75

Bul kúnderi Ońtústikte osynshama jańa nysan ashylyp, jumys isteı bastady Astana – asqaq armannyń aınasy ári aıǵaǵy. Astana – táýelsizdiktiń tiregi, eldiń eń­sesi, egemendiktiń erteńi, memlekettiń me­reıli mártebesi, bolashaqtyń baǵdar­shamy. Astana – jasampazdyqtyń, jiger­lik­tiń, jarasymdylyqtyń jańa juldyzy. Astana – túrli dinı konfessııalardyń, ala kóz bolǵan memleketterdiń tomsyraıyp kelip, keleli jıynnan soń jarasyp, jadyrasyp qaıtatyn rýhanı kelisim ortalyǵy. Árıne, Astana – elim degen Elba­synyń eren eńbeginiń taǵy bir tarıhı jobasy, jeńisi. Búkil álem moıyndaǵan, san qıly máse­le­lerin kelisip otyryp sheship alatyn Astana jaıly aıtar sóz kóp. Elbasynyń parasatty saıasatynyń arqa­synda Qazaqstannyń qarqyndy qadamy tek qana Astanadan emes, sonymen qatar, óńirlerdiń órkendeýinen de kórinip otyr. Osynyń anyq aıǵaǵy ulystyń uıytqysy atanǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń búgingi kórsetkishteri. Astana kúnine qandaı tartý-taralǵy jasasań da jarasady. Sondyqtan, qa­shanda ulystyń uıytqysy minezimen daralanǵan Ońtústik Qazaqstan oblysy osy merekege laıyqty mán berip, aksııa ótkizýdi josparlaǵan. Elbasyǵa qashan da qyzý qol­daý kórsetip kele jatqan, ystyq yqy­la­syn bildirip otyrǵan ońtústik­qazaq­stan­dyqtar Astana kúnine oraı óz rıza­shylyqtaryn taǵy da jet­kizip otyr. Ol – 75 áleýmettik nysan­dardyń ashylýy. Bul kúnderi saltanatty ashylyp jat­qan nysandarǵa retimen toqtalatyn bolsaq, bilim, densaýlyq saqtaý, mádenıet, sport salalarynda 22 nysan paıdalanýǵa berilip jatyr. Bul kúnderi 18 myń adamdy qamtyǵan jeti eldi mekende 8 aýyzsý qubyrlary iske qosyldy. Bul kúnderi jalpy kólemi 19 myń sharshy metr 339 páterlik 5 turǵyn úıde qonys toıy toılanýda. Bul kúnderi 14 eldi mekendegi 37 myń adam­nyń shańyraǵyna kógildir otyn kirgizildi. Bul kúnderi Elbasy tapsyrmasyna sáıkes iri megapolıske aınalyp kele jat­qan Shymkentte 2 úlken elektr stansasy 300 myń halyqty jaryqpen qamtamasyz etip, turmysty jaqsartyp otyr. Shaǵyn jáne orta bıznesti dóńgeletip otyrǵan Ońtústik osy mańyzdy salany bu­dan ári damytý úshin barlyq aýdan, qala ortalyqtarynan tıptik jobada 14 kásipkerlerge qyzmet kórsetý orta­lyqtary men kásipkerlik mektepterin ashyp otyr. Údemeli ındýstrııalyq damý baǵdar­lamasyndaǵy árbir besinshi joba da ońtústiktiń úlesinde ekeni belgili. Osy kúnderi ónerkásipke baılanysty jańa 4 kásiporyn iske qosylý jaǵdaıynda. Astana kúnine tartý retinde ashylyp otyrǵan 75 nysannyń árqaısysyn sıpattamaı qysqasha qaıyrǵanda barlyq salanyń qamtylyp otyrǵanyn aıtýǵa bolady. Bul – memlekettik kómek, Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen qolǵa alynyp, halyq ıgiligine usynylǵan súbeli eńbek, qolda bardy jaqsy uqsatqan jergilikti bı­liktiń elmen birge atqarǵan jemisti jumysy. Bul – qazaqtyń ásem Elordasyna oń­tústikqazaqstandyqtardyń laıyqty tartýy. Jaqsy aǵaǵa kishipeıil ininiń syılas­tyǵyndaı kishilik, kisilik, izet, mereıtoıǵa qurmet. Ońtústik halqynyń kókeıkesti talaı problemalary tamasha sheshilgen kúnder osyndaı jaqsylyǵymen este qalmaq. Jaqynda alyp Tıan-Shan taýynyń ete­ginde otyrǵan Tóle bı aýdanynyń turǵyn­dary úlken qýanyshqa keneldi. Qýa­nysh degende árqaısysy at basyndaı altyn taýyp alǵan joq, biraq turǵyn­dardyń rızalyq se­zimin eshqandaı qazyna toltyra almaıtyn edi. Aýyldarǵa gaz keldi. Eldi mekenderde sý ótkizgish jelilerdiń qurylysy aıaq­taldy. Zertas, Jańakúsh, Taǵaına, Beınetkesh, Yntymaq, Jańajol, Álisher Navoı, Alataý, Qosaǵash, Ekpindi, Shubaraǵash, Birkólik aýyldarynyń áıelderi ys basqan peshterin tastap, tamaqtaryn kógildir otynǵa pisirdi. Tóle bı aýdanynda bir kúnde 24 ny­san­nyń iske qosylýyna baılanysty saltanatty is-shara ótti. Qaraqurym kóptiń aldynda oblys ákimi Asqar Myrzahmetov sóz sóıledi. Qarjy daǵdarysy «men myqtymyn» deıtin talaı memleketterdiń aıaq alysyn aýyrlatyp otyrǵan ýaqyt. Kóptegen memleketter eskisin ilda­laýǵa synyq shege tappaı júr. Al Ońtústiktiń sharýasy shaǵyn bir aýdanynda ǵana 24 nysan paıdalanýǵa berildi. «Osynyń bári Elbasynyń syndarly saıasatynyń jemisi, – dedi oblys ákimi. – Búginde damýdyń dańǵyl jolyna túsken memleketimizdiń jetistikteri bolashaqty boljaı biletin ári ýaqytynda batyl she­shim qabyldaı biletin Elbasymyzdyń arqasy. Keshegi Prezıdenttik saılaýda ońtústikqazaqstandyqtardyń 98,4 paıyz­dan artyq daýys berýi Memleket basshysynyń atqaryp otyrǵan saıasatyna bildirilgen alǵys dep bilemiz. Bir aýdanda Astana kúnine oraı 24 nysan paıdalanýǵa berilip jatsa, memle­ketimizdiń kemeldiginiń belgisi. Bardy baǵalaı bileıik, qýanyshtaryńyz qutty bolsyn!», – dedi. Esimizge balalyq shaq túsken. My­naý Germanııa degen memlekette qo­naq sha­qyrar bolsa bir apta buryn eskertip, otyrar ýaqytynyń saǵat, mınýtyna deıin kelisip alady. Bizdegideı taıqazan qaıda, bir shynyaıaq kofe, birer tilim býterbrodpen qonaǵyn jaıǵap, bir-birine myń márte rahmet aıtyp ketedi. Qazaqtyń qudaıy qonaǵy qashan keletinin ózi de bilmeıdi ǵoı. Biletinimiz, keshqurym, keıde tún ortasy aýa saý etip kirip keledi. Ákeı astymyzǵa motosıkl tartyp, qoıǵa jiberedi. Sheshemiz jalpyldaq otyndy jarq etkizip, esik aldyndaǵy peshke ot jaǵady. Tezek, kómir jetkizip beremiz, samaýyr tutatylady. Jal­pyldaǵan ot, kómirdiń ashy ıisine tunshyǵa júrip sheshemiz et pisiredi. Aıaısyń. Shirkin-aı, osy aýylǵa qashan gaz keler eken dep. Áli kelgen joq. Qazir sheshe ornynda kelin qazan qaınatyp júr. Biraq, zaman ózgergen saıyn qonaqqa barý, kelý ózgergen be, baıaǵydaı jantalas joq. Mine, endi Tóle bı aýdanynyń analary, kelinderi kúıelesh-kúıelesh bolyp ys basqan qazandy jaǵalap júrmeıdi. Iinaǵashpen beli úzile jazdap, qary talyp bulaqtan sý tasymaıdy. Gaz úıge kelip tur. Sý úıge kelip tur. Budan artyq ne kerek. Jalpy, Ońtústik ulys­tyń uıytqysy ekendigin árdaıym kórsetip keledi. Qazaq úshin qashanda Ońtústiktiń orny erekshe ǵoı. 1986 jyly teńdik suraǵan jastardy shetinen uryp soǵyp, oqýynan aıyrǵan zorlyqshyl keńes ımperııasy qazaq zııalylaryna da qyrǵıdaı tıgen. Elge jany ashyǵany qýdalandy, qyzmetinen alyndy. Osyndaı qıyn ýaqytta qazaq zııalylary jınalyp ne istemekke keńesken eken. Eshkimde ún joq. Aıtarǵa aqyl, sóılerge sóz joq. – Aý, Ábish, ishimizdegi sóz ustaǵan marǵasqamyz sen ediń, sen ne aqyl beresiń? deıdi biri Ábish Kekil­baevqa qarap. Sonda óktemshil bıliktiń qazaqqa istegen qııanatyna qany qaraıyp otyrǵan aǵamyz «Jigitter, bárimiz Shymkenttiń etegi­nen us­taıyq. Jaǵaǵa ózi alyp shy­ǵady» dep qysqa qaıyrǵan eken. Qazaq qınalsa arqasyn súıeıtin Oń­tústiktiń qadirin osydan-aq bile be­rińiz. Biraq, osy Ońtústiktiń basqa óńirlerge qaraǵanda problemasy shash-etekten edi. Altyn qursaq oblys respýblıka halqynyń besten birin qurasa da esh oblysta joq úsh, tipti, tórt aýysymdyq mektep, samannan turǵyzyla salǵan bilim oshaqtary Oń­tústikte kóp edi. Qarjy az qaralǵan, ınves­tısııa tartylmaǵan. Qol qysqa bolǵan. Búginde Qazaqstannyń ekonomıkasynyń dáýirlep, áleýetiniń artqanyn Ońtústiktiń ósý dınamıkasynan aıqyn ańǵarýǵa bolady. Biz muny jekelegen salalardaǵy atqarylǵan ju­mystardy zerdeleý barysynda aıqyn ańǵardyq. Máselen, bilim berý salasy boıynsha bıyl 101 nysannyń qurylysy júrgizilýde. Jyl sońyna deıin 67 nysandy iske qosý josparlanyp, búgingi tańda 19-ynyń qurylysy aıaqtaldy. 2015 jyly 1 511 mektepke deıingi mekemelerde jalpy 164,7 myń bala, onyń ishinde «Balapan» baǵdarlamasy aıasynda 3 jas pen 6 jas aralyǵyndaǵy 152,6 myń balany ornalastyrý jáne qamtý deńgeıi 77,7 paıyz bolyp josparlanǵan. Jyl basynan 1 451 mektepke deıingi mekemede jalpy 156,8 myń bala, onyń ishinde 3 jas pen 6 jas aralyǵyndaǵy 147,8 myń bala tárbıelenýde jáne qamtý deńgeıi 77,4 paıyzǵa jetip otyr. Densaýlyq saqtaý salasy boıyn­sha bıyl 25 nysannyń qurylysy júrgi­zilýde. Jyl sońyna deıin 23-in bitirý kózdelýde. Mádenıet salasy boıynsha bıyl 13 nysannyń qurylysy júrgizilýde, al sport salasy boıynsha bıyl 10 nysannyń qurylysy júrgizilip, nátıjesinde 8 nysan paıdalanýǵa beriledi. Tóle bı aýdanynda búgingi tańda 7 eldi mekende aýyzsý qubyry jańartylyp, 18 myń halyq sapaly aýyzsýmen qam­tamasyz etildi. Sonymen qatar, 1 magıstraldy sý aqqynyń qurylysy aıaqtaldy. Jalpy, aýyzsýmen qamtylǵan eldi me­kender sany 51-ge jetip, 108,9 myń halyqty, qamtý kórsetkishi 93 paıyzdy qurady. 2015 jyly oblysta 28 aýyzsý nysan­darynyń qurylysy júrgizilip, jyl sońyna deıin 15 nysan paıdalanýǵa beriletin bolady. Bıyl Tóle bı aýdanynda 13 eldi mekenge gaz qubyry tartylyp, 37 myń adam tabıǵı gazǵa qosyldy jáne qamtý deńgeıi 55 paıyzǵa jetedi. Oblysta 2015 jyly jalpy 41 eldi mekendi gazdandyrý qurylysy júr­gizilip, jyl sońyna deıin 20 eldi meken nemese 92 myń adam gazben qamtylatyn bolady. Bıyl 69 turǵyn úıdiń qurylysy júrgizilip, 43-in paıdalanýǵa berý jos­par­lanǵan. Búgingi tańda 5 úıdiń qury­lysy aıaqtaldy. Ońtústikte osyndaı irgeli ister atqa­rylyp jatyr. Osy maqalany jazarda oblysta bes jyl kóleminde atqarylǵan jumystardy da júlgelep, basty-basty salalar boıynsha saraptama júrgizip kórdik. Bir sózben aıtqanda, oblystyń ekonomıkasy 2,5 ese ósken eken. Ońtústik shaǵyn jáne orta kásipten de, baý-baqsha, kókónis óndirýden de respýb­lıkamyzdyń aldy bolyp otyr. Oblystaǵy etnomádenı ortalyq­tardyń ókilderi de Astana kúni qurmetine el ıgi­ligine berilip jatqan nysandardyń jumy­syna bir kisideı atsalysyp, halyq qýanyshyn bólisip jatyr. Úsh mıllıonǵa jýyq halqy bar Ońtústikte taǵdyr-talaıymen Qazaq­stannan dám buıyrǵan 108 etnostyń ókilderi turady. Erkinen tys deportasııalanyp, saıası qýǵyn-súrgin kórgen dıasporalardyń ókilderi dosqa qushaǵy ashyq, kóńili keń qazaq halqyna baýyr basyp, aǵaıynym, qorǵanym dep biledi. Osyndaǵy Iran etnomádenı orta­lyǵynyń tóraǵasy Kapar Pýr «Ońtústik bizdiń tarıhı otbasymyzǵa aınaldy. Basqa baqyt izdep Iranǵa ketý oıymyzda joq. Buryn olar Qazaqstan jaıly kóp bilmeıtin edi. Qazir Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń arqasynda Qazaqstan álemge tanymal bolǵandyqtan qyzyǵa qaraıtyn boldy. Qıyn taǵdyr kezinde bizdiń atalarymyzdy Iran memleketinen aýlaqtatty, birge týǵan aǵaıyndar shekaranyń eki jaǵynda qalyp ketti. Es bilip, etegimizdi jıǵan soń ákelerimizdiń amanatyn oryndap, Irandaǵy aǵaıyn-týǵandy taptyq. Qatysyp turamyz. Irannyń halqy úlken, jeri tar. Taý-tasty jerdi de qalinshe ıgerip, otbasyn asyrap otyrǵandar kóp. Birde ákemniń atalas týystaryn Qazaqstanǵa shaqyrdym. Astanaǵa aparý úshin ushaqqa emes, ádeıi poıyzǵa bılet aldym. Ushan-qıyry bitpeıtiń keń dala. Ákemniń inisi, búginde úlken aqsaqal eki kózin terezeden almaıdy. «Qudaı-aý, mynanyń bári Qazaqstannyń jeri me?! Alla qazaqqa mol nesibe bergen eken. Esteriń bolsa, bala-shaǵańa aıt, mynadaı qut-mekennen irge aýdarmasyn», dedi. Reseıde turatyn qandastarymyz Qazaqstanda ómir súrgen jaqsy ǵoı deıdi. Ony ózimiz de bilemiz. Júregi jyly Ońtústikte bizdi eshkim bóten kórmeıdi. Qaı jerge barsaq ta, júregi keń qazaq halqy baýyrym dep arqadan qaǵady. Biz úshin Qazaqstannan artyq Otan joq» degen. Mundaı pikirdi etnomádenı orta­lyqtardyń ókilderinen jıi estýge bolar edi. Oblysta 20 etnomádenı ortalyq ju­mys jasasa, olardyń aýdan, qa­lalarda 51 fılıaly bar. Oblys ákim­digi árqaısysyna jyl saıyn qar­jylaı kómektesip, grant bólip tura­dy.Ultaralyq qatynas, dostyqty ny­ǵaıt­qany úshin «Baýyrmal» syılyǵy beriledi. Oblystyq assambleıa janynan ǵy­­lymı-sarapshylyq top qurylǵan. Onyń quramyna ǵalymdar, etnomádenı bir­les­tikterdiń ókilderi, bilim salasy, bu­qaralyq aqparat quraldary jáne jergilikti atqarýshy bıliktiń ókilderi kirgen. Oblystyq máslıhattyń ishinen qoǵamdyq tatýlyq, ultaralyq qatynasty nyǵaıtýǵa qyzmet etetin «El birligi» toby jumys jasaıdy. Analar keńesi qurylǵan. M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaq­stan memlekettik ýnıversıtetinde jańa qazaqstandyq patrıotızm jáne etno­konfessııalyq tózimdilik rýhynda tár­bıeleıtin «Dostyq» klýby jaqsy jumys jasap jatyr. Oblystyq ákimdiktiń uıytqy bolýymen barlyq aýdan, qalalardy qamtyǵan «Yrys aldy – yntymaq» qoǵamdyq forýmy talaı kúrdeli máselelerdiń túıinin tarqatyp keledi. Quramyna memlekettik qurylym jáne máslıhat, saıası partııalar, úkimettik emes uıymdar, dinı birlestikter, BAQ ókilderimen qatar etnomádenı ortalyqtary kiretin forým jyl saıyn iri taqyryptar boıynsha jurtshylyqtyń basyn qosyp, ahýaldy ońaltý baǵytynda jumys jasaıdy. Sonymen qatar, tek dıaspora ókil­derine ǵana emes barlyq ult-ulys­tardyń ortaq ıgiligine aınalyp ket­ken merekeler bar. Atap aıtsaq, «Rojdestvo», «Maslenısa», Mádenı ortalyqtar kúni, «Sabantoı», «Askııa», «Oforın» sııaqty merekeler «Naýryz» meıramymen astasady. Assambleıanyń eń basty mindeti – memleketimizdegi qoǵamdyq kelisim men ultaralyq tatýlyqty saqtaý bolsa, Oń­tústiktegi etno-ortalyqtar buǵan qal-qaderinshe eńbek sińirip keledi. Elbasy Ońtústikke kelgen saparynyń birinde «Qazaqstannyń baıandy bola­shaǵyna osy Ońtústik Qazaqstan oblysy ómiriniń ózinen kóz jetkizýge bolady. Buryndary osy oblysta tórt, úsh aýysymdyq mektepter bolǵan. Biz azdaǵan jyldardyń ishinde sáýletti mektepter, balabaqshalar, aýrýhanalar salyp, kúrdelengen máselelerdiń túıinin tarqattyq. Ońtústikte ana men bala ólimi burnaǵy jyldardan aıtarlyqtaı azaıdy. Adamdardyń ómir súrý jasynyń uzaqtyǵy artyp keledi. Munyń bári – elge jasalyp jatqan jaqsylyqtardyń qaıtarymy. Shymkent – sáýletti qala. Tańerteń dendrobaqty aralap, kóldi kórdim. Úlken jumystar atqarylypty. Myna saıabaq qandaı ásem. Tarıhqa tunyp tur. Astana, Almatydan keıin­gi Qazaqstannyń úshinshi qalasy – Shymkent degendi men buryn da aıtqan­myn. Qala ortalyǵynyń sıqyn alyp, qorshaǵan ortaǵa zalalyn tıgizip otyr­ǵan qorǵasyn zaýyty syrtqa kó­shi­riledi. Halqynyń sany 1 mln.-ǵa jeteǵabyl qalanyń kórki búgingisinen de kórkem bolady. Jyl saıyn elimizge 75 myń sábı syılaıtyn altyn qursaq Ońtústiktegi búgingi atqarylyp jat­qan jumystardyń aýqymy úlken, bolashaǵy zor», degen edi. Búginde respýblıkanyń bar aımaǵy, oblys ortalyqtary Astanaǵa qarap boı túzeıtin boldy. Bas qalanyń álemdik sáýlet óneriniń ozyq úlgilerimen astasqan ásem kelbeti Qazaqstannyń túkpir-túkpirine shýaq bolyp taraýda. Sonyń biri – Shymkent qalasy aınaldyrǵan tórt-bes jyldyń ishinde adam tanymastaı ajarlandy. Jańa ákimshilik-iskerlik ortalyǵynan bólek res­pýblıkada alǵashqy bolyp Salt-dástúr ortalyǵy ashyldy. «Qazyna» tarıhı-mádenı kesheni oblys turǵyndarynyń maqtanyshyna aınaldy. Ońtústik jurty osynyń bárin Elbasynyń atymen baılanystyrady. Astana – Qazaqstan ekonomıkasynyń lokomotıvi. Elimizdiń barlyq aımaǵy Astanadan qýat alyp, jan-jaqty damyp keledi. Keshegi Deshti Qypshaqtyń ortalyǵy bolǵan ordaly mekende, Sary­arqanyń tórindegi jaýhar qalada alty alashtyń balasy merekeleıtin mereıtoı ótpek. Búkilhalyqtyq toıǵa ońtústikqazaqstandyqtar osyndaı jaqsy nátıje­lerimen kelip otyr. Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan». Ońtústik Qazaqstan oblysy.