El erteńin oılaıtyn tól gazetimiz «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵan áıgili ǵalym Tóregeldi Sharmanov aǵamyzdyń «Qundylyqtardyń quldyraýy», oǵan ún qosqan áriptes aǵam Qýanysh Sultanovtyń «Uıat týraly aıtý uıat bolyp barady» maqalasyn qatar qoıyp oqyp, tereń oıǵa battym. Aǵa gazettiń kótergen taqyryby qashanda salmaqty, syny ótkir ǵoı. Sonyń biri ǵalamdyq jahandaný prosesinde qazaqy ortanyń arasynda kezdesetin, kópshilikti tolǵandyratyn máseleni qajet ýaqytynda kóterip, qoǵamymyzdyń quldyrap bara jatqan tustaryn dál tapqany.
Shyndyǵynda elimizde «zamanyna qaraı adamy» dep aıtpaqshy Qanysh Sátbaevtyń qoltańbasy qalǵan Ulttyq ǵylym akademııasynyń da qadiriniń kete bastaǵany sol, búginde ataq jarysynan ǵylym doktory men kandıdattarynyń esebinen jańylatyn halge jettik. Sol ǵylym salasyndaǵy ataqtary olarǵa ne úshin kerek boldy eken degen úlken suraq týyndaıdy. Kúndiz-túni kitaphanaǵa baryp, kóz maıyn taýysqan jas ǵalymnyń qorǵaǵan eńbegi qazaqstandyq ǵylymǵa óz úlesin qospasa, óz jemisin bermese, satyp alǵan jalǵan ataq kim úshin qajet? О́zin-ózi jarnamalaý bıznesine aınalǵan myna zamanda qaltańda qomaqty qarjyń bolsa, aldyńa qoıǵan asyl armandaryńa oılanbaı qol jetkizetin kúıge jettik. Teńgeniń quly bolýǵa aınaldyq. Bul ómirdiń ashy shyndyǵy, búgingi kúnniń basty máselesi desek te bolady. Esepsiz ǵalymdar kóbeıip, olardan bilim alǵan shákirtterdiń de ǵylymǵa túrli qıturqylyq ádistermen kelýi keńinen etek aldy. Keıde oılaısyń, elimizde nege bilim sapasy tómen dep. Qazaqsha aıtqan qarapaıym sózińdi plenarlyq jınalysqa kelgen aty dardaı mınıstrliktiń tutqasyn ustaǵan azamattardyń túsinip durys jaýap bere almaýy meni qatty oılandyrady. Ǵylymı ataǵy dardaı, biraq biletini beretin páninen ary uzap barmaıtyn ǵalymdardyń joǵary oqý oryndarynda stýdentterdi shala oqytyp, sessııa kezinde para alady degendi estip, qulaǵymyz úırengeli qashan. Odan bilim alǵan stýdenttiń erteńi ne bolmaq? Jalpy qoǵam bolyp oılanatyn dúnıe bul. Iá, dana Abaı atamyzdyń artynda qalǵan urpaqqa amanattap ketken ar, uıat, qanaǵat, raqym degen asyl qasıetterdi boıyna jastaıynan sińirip ósken qandastarymyzdyń búgin qaıda bara jatqany meni qatty tolǵandyrady. Qala balasynyń qoǵamǵa jat isterge baryp týǵan áke-sheshesin qarttar úıine ótkizýi, zeınetaqysyn alatyn kezde qymbat sheteldik kóliktermen baryp oǵan ortaqtasýy, odan qaldy aýyl arasyna tanymal, tiri kezinde eshkimnen daralanbaǵan qarapaıym adamnyń dúnıeden ozǵan tusynda artynda qalǵan baıshykesh balasy ózge beıitterden erekshelep, qyzyl kirpishten kúmbez salyp, ony básekege aınaldyrýy, sóıtip atshaptyrym jerge temirmen qorshaý qurýy, oǵan qoı deıtin azamattyń bolmaýy el basqaryp otyrǵan azamattarǵa úlken syn. Al qaıtys bolǵan adamnyń asyna sol kisige nemese otbasyna odan qaldy, rý men júzdiń asyldaryn dáripteıtin arzanqol kitaptar shyǵarý da keń etek alyp barady. Osyndaıda osy Astana qalasynda ótken janaza eriksiz esime túsedi. Úlken qyzmet atqaratyn tanys adamnyń ákesi qaıtys bolyp, marqumdy sońǵy aqtyq saparǵa shyǵaryp salýǵa jınalǵan halyqtyń sanynda esep joq. Dalada 40 gradýstyq saryshunaq aıaz. Osyndaı kezde óliktiń tórt jaǵynan tórt molda otyryp alyp, bilgen Quran súrelerin ózderinshe 40 mınýtqa sozyp oqyp, bastyqqa jaǵynýdyń bar amalyn qarastyrdy. Kóbirek oqysam úı ıesine qaıtsem de jaǵamyn degen pıǵyldary daladaǵy aıazda tońǵan halyqty eleýge mursha bermedi. Janazada turǵan el ábirjı bastap, ishinara kúńkilge basty. Sonda deımin-aý: «Halyq – Allanyń bir ataýy» degen sózdi eske almaǵan moldasymaqtardy tııatyn meshit adamdary qaıda? Mine, daraqylyq degenimiz. Osy jaıdan keıin elimizde din salasyn basqaryp júrgen azamattardan kópshilik jınalǵan jerlerde nemese jumys kúnderi tús mezgilinde qaıtys bolǵan azamattyń atynan beriletin as, janazany ótkizýdiń jalpyǵa ortaq tártibin jasap bekitip berýlerin suraımyz. Sóz arasynda 42 jyl áskerı salada júrip, birden «Nur Otan» partııasynyń tizimimen Májilis depýtaty bolyp saılanǵan meniń artta qalǵan óz ómirimdegi jaıttarǵa toqtalsam deımin. Halyq qalaýlysy bolsam da Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynda tyńdaýshylarǵa elimizdiń qaýipsizdigi men halyqaralyq isterdegi jetken jetistikteri, áskerı ofıserdiń ar-ojdanyn qalyptastyratyn etıka normalarynan dárister oqyp, oı bólisýdi udaıy daǵdyǵa aldym. Appaq qardaı taza aq qolǵap kıgen áskerı ofıserdiń etıka normalary degennen esime bir qyzyq jaıttar oralady. Jaqynda elimizge tanymal tulǵa týraly «Vremıa» gazetinde bir maqala shyqty. Jýrnalıstiń taqyrypty barynsha ashqany sonsha úlken shende júrgen azamattyń qyzmet ornynan bosap, sheteldegi elshilikterdiń birine qyzmet aýystyrý jónindegi basshylyq usynysyn sózbuıdaǵa salyp, áıeliniń tropıkalyq klımatqa beıimdele almaıtynyn alǵa tartyp qyzmet tańdaýy, ana jumys emes, myna jumysty ber dep tabandap turyp tákapparlyq kórsetýi otandastarymdy tańǵaldyrdy. Oǵan ınternettegi kóp azamattar belsendilik tanytyp óz pikirlerin bildirip, qoǵamda birshama oı qozǵaldy. Endi qazaqtyń toı ótkizýine qatysty oılarmen bólissem deımin. Keńes kezinde mereıtoılyq jas 60 jastan bastalatyn. Búgin ol jasaryp 30-40-50-den bastap toılanyp júr. Buǵan qosa mektep bitirgenderine 10, 20, 30, 40 jyldyqtardy atap ótý de keńinen sánge aınaldy. Bir jyldary buqaralyq aqparat quraldarynda jazylǵan maqala oıyma kelip otyr. Mektep bitirý keshine 2000 teńge bere almaı sýısıdke boı aldyryp asylyp ólgen jetkinshektiń ólimine osy daraqylyǵymyzdyń sebebi boldy dep oılaımyn. Degenmen de jyl saıyn mınıstrlik tarapynan oqýshylardan aqsha jınalmasyn degen tapsyrma bolsa da ótken jyldary osy ózimizdiń Astana qalasyndaǵy №64 mektep-lıseıinde mektep bitirý keshine jınaǵan oqýshylardyń 3 mln. teńgesin bir alaıaqtyń urlap, Býrabaıǵa kazınoǵa salǵanyna kýá boldyq. Sol mektep dırektoryna da eshqandaı shara qoldanylǵan joq, búgingi kúnderi óz jumystaryn jalǵastyrýda. Keıbir mektep basshylary mektep bitirgenderine 20,30,40 jyl tolǵan túlekterden bir nárse dámetip, mektepke zat syılasa eken dep turatyn qulqynnyń quly derlik halge jetti. Bitirýshilerden syılanǵan teledıdar, tigin mashınasy, oryndyqtary mekteptiń jalpyǵa ortaq múlkiniń qataryna kiriske kirgizbeýinen, tegin kelgen dúnıeniń esh qadiri bolmaı oqýshy men ustazǵa qyzmet kórsetpeı jatyp, bir jyl ótpeı mektep dırektory men synyp jetekshisiniń úılerine áketip jatqanyna da kýá bolýdamyz. Mine, ultymyzdyń bolashaǵyna bilim nárin beretin aqylshy ustazdyń shynaıy bet beınesi. Búginde jumys kúnine qaramaı, ýaqytpen sanaspaı toı jasaı beretin halge jettik. Dańǵyraǵan mýzyka, arzan sózge maldanyp ózin kórsetemin dep tyrashtanǵan tamada toıdy tún ortasyna deıin sozyp, jurtty mezi etetin boldy. Mundaı jerge qaltaly azamat kelse, ony barynsha maqtap, tórt shýmaq óleńin arnap qaltasyn qaǵyp alý keń úrdiske aınaldy. Sol toıǵa kelgen keıbir qarapaıym qonaq azamattar toıǵa ákelgenin, azyn-aýlaq syılyǵyn toı ıesine berip, qaltasyn qaǵyp otyrǵanda, qaıta-qaıta jurt kózinshe betasharǵa shaqyryp qolaısyz jaǵdaı jasaıtynyna da kózimiz úırendi. Onyń ústine ataqty ánshilerdi, bıshilerdi ortaǵa shyǵaryp aqsha laqtyrý dástúrge aınaldy. Bir tanysym jalǵyz balasynyń úılený toıynda tikushaqpen dollar shashqanyn jyr ǵyp aıtyp, oǵan aýyldyń jas-kárisi qatty qyrylysqanyna máz bolǵany bar. Nemese ınternette júrgen Qyzylorda oblysynda ótken toıdaǵy paryqsyz tamadanyń oılap tapqan oıynyn alaıyq. Ol barsha halyqtyń kózinshe ústelde otyrǵan erkekke tyrdaı jalańash sheshinip beıádep qımyldar kórsetken qazaq qyzynyń qylymsyǵanyn uıymdastyrǵan. Bolmasa qalyńdyqtyń gúline talasyp el kózinshe jaǵa jyrtysqan qarakóz qaryndastarymyzdyń qylyǵyn eshqandaı tárbıege jatqyza almaısyń. Búginde toıdyń kóptigi jaqsy deısiń, biraq berekesiz bolǵanyna qarnyń ashady. Senbi, jeksenbi kúnderi sol toılarda 15000-20000 adam altyn ýaqyttaryn ótkizip toı toılap júredi. Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi arqyly elimizdiń ozyq oıly maǵynaly toı ótkizýdiń de reglamentin jasaýdyń kezi kelgenin basa aıtqym keledi. Árbir oblystarda ótken jaqsy toılardyń ssenarııine báıge jarııalap, ozyq oıly, sheshen tildi tamadalardyń eńbegin telearnalardan keńinen nasıhattap, toı ıelerin qarjylaı yntalandyrsa degen oı bar. Barsha halyqtyń nazary jaqsy ótken toımen oǵan memleket tarapynan berilgen syıaqyny alýǵa talpynys bildirgen bolar edi. Issaparmen Aspanasty elinde bolǵan saparymda bir ǵana Úrimji qalasynda 162 telearna halyqqa qyzmet kórsetip, onyń ishinde 5-i 24 saǵat qazaq tilinde aqparat bergenine kýá boldym. Sonda keshki arnalardan otbasylyq qundylyqtardy arttyrýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamada 105 jasqa kelgen qazaq ájesine kelindik paryzyn kórsetken qazaq otbasyna qarjylaı 7 myń dollar syıaqy berip, qazaq degen ultta úlkenge qurmet kórsetý dástúri qalyptasqan, sony barsha qytaı eli ómirlik dástúrimizge aınaldyrýymyz shart dep memlekettik deńgeıde saıasat jasap ózge ultqa ónege etti. Qazirgi damyǵan qazaq elinde qart enesine qurmet kórsetpeıtin kelinder joq emes, kóptep kezdesedi. Solardy kórsetetin qoǵamda kózi ashyq, kóńili oıaý jandar az. Adam dúnıetanymyn qalyptastyryp, ata-babadan bizge jetken ósıetine berik bolyp, dástúrdi bilgen, qoldanǵan adam ata-babalarymyz sııaqty maǵynaly ómir súre alady. Adam týmysynan aqıqatty súıip, ómirden mán-maǵyna izdegen saıyn onyń júregine kıe qona beredi. Shyndyqty ómirine serik etken adam kıe men qudiret daryǵan zııaly kisige aınalady. Salt-dástúrdi tereń meńgergen tulǵanyń taǵy bir artyqshylyǵy bar. Onyń boıynda kez kelgen mádenı ekspansııaǵa qarsy turatyn rýhanı ımmýnıtet qalyptasady. Egemen elimizde ártúrli órkenıet ókilderi bas qosqan jerlerde kimniń mádenı qundylyǵy kúshti bolsa, sonyń yqpaly myqty bolatynyn Elbasymyzdyń qatysýymen ótken halyqaralyq is-sharalarda barshamyz kýá bolyp júrmiz. Maqalamdy qorytyndylaı kele, Tóregeldi aǵa, Qýanysh aǵa aıtqan qundylyqtardyń quldyraýyna qarsy turý kerektigin, al óskeleń urpaqty ómir súrip otyrǵan ortamyz tárbıeleıtinin eske salǵym keledi.
Abaı TASBOLATOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasynyń múshesi.
