, sary shalbar kıip júrmin, Alysta, artta qalǵan el-jurtymnyń Qadirin endi ǵana bilip júrmin”, – degen bir shýmaq úlken-kishiniń aýzynan túspeıtin. Qazir aıtqan saıyn azaıyp bara jatqandaı kórinetin adamdar arasyndaǵy meıirim-shapaǵat ta Qoıtas aýylynyń ereksheligi sııaqtanatyn. Soǵys kezinde aýyldyń úlkenderi bozdaqtyń artynan kelgen “qara qaǵazdy” onyń áıelin, ata-anasyn aıaǵannan tyǵyp, qaraly habardy estirtpeı, úmitin jalǵaı turatyn. Soǵystan keıingi jyldary kóterem maldyń jasyq etin talǵajaý etken el barǵa qanaǵat tutyp, alǵa umtylatyn. Kempir-shaldar ata-anasynan jetim qalǵan Kenjebektiń te mańdaıynan sıpap, “keshegi Úkiniń balasy ǵoı” dep arqasynan qaǵar edi. Qarap otyrsa, aýylynyń osy sýretiniń barlyǵy da at jalyn tartyp mingen Kenjebekke taǵylymdy tárbıe, kókiregine nur bolyp quıylǵan eken. Qaǵylez bala soǵystan keıingi zamandastary, tustastary sııaqty oqýǵa yntyq, bilimge zerek bolyp ósti. Apasy men jezdesi turatyn Maralıha aýylyna barǵan soń, 6-7 klastarda-aq orys tilin úırenip aldy. Kitaptan bas almady. Ol aldaǵy úlken ómirge týǵan jerdiń tuǵyrynan talmas qanat baılap ushqan edi. Kenjebek Ýkınniń bir baqyty onyń ómir jolynda jaqsy adamdardyń kezdesýi edi. Qydyr sııaqty sol jandar onyń taǵ­dyryna, qyzmettegi ósý jolyna da yqpal etti. Joǵary oqý ornyn bitirip, ásker qatarynda boryshyn ótep qaıtqan soń, Maralıha aýylyna kelip, osynda orta mek­tepte fızıkadan sabaq beredi. Ásker qata­rynda partııa músheligine kandıdattyqqa ótken bolatyn. Endi aýdannan múshelikke ótti. Múshelik bıletke qol qoıǵan Kúrshim aýdandyq partııa komıtetiniń sol kezdegi birinshi hatshysy Aqash Ibejanov Altaı­dyń qııasyna shyqqan qaraǵaıdaı suńǵaq, kelbetinen ishki rýhanı qýaty, ózine degen senimdiligi bilinip turatyn jigitti baıqap, “myna jigitten birdeńe shyǵar, kóziniń oty bar eken” dese kerek. Sol Aqań qanatynyń as­tyna alǵan jas mamandardyń bel or­tasynda Kenjebek Ýkın de júrdi. Aý­dan­dyq komsomol komıtetiniń hatshylyǵynan oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna, táýelsizdigimizdi alǵan jyldary oblys ákimine deıingi ósý joldarynan ótti. Aqash Jaqypbekulyn tek basshy ǵana emes, ómirdegi ustazy, aǵa tutty. Ustaz ósıetimen, onyń ustanǵan taza jolymen júrdi. Taza jolmen júrý degen ne edi? Kúrshim aýdanyn on jeti jyl bas­qaryp, izbasarlary – jas kadrlardy tár­bıelep shyǵarǵan ustazy Aqash Ibejanov aıtqandaı eline, jerine qyzmet etý, adal­dyq, qandaı jumys bastasa da halyqtyń kádesine jaraıtyn etip isteý bolatyn.Osy ustanym onyń júreginde jattaldy. Aıt­qanyndaı, 32 jasynda Shyǵys Qazaq­stan­daǵy Zaısan aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵan jigit iske qulshyna kiristi. Jas tóraǵa is­ti aldymen jol salýdan bastady. Jol qasıetti nárse, jol túzelse halyqtyń da kó­ńili ósedi, is alǵa basady de­gen tujyrymǵa kelgen. Aýdan ishindegi tas jol Qabyrǵatal, Sátbaı, Aqaral arqyly qııan­­daǵydaı alys kórinetin Zaı­sandy ob­lys or­taly­ǵy­men qosty. Aý­dandaǵy eldi me­kenderge birin qaldyrmaı elektr jaryǵyn apardy, tipti bul órkenıetten malshylar qo­nysyn da qalys qaldyr­maı­dy. Munan keıin Ken­je­keń osy oblystaǵy Glý­­bokoe aýdandyq atqarý ko­­­mıtetine tóraǵa bolyp bar­ǵanda da osy isti jalǵas­tyr­dy. О́tken ǵa­syrdyń jetpi­sin­shi jyldary elimizdiń shy­ǵys búıirinde jatqan eldi me­kender asa kór­keıip kete qoı­maǵan edi. Ken­jebek Úki­ulynyń bas­shy­lyǵymen ta­laı qonys adam tanymastaı túledi. Al óziniń týǵan Kúrshimine hatshy bolyp kelgende búginde kólik bitken aǵylyp jatatyn Maralıha tas jolyn, asaý Kúrshim ózenine eki kópir saldyrdy, tóte qatynas jolyn ashty. Bul sol óńirdiń eko­nomıkalyq-áleýmettik damýy úshin ma­ńyz­dy bolatyn. Altaıdyń kórkeıýine jastyq jalyny, bilimi men eńbegin bergen jıyrma jylyna Kenjekeń búginde rıza. 1987 jyly ol Qostanaı oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp aýysty. Bul kezde Qazaq KSR Mınıstrler Keńesin Nursultan Nazarbaev basqardy, onyń basshylyǵymen talaı túıindi isterdi aqyldasyp sheshti, birlesip atqardy. Sol sekseninshi jyldardyń aıaq kezinde Torǵaı oblysy taratylyp, ózimizdiń aǵaıyndar shoǵyrlanǵan Jangeldın, Amangeldi, Arqalyq aýdandary Qostanaı oblysyna qarady. Qazaqtyń qut mekeni Torǵaıdyń dabysy alystan gúrildep estiletin. Ol ýaqyttyń sıpatyna saı “Revolıýsııa besigi”, “Qazaqtyń Lenıngrady” dep áspettelgen Torǵaı aýmaǵynyń ortalyǵy Torǵaı selosynyń tym jupynylyǵyna tańqalǵan. Tobyl boıyndaǵy Tyń kóte­­­­rilgen eldi mekenderde úıler ortalyqtan jylytylyp, áıelder ot jaǵý men nan pisirýdi umyta bastaǵan kezde, Torǵaıdyń halqy tóbesinen topyraǵy sýsyǵan shym úılerde turyp jatqan edi. Bul jerde oblys basshysynyń biri retinde de myna kóri­niske únsiz qalýdyń reti kelmeıtin edi, ári qany da oınap ketti. Dereý Nursultan Ábish­­ulyna telefon shalyp, pikir bildirgen. Sosyn oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy N.Knıazev ekeýi shuǵyl sheshimge bel býyp, oblystaǵy 240 keńshar­dyń dırektorlaryna árqaısysy Torǵaı kentine bir-bir úıden salyp berýdi ótingen. Sol jınalysty ótkizgen de ózi bolatyn. Torǵaıdyń eńsesin osylaı bir kótergen edi. Elimiz táýelsizdigin alǵan jyldary Kenjebek Ýkın Qostanaı-Torǵaı óńirinde basshylyq qyzmette boldy.Halqymyzdyń ádebıetin, mádenıetin, eń bastysy tarıhyn jetik biletin bilimdarlyǵy Kenjebek Úkiulyna ultymyzǵa qatysty kóp máselege kózjumbaı qaratqyzbady. Al táýelsiz­dikpen birge naryqtyń qyspaqqa alǵanyn, aýyl sharýashylyǵyndaǵy qaıta qurýlarǵa baılanysty aýyldyń toz-tozy shyqqanyn, eldiń údere kóshkenin kóńili oıaý jurt umyta qoımaǵan bolar. Dál sondaı ólara shaqty ultymyzdyń tarıhy men mádenıe­tine qatysty máselelerdi sheshý óte úlken uıymdastyrý jumystaryn, tózimdilikti qajet etetin edi. Sonyń barlyǵy da tap­shylyqqa baılanysty bolatyn. Al bitken is adamdardyń rýhyn kóterdi. Qostanaı topyraǵynda qazaqtyń mańdaıyna bitken úsh báıtereginiń ekeýi – Shoqan men Yby­raı týǵan. Qaladan 7 shaqyrym jerdegi uly aǵartýshynyń zıratyna ornatylǵan bıiktigi eki metrdeı betonnan quıylǵan qulpytasty bireýler myltyqpen atqylap, jazýyn óshi­rip tastaǵan eken. Sony kórgende Ken­je­bek Úkiulynyń júregi qan jylady. Oblys­tyq bıýdjetten tam-tumdap qarjy bólgizip, aǵartýshy beıitiniń basyna qyzyl kirpish­ten kúmbez, basyna qara mármár tas orna­tyldy. Kesenege aparatyn bir shaqyrym­daı jol asfalttandy. Ybyraı Altyn­sarınniń memorıaldyq mýzeıi salyndy. Al Shoqannyń kindik qany tamǵan jer tarıhshylar men zertteýshiler arasynda daýly bolyp, biri Qusmuryn kóliniń jaǵasyndaǵy Ortabulaq, biri Sarykól aýdanyndaǵy Kúntımes dep ekige jarylǵan. Pikir talastyrdy. – Men sol kezde osy máseleni tııanaq­taý úshin akademık, tarıhshy aǵamyz Ma­nash Qozybaevqa arnaıy hat jazyp, jaýap aldym. Ol kisi Shoqan dúnıe esigin Kún­tı­meste ashqan dep jaýap berdi. Kúntımes “Kras­nodon” keńsharynyń bólimshesi bolyp sanalatyn. Sol jerge tas jol tó­sep, 8 jyldyq qazaq mektebin turǵyzyp ber­dik. Meniń armanym Shoqan týǵan Qos­tanaıda onyń eńseli eskertkishin ornatý edi, ony meniń mańdaıyma jazbady, – dep eske alady búginde Kenjebek Úkiuly. Al repressııa qurbany Beıimbet Maı­lınniń 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda onyń týǵan jeri Taran aýdanynyń Jalshy aýylyna birneshe turǵyn úı jáne meshit turǵyzyp berdi. Meshit demekshi, jetpis jyl boıy til men din esikten qarap qalǵan Qostanaıda osydan ǵasyrdan astam ýaqyt buryn qazaqtardyń qarjysyna salynǵan meshit úıi atqora da, kıno teatr da bolyp aqyrynda oǵan fılarmonııa ornalasqan edi. Kenjekeń oblys basqaryp turǵan kezde meshittiń halyqqa qaıtarylýyna da muryndyq boldy. Al 1992 jyly Mádenıet mınıstri Qýanysh Sultanovpen kelise otyryp, Qostanaı oblysynda birinshi ret telestýdııa ashty. Bul órkenıet jetistigi Qostanaıdaı úlken, ári óndirisi de, aýyl sharýashylyǵy da damyǵan ólkege óte kerek dúnıe ekeni daýsyz-tyn. Al 1993 jyly oblysqa konservatorııa men óner ınstı­­týtyn bitirgen on bes jas mamandy shaqyr­­typ, “Aq jeleń” ult-aspaptar ansamblin qurdy. Shaqyrtylǵan jas mýzyka maman­darynyń barlyǵyn pátermen qamtamasyz etti. О́ner ujymynyń respýblıkaǵa aty shyqty, halyqaralyq baıqaýlardan júldeler alyp keldi. Osy ansambldiń negizinde ótken jyly qazaq ult-aspaptar orkestri quryldy. Torǵaı oblysy qaıtadan ashylǵan kezde Kenjebek Ýkın oblystyq partııa komıte­ti­niń birinshi hatshysy bolyp taǵaıyn­daldy. Torǵaıdyń baı shejiresi, alystan qaıyrylatyn tarıhy oblys basshysyn tereń tolǵanysqa túsiretin. – Otanymyzdyń qaımaǵy buzylmaǵan bir pushpaǵy – Torǵaı. Ulytaý qoınaý­y­­nan basyn alatyn Qaratorǵaı, Sarytorǵaı ózenderi jazyqqa shyǵa túıisip, Torǵaı bolyp aǵady. Aqkól, Aqqum, Tosynqum, Jylanshyq ózeni, Qyzbel jotalary áriden alsaq Shaqshaq Jánibek, beriden aıtsaq Ahmet pen Mirjaqypty ómirge ákelgen ulylar ólkesi. Jylanshyq boıyn on jyl boıy Han Kene de jaılaǵan. Baraqtyń qolynan qaza tapqan Ábilqaıyr han da О́lkeıek ózeniniń boıynda jatyr, – dep shejire shertedi Kenjekeń. Osyndaı qazaq tarıhy tunǵan ólkede naryq qylburaý salyp turǵan kúnniń ózinde Kenjebek Úkiuly halyqtyń rýhyn kóterýge tyrysty. Ahmet pen Mirjaqyptyń aqtalý toıyn Torǵaı ózeniniń jaǵasyna aq shatyrdaı 300 úı tigip, dúrildetip ótkizgen edi. “Toıdyń bolǵanynan boladysy qyzyǵy” taǵy bar, merekege daıyndyq kezinde Torǵaı kenti qaıta túledi, joldar, úıler, sport kesheni jóndeldi. Búginde sonyń barlyǵy da halyqtyń yryzdyǵyna jarap jatyr, Kenjekeńniń kóńili soǵan toq. Qyzmet babymen bılik basynda júrgen Kenjebek Úkiulyna nusqaýdy ǵana oryn­dap, qaǵazdan betin almaı, sıfr sanap oty­ratyn qasańdyq jat bolatyn. Halqymyz­dyń tarıhyn tereń biletin jáne ózi de ónerden quralaqan emes, dáýlesker kúıshi, “Birjan-Sara aıtysyn” jatqa aıtatyn ádebıetshi Kenjekeńe qazaqtyń mádenıeti men ónerindegi, ǵylymdaǵy dara tulǵalar jaqyn júrdi. Shyǵysqa gastroldik sapa­rynda qazaq óneri týraly syrdaı-jyrdaı áńgime shertisip, aqyrynda Altaıdyń qońyr aıýynyń terisin syılaǵan Nurǵısa aǵasymen, aqtańger tarıhshy Manash Qa­bash­ulymen, álemdik deńgeıdegi ǵalym О́mir­zaq Sultan­ǵazınmen, kórkemsóz she­beri, oıshyl Ábish Kekilbaevpen, aqyndar Syrbaı, Ǵafýlar­men, ataqty ustaz, qaıyn atasy Husaıyn Abýshaevpen birge ótkizgen kúnderdiń árqaısysy ózine bir jas qosqandaı eken. Josparly ekonomıka men naryqtyń toǵysqan ólara tusynda jumys isteý esh­kimge de ońaı tıgen joq. Kenjebek Úkiuly sol jyldary Qostanaı oblysynda sharýa­ny shaıqaltpaýǵa bar qajyr-qaıratyn saldy, ysylǵan uıymdastyrýshy ekenin kórsetti. Jalpy ekonomıka, ásirese, aýyl sharýashylyǵy 90-shy jyldary ishinde qatty daǵdardy. 1993 jyly “Egemen Qazaqstan” gazetiniń oblystaǵy menshikti tilshisi, marqum Baıtursyn Ilııasqa bergen suhbatynda Qostanaı oblysynyń sol kezdegi ákimi Kenjebek Ýkın: “Qazir dú­nıejúzinde astyq satyp almaıtyn el joq. Biz astyq ósirý tehnologııasyn jaqsy bilemiz, úırendik. Qolymyzdan kelip tur. Árıne, bizdiń qolymyzda AQSh ferme­r­lerinikindeı tehnıka bolsa, 15 myńnyń or­nyna 4 myń kombaın, 4 mıllıonnyń ornyna 2 mıllıon gektar jerge egin salyp, oraqtyń merzimin qysqartý esebinen de qazirgi alyp júrgenimizden artyq astyq óndirýge múmkindik týar edi”, – deıdi. Kóp uzamaı Kenjekeńniń aıtqany keldi. Qazir oblysta pálenbaı myń gektar jerdi sheteldik qýatty tehnıkalardyń arqasynda sharýalar sanaýly kúnde egip, sanaýly kúnde jınap alady. Sol jyldary Kenjebek Úkiulynyń uıymdastyrýymen qurylǵan “Altyn dán” astyq saýdasy úıi” aksıonerlik qoǵamy sharýalardy naryq qatynasyna úıretken ári qıyn ýaqytta jeńildik, jaǵdaı jasaǵan qurylym boldy. Ol bıdaı ekkenderdiń astyǵyn bir jerden satýǵa jaǵdaı jasady. Al muny mise tutpaı, astyǵyn óz betinshe satqysy kelgender ony artatyn temir jol tuıyǵyna qol jetkize almaı, ýaqyttan da, aqshadan da utylyp qalyp júrdi.Sonymen qatar, ólara shaqta bergen osy suhbatynda: “Jekeshelendirý – saıası-áleýmettik uǵym. Erte me, kesh pe menshik máselesi birjolata sheshiledi. Másele, keńsharlarymyzdyń qalaı reformalanatynynda. Olardy jekeshelendirý taratyp jiberý emes dep oılamaımyn” deıdi. Sóıtip, olardyń aksıonerlik qoǵam quryp, ujym kúıinshe qalýyn qalaıtynyn bildiredi. Onyń só­ziniń durystyǵyn ýaqyt keıinirek dá­lel­dedi. Qazir oblysta keńshar kezdegi sha­rýa­ny bólmeı-jarmaı bútin ustap qalǵandar qarjyny oralymǵa keltirip, utty. Bul aýyl adamdaryna da qolaıly. Qaı kezde de birikken ozǵan. Kenjebek Ýkın búginde josparly ekonomıkany ysyra kelgen naryqtyń qıyndyǵyn da, táýelsizdiktiń qýanyshynda birge bólisken, onyń damýyna atsalysqan Qostanaıda tamyr jaıǵan. Halqyna, memleketine etken eńbegi de eleýsiz qalǵan joq. Táýelsiz memlekettiń “Qurmet” orde­nin keýdesine taqty. Al taǵdyrdyń, ómirdiń qurmeti de jeterlik. Balalary, quda-jeg­jat­tary qasynda. Báıbishesi Sara Husaı­yn­qyzy ómir boıy ustazdyq etti, qazir zeı­nette. Uly Symbat ǵylymda júr, qyzdary Álfııa men Náılanyń biri dáriger, biri bankır, kúıeý balalary Samat pen Erjan da bilikti mamandar. Nemereleri ósip keledi. Iri laýazymdy qyzmetter atqarsa da Kenjekeń dúnıe qýǵan joq. Baılyǵy –balalary men nemereleri, dostary. Úıdegi kitaphanasyn, tórde ilýli turǵan qońyr dom­­­byrasyn, eliniń azattyǵyn, ózi keýde­sine toqyǵan halqynyń tarıhyn, mádenı-ádebı jaýharlaryn taǵy bir baılyǵym dep sanaıdy. Ádette, atqa mingen baı-manap­tyń bári zııaly bolmaýy múmkin, al zııaly adam – baı adam, ári halqynyń qazynasy. Kenjebek aǵa osy qatardan. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.