Alyp

Qaı kezeńde bolmasyn uly adam­dar­dyń ómir joly tarıh­shylardyń da, jýrna­lısterdiń de, tipti, qarapaıym adam­dar­dyń da nazaryn aýdartyp, jan-jaqty zerdelenip kelgen. О́ıt­keni, halyqtyń taǵdyr-talaıyna yqpal etken adamnyń jetistikke jetý syryn árkimniń bilgisi keletini daýsyz. Sońǵy jyldary Prezıdent Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaev týraly shyq­qan kitaptar men ma­qalalar az emes, bul eńbekterdiń barlyǵy bizdiń Elbasy­myzdyń biregeı tulǵasyn kórsetetin qundy dúnıeler. Alaıda, otan­das­tarymyz ben sheteldik ókil­derdiń kókeıindegi san alýan su­raqtarǵa tek Memleket basshy­synyń ózi ǵana meılinshe tolyq jaýap bere alatyny sózsiz. Sondyqtan da, meniń oıymsha, Pre­zıdent N.Nazarbaevtyń tanymal jýrna­lıst Saýytbek Abdrahmanovpen jandy suhbat túrinde qurylǵan «О́mir ót­kelderi» atty jańa eńbeginiń qundylyǵy erekshe. Bul − Qazaqstan halqynyń ıgi­li­gi men bedeli jolyndaǵy Elbasynyń alyp eńbeginiń mańyzyn pash etetin asa qy­zyqty da mazmundy kitap. Elbasynyń soqpaqty joly Nursultan Ábishuly Na­zar­baev ózine ǵana tán fılo­sofııalyq tereńdikpen, sondaı-aq tabıǵı qarapaıymdylyqpen óziniń ómirbaıandyq eńbegi týraly bylaı deıdi: «О́mir jolym tóselgen taqtaıdaı tegis bolǵan joq, aldymnan talaı kedergiler kezdesti, olardyń keıbirin zaman qoıdy, keıbirin qoǵam qoıdy, keıbirin adam qoıdy. Shúkirshilik, bárinen de ótip, búgingi kúnge jetip otyrmyn. Qazaqstan halqynyń álemdik órkenıet kóshine qýatty memleket kúıinde, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń syıly múshesi retinde, búgini baqytty, erteńi eńseli el retinde qosylǵanyn kórip otyrmyn. Myń táýbe!». Álemdik tarıh shynaıy kósh­basshylar keleshegi zor mindetter men maqsattardy durys qoıa bilý, barlyq qıyndyqtar men tos­­qaýyldarǵa qaramastan, olar­dy iske asyrýǵa kúsh salý, halyq­qa senim uıalatyp, ultty damý­dyń jańa beles­terine bastaý sııaqty biregeı qabilet­termen dara­la­na­tyndyǵyn kórsetip otyr. Jaratýshy strategke tán mun­­daı qasıetti kez kelgen saıa­sat­ker men memleket basshy­syna darytpaǵan, shynaıy stra­­tegııalyq oılaý qabiletine ıe kósh­bas­shy­lardyń tapshylyǵy, ókinishke qaraı, erekshe sezi­letin qazirgi álem­de bizdiń Prezıdentimiz sırek qubylys bo­lyp tabylady. Biraq, Tabıǵattyń ber­geni óz aldyna, Kóshbasshyǵa tán daryn ómir­diń bel-belesteri men saıası kú­­resterde shyńdalady. Al mun­daı jaǵ­daılar Nursultan Ábish­ulynyń ómirinde az bolǵan joq. Ol áke-shesheniń mahabbaty men soǵystan keıingi aýyl ómi­ri­niń qıyn­dyq­taryn sezinip ósken týǵan úıinen jasóspirim shaǵynda jyraqqa ketti. Ol qazaqtar úshin úırenshikti emes metallýr­gııa salasynda, múlde jańa mádenı-psıhologııalyq ortada bilim ala bastady. Sol jyldary kóptegen adamdar úshin túsiniksiz jáne keleshegi bulyń­ǵyr bolyp kóringen bul jaǵdaı Elbasynyń qalyptasýynda sheshýshi ról atqardy. Bolashaq Memleket basshysy retindegi onyń bitimi enjarlyq pen tamyr-tanystyqtan ada, al adamdardy iskerlik jáne adamgershilik qasıetteri boıynsha ádil baǵalaǵan eńbek ujymynda shyńdaldy. Elbasy qyzmet jolyn osylaı bastady, yqpaldy týystarynyń qamqorlyǵynsyz «ózin ózi qalyptastyryp», Tarıhty jasaýshy «self-made leader» saıasatker retinde shetelde keńinen tanymal boldy. Elbasy sol úshin de zor qurmetke laıyq. Biraq, alda tabandy eńbekke, bas­qa­rý­dyń eskirgen ádisterinen arylý qajettiligi týraly azapty oılarǵa, daýqumarlar men qaskúnemderge qar­sy qyzý kúreske, «qaıta qurý bastyq­sy­maqtarynan» túńilýge, týǵan jerdiń qamy úshin tereń alańdaýshylyqqa, toqyraý ınersııasyn taısalmaı eńserýge jáne teńdessiz reformalarǵa toly tutas О́mir turdy. Bul Elbasynyń osyn­daı qubylmaly da qaýipti álemde halyq taǵdyry úshin ózine tarıhı jaýapkershilik júktegen soqpaqty joly edi. Búgingi kúnniń bıiginen biz Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń KSRO kúıregen qıyn-qystaý sátte Qazaq­stan­nyń táýelsizdigin jarııalaýǵa asa jo­ǵary jaýapkershilikpen qarap, belgili saıasatkerlerdiń san túrli jelik­pe sózderine qaramastan, tabysty mem­leket qurý jolynda kezdesken bar­lyq kedergilerdi asqan sheberlikpen eńsergenine kóz jetkize túsemiz. Kúrdeli demografııalyq ahýal, shekaranyń ret­telmeýi, asa qıyn ekonomıkalyq jaǵ­daıdyń bolýy sebepterinen Qazaq­stanǵa tolyqqandy memlekettilik berýden bas tartylǵany belgili. Oǵan qosa, saıası elıtalardyń aldyn ala bol­jam­syzdyǵynan birqatar postkeńestik respýblıkalar úshin sol kezeń naǵyz zulmatqa aınalǵan edi. «Osyndaı tusta men eń aldymen Qazaqstannyń taǵdyry týraly, óz halqymnyń erteńgi kúni tý­ra­ly oılanýǵa, tolǵanýǵa tıisti edim. Ekonomıkaǵa qolaıly jaǵdaı jasa­lýy úshin, elimizdegi kópultty jurt­shylyqtyń tynyshtyǵy úshin KSRO-ny qaıta ózgertip qalyptastyrýǵa, ony shyn mánindegi egemen elderdiń odaǵy retinde jańasha qurýǵa qoldan kelgeninshe áreket ettik. Bul saıasattan biz uttyq. Sebebi, eshkim bizge ishimizde de, syrtymyzda da aıyp taǵa almady. О́z táýelsizdigimizdi daý-damaısyz jarııaladyq», – dep eske alady avtor. Táýelsizdik alǵan kezdiń ózinde Nur­sultan Ábishuly kóptegen saıasatkerlerdiń tisi batpaıtyn isterdi júzege asyra aldy, ol qıyn ahýaldy ózgertip, kemshilikterdi artyqshylyqtarǵa aınaldyryp, qatyp-semip qalǵan saıası júıeniń tar órisi men kóne ekonomıkadan ósip shyqqan halyqtyń oılaý júıesin ózgerte bildi. Prezıdent N.Nazarbaevtyń shynaıy kóshbasshylyǵyna sengen jańa qurylǵan eldiń azamattary naryqtyq ekonomıkaǵa, sapaly bilim men kúshti básekelestikke múldem balama joq ekenin túsindi. Tehnologııalyq tóńkerister men saıası dúrbeleńder dáýirinde bedeldi ultqa aınalǵymyz kelse, tynbaı eńbek etýimiz kerek, biraq muny aqylmen, ekonomıkany reformalap, memleketti baıyta otyryp jasaýǵa tıistimiz. Bul ornyqty ekonomıka, ultaralyq kelisim jáne halyqtyń ál-aýqaty negizinde «qazaqstandyq model» qura bilgen bizdiń Elbasymyzdyń ustanymy deýge bolady. Sondyqtan da, Elbasy halyqpen suhbatynda jaýapkershilikke, jańashyldyqqa jáne eńbekke basa nazar aýdarady. Jastar Elbasynyń erekshe qamqorlyǵynda, ol jastarǵa basty basymdyqty – oqý jáne bolashaq jolynda bilim alý dep aıqyndap berdi. Elimizdiń ár óńirindegi zııatkerlik mektepter, «Bolashaq» baǵdarlamasy, Nazarbaev Ýnıversıtet Elbasynyń strategııalyq oılaý qabileti men óskeleń urpaqtyń qajettilikterine degen ákelik qamqorlyǵynyń aıqyn kórinisi. Postkeńestik keńistiktegi eń tabysty memleket qurylysy jobasynyń avtory N.Nazarbaev óz kitabynda elimizdiń ult­tyq múddelerin negizge alǵan Qa­zaq­stannyń syrtqy saıasatynyń mánin barynsha anyq kórsetip beredi: «Biz áýelden ózimizdiń táýelsiz memleketimizdi batystyq demokratııa qaǵıdattaryna negizdep, aldyńǵy qatarly azııalyq mem­leketterdiń tájirıbesin jáne elimiz­degi kóptildi, kópdindi qoǵamnyń erekshe­likterin eskere otyryp qurýdy oılas­tyrǵan edik. Sol oıymyzdy oryndaýǵa syrtqy saıasatymyzdy oraılastyra aldyq. Qazaqstannyń memlekettiligi men táýelsizdigin nyǵaıtýǵa álemdik qaýym­dastyqpen yqpaldastyqty kúsheıtýdi qu­ral etip qoldana bildik. Halyqaralyq bedel degen salıqaly syrtqy saıasat pen dáıek­ti ishki damýdyń jıyntyǵy. Biz soǵan qol jetkizdik. Bul – bizdiń úlken taby­symyz». Prezıdent N.Nazarbaevtyń bedeli tań­danarlyq fenomenniń negizin qu­raıdy: onyń barlyq bastamalary men usynystary zamanaýı halyqaralyq qatynastardyń yqpaldy faktoryna aınaldy, jahandyq sıpatqa ıe boldy. Elbasy adamzat tarıhyna búkilálemdik ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy retinde endi, mundaı qurmetti mártebege bir de bir memlekettiń basshysy laıyqty bolmaǵan. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes, Álemdik jáne dás­túr­li dinder lıderleriniń sezderi − bi­regeı forýmdar, olardyń tikeleı avtor­lyǵy álem kartasyndaǵy jańa memle­kettiń negizin qalaýshy Prezıdent N.Nazarbaevqa tıesili. Halyqaralyq qoǵamdastyq onyń TMD-nyń bastaýynda turǵanyn, ShYU qurýǵa aýqymdy úles qosqanyn jaqsy biledi. Qazaqstan shekarasyn zańdyq tur­ǵy­dan resimdeý Elbasynyń tarıhı eńbegi bolyp tabylady. Kitap avtorynyń ózi dál eskertkenindeı, «shekarany taspen qor­shamaý kerek, shekarany dospen qor­shaý kerek». Prezıdent N.Nazarbaev 2010 jylǵy sáýir aıyndaǵy Qyrǵyzstandaǵy ótkir saıası daǵdarysty sheshýde basty bitim­ger­shilik ról atqardy. Qazaqstan basshy­synyń halyqaralyq bedeli Ýkraınadaǵy kúrdeli qaqtyǵystardy retteý jónindegi mańyzdy aralyq mıssııany oryndaýǵa múmkindik beredi. Elbasy on jyldyq úzilisten soń Astanada EQYU sammıtin ótkizýge jáne Eýrazııalyq qaýipsizdik deklarasııasyn qabyldaýǵa qol jetkize aldy. Sonaý 1994 jyly Eýrazııalyq Odaq týraly ıdeıany aıta otyryp, 20 jyldan soń Elbasy bul odaqty múldem jańa geosaıası jáne geo­ekonomıkalyq jaǵdaılarda qurýǵa qol jetkizdi. Shyn mánisinde, ol eldi syrtqy qaterlerden qaýipsizdendirdi, jasampaz reformalar úshin jaǵdaı jasady. Saıası turaqtylyq, oılastyrylǵan reformalar jáne jaýapty syrtqy saıa­sat el ekonomıkasyna postkeńestik el­der keńistigi úshin teńdessiz ınvestısııa­lar aǵynyn (200 mlrd. dollarǵa jýyq) qamtamasyz etti. Qazaqstan Kósh­bas­shysyna iri halyqaralyq ınvestorlar sendi, olar qarjy qarajattarynan basqa aldyńǵy qatarly tehnologııalar men menedjmentti engizdi. Prezıdent N.Nazarbaevtyń jańa kitabyn oqyǵan kezde óz elin qıraǵan postkeńestik úıindiden kótergen, ony turaqty damý jolyna salǵan jáne Qazaq­standy halyqaralyq dárejedegi yqpaldy oıynshyǵa aınaldyrǵan kórnekti memleket qaıratkeri mártebesimen avtordy álem­dik saıasattyń bıik shyńyna alyp kelgen búkil ómir joly kóz aldyńa keledi. Sondyqtan, búkil álem ótken prezı­denttik saılaýdaǵy reformalar baǵdary­nyń jappaı qoldaýǵa ıe bolýyn Qa­zaqstan Prezıdentiniń óz eli men álem­dik qoǵamdastyqtyń ıgiligi jolyndaǵy qyzmetiniń zańdy nátıjesi retinde qabyldady. Aýqymdy transformasııalar qarsańynda Sonymen birge, «О́mir ótkelderi» kitaby ótken kezeńdi baıandasa da, bola­shaqqa arnalǵan eńbek bolyp sanalady. О́t­kenge syn kózben qaramaı, jarqyn bolashaqqa úmitpen qaraý qıyn, bul ómir­lik aksıoma. Bul kitap Elbasy qa­lyp­tastyrǵan reformalar aıasynda elimiz­diń bolashaǵy týraly oılarǵa nár beredi. Qazaqstanǵa Ult josparyn usyna otyryp, Prezıdent N.Nazarbaev zama­ny­na saı kórnekti reformator retinde­gi óziniń renomesin bekite tústi, ol mem­le­ketimizdiń aldaǵy birneshe jyldarǵa arnalǵan aýqymdy damý bolashaǵyn naqty sýrettep berdi. Mazmuny biregeı «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy, elimizdi jańǵyrtýǵa basymdyq bere otyryp, daǵdarysqa qarsy sharalardy qamtıtyn «Nurly Jol» Strategııasy, sondaı-aq, bizdiń memleketimizdi sapalyq turǵydan jańartatyn bes ınstıtýttyq reforma jáne olardy iske asyrý jónindegi 100 naqty qadam jańa baǵdardyń matrısasyn quraıdy. Sońǵy ǵasyrlar shıreginde mundaı túbegeıli ózgerister álemdegi elderdiń bir de birinde júzege aspaǵan. Sondaı-aq, Prezıdenttiń reformalary halyqaralyq mánge ıe, óıtkeni, olar jahandyq apattar jaǵdaıyndaǵy daǵdarysqa qarsy tıimdi sharalardyń jáne jedel damýdyń kórneki úlgisi bolyp tabylady. Qazaqstan óspeli jahandyq báse­ke­lestik kezinde kúrdeli geosaıası jaǵ­daılarda ótetin aýqymdy transforma­sııa­lardyń qarsańynda tur. Bizdiń kóshbasshymyz «HHI ǵasyrda jeńil jelpi júrip ótý» bolmaıtynyn esker­te otyryp, barsha ultty naq osy qatal básekelestikke daıyndap otyr. Biz­diń ýaqyttyń paradıgmasy osyndaı. Qazaqstannyń DSU-ǵa kirýi – bizdiń eli­mizdiń úlken jeńisi, biraq bul arqany keńge salýǵa emes, qaıta álemdik naryqqa qol jetkizý úshin tynymsyz eńbek etýge bastaýy qajet. Elbasy Qazaqstannyń Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna (EYDU) kirýi jóninde kúr­deli mindet qoıyp otyr, bul eń damy­ǵan 30 eldiń klýby degen sóz. N.Nazarbaev óziniń jaqynda bergen televızııalyq suhbatynda óte oryndy aıtyp ótkendeı, bizdiń urpaq óz jumysyn ádil jáne adal isteýi kerek. Shyndyǵynda, urpaǵymyz bizdi óz ýaqytymyzdaǵy múmkindikterdi qanshalyqty tıimdi jáne barynsha paıdalanyp otyrǵanymyz boıynsha baǵa­laıtyn bolady. Prezıdent N.Nazarbaev sanksııalyq qaqtyǵystar bastalǵanǵa deıin-aq qazirgi zamannyń basty talabyn dál aıqyndady: bul − básekege qabiletti ult qurý. HHI ǵasyr­dyń bolmysyna ıe bolýǵa tıisti qazaq­standyqtardy ekonomıkany keńi­nen ártaraptandyrý jónindegi aýqymdy mindetterge alyp keledi. Elbasy reformalar turaqty túrde ótetin prosess ekendigin, óz ýaqytynan ilgeri jumys isteý, saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, tipti, mádenı syn-qaterlerge aıqyn jaýap berý qajettiligin únemi eskertýmen keledi. Toqyraý kez kelgen qoǵam­dy buzady. Birqatar elderden kórip otyr­ǵanymyzdaı, túbegeıli ózgertýlersiz aty shýly turaqtylyqtyń ózi eleske aınalady. Bizdiń kóshbasshymyz reformalarǵa, sy­baılas jemqorlyqty joıýǵa, qoǵamdyq sanany transformasııalaýǵa ekpin ja­saıdy, tek osyndaı jolmen ǵana Qazaq­stan zamanaýı jáne bedeldi memleket retinde nyǵaıa túsetinin jaqsy túsinedi. Bul strategııalyq maqsatqa jetý úshin aldymyzda memlekettik apparatty jańǵyrtý, ony tolyǵymen kásibı apparat etip jasaý mindeti tur. Elbasy zańnyń shynaıy ústemdik etýin qamtamasyz etý týraly úlken mindetter qoıyp otyr. Indýstrııalandyrý jańa tynysqa ıe bolady, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq ómirindegi orta taptyń róli kúsheıýi tıis. Prezıdent qazaqstandyqtardy elimizdegi ult birligin saqtaýǵa, Máńgilik Eldi qasterleýge, «áleýmettik lıftilerdi» paıdalanýǵa, jastar úshin jańa múmkindikterdi ashýǵa shaqyrady. Elbasynyń oıynsha, Qazaqstan ashyq jáne halyq aldynda esepti memleket bolýy tıis. Sonymen birge, biz kúshti prezıdenttik bılikti saqtap qalýymyz kerek, onyń jarqyn úlgisi álemdik saıa­satta bedeli moıyndalǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaev bolyp tabylady. Bizdiń tarıhı tájirıbemiz, ulttyq dilimiz jáne geosaıası jaǵdaıymyz turǵysynan, Qa­zaqstanda myqty kóshbasshynyń bolýy el damýyndaǵy strategııalyq min­detterge saı keledi. Demokratııany nyǵaıta otyryp, Parlament ókilettigin keńeı­tip jáne ortalyqsyzdandyrýdy jú­zege asy­ryp, «myqty Prezıdent – yqpal­dy Parlament – esepti Úkimet» formý­la­syn­daǵy saıası júıeniń turaqtylyǵyn nazar­dan shyǵarmaýǵa tıistimiz. Kóshbasshylyq jeke qasıetterden bastalady El ıgiligi jolyndaǵy ómiri men qyz­me­ti arqyly Prezıdent N.Nazarbaev Qa­zaq­­stannyń aldynda damýdyń joǵa­ry shegin belgiledi, onyń álemdik qoǵam­das­tyqtaǵy belsendi rólin aıqyndady. Zamanaýı menedjmenttiń tanymal maıtalmany F.Hesselbaın «kósh­bas­shylyq kóshbasshynyń óziniń jeke qasıetterinen bastalatyndyǵyn» jiti kórsetip berdi. Tarıhta sheshimderi tarıhtyń barysyn ózgertýge yqpal etken, biraq adamı qasıetterdiń bolmaýyna baılanysty umyt bolǵan, tipti, qýda­lan­ǵan memleket qaıratkerleri týraly mysaldar az emes. Bizdiń Elbasymyz iskerlik qasıetterimen ǵana emes, sonymen birge, adamgershilik qasıetterimen de barynsha daralanady. Eli úshin jeke sıpattaǵy kez kelgen jaǵdaıǵa qaramastan, óte qıyn sheshimderdi qabyldaýǵa barady. Atalǵan kitapty oqı otyryp, oqyrman Elbasy róliniń qanshalyqty jaýapty jáne alýan qyrly ekenin túsinedi. N.Nazarbaevtyń saıası qyzmeti tarıhtaǵy kórnekti tulǵanyń jasampazdyq róliniń kór­neki úlgisi bolyp tabylady. Ol biz­diń elimizge tóngen jańa syndar men qa­ter­lerdi basqa saıasatkerlerden tereńirek túsinedi jáne únemi týyndap otyratyn máselelerdi sheshý úshin myǵym jáne tıimdi áreket etedi. Elbasy halyqty eń damyǵan memleketter qoǵamdastyǵyna senimmen bastap barady. Osyǵan oraı, Nobel syılyǵynyń laýreaty, álemdik saıasattyń patrıarhy Shımon Perestiń: «Pre­zıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev – bizdiń zamanymyzdyń uly qury­­lys­shysy. Buzý ońaı, salý qıyn. Onyń qu­rylysyn shynymen de uly dep ataýǵa bolady», – degen sózderi óte ádil aıtylǵan. Rasynda da, táýelsiz Qazaqstannyń tarıhy bul – bizdiń memleketimizdiń negi­zin qalaýshy – Prezıdent Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń tabysty kósh­bas­shylyǵynyń tarıhy desek asyra aıtqandyq bolmaıdy. Bizge, Elbasynyń zamandastaryna uly memleket qaırat­keri, kórnekti reformator jáne jasampaz tulǵamen bir dáýirde ómir súrý syıy bu­ıyrdy. Qazaqstan Prezıdenti búkil eń­­bek jolyn eline berile qyzmet etýge arna­­ǵan halqynyń adal uly, sonymen qatar, ol álemdegi eń ozyq ta tabysty mem­le­ket­terdiń biriniń Kóshbasshysy retin­de barsha adamzatqa da teń dárejede ortaq tulǵa. Sharl de Goll birde «Jer betindegi eń tamasha oılap tabylǵan nárse, bul – Fransııa» dep qısyndy aıtqan bolatyn. Biz de Prezıdent N.Nazarbaevsyz, onyń shynaıy Kóshbasshylyǵynsyz elestete almaıtyn jáne onyń esimimen birge ilgerileý men turaqty damý jolyna máńgi alǵa umtylatyn elimiz týraly da osylaı senimmen aıta alamyz. Qasym-Jomart TOQAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy.