Tulǵa bolyp týmaıdy, qalyptasady

Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tilekjan RYSQALIEVPEN áńgime Búgingi qazaqstandyq qoǵamǵa tulǵalar qajet pe? Árıne qajet. Tipti tulǵalardyń qajet dáýiri endi týyp otyr dese de bolady. О́ıtkeni, jas memlekettiń aldynda turǵan jańa da tyń, kúrdeli mindetter tek tulǵalar, olardyń túsinigi, erik-jigeri men is-qımyly arqyly júzege aspaq. Tulǵa bolmasa órkenıetti ómir joq. Oǵan qosa sapaly bilim, eseli eńbek, ónikti ónim de bolmaq emes. Sondaı-aq tulǵa bolmasa,  ǵylym men mádenıette, óndiriste básekelestik te bolmaıdy. Búgingi egemen elimizde Memleket basshysy men Úkimet tarapynan tulǵany qalyptas-­tyrýǵa qajetti barlyq sharalar belgilengen. Ári ol qazir kezeń-kezeńimen júıeli túrde iske asyp ke­le­di. Áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq reformalar, “Mádenı mura”, “Bolashaq” baǵdarlamalary, “Intellektýaldy ult” jobasy jáne ıntellektýaldy urpaq ázirleýge baǵyttalǵan memleket granttary osy pikirimizdiń dáleli. Munyń bári tulǵanyń jan-jaqty qalyp­tasýyna tıisti negiz qalaıdy. Tulǵa dep osyndaı obektıvti jaǵdaılardy tıimdi paıdalanyp, ózin-ózi udaıy damytyp, jetildirip, qamshylap otyratyn adamdy aıtsaq kerek. – Tilekjan Hasenuly, keshegi keńes zamanynyń basty bir kem­shiligi – tulǵany kózden tasa qyl­ǵany desek, qatelespeıtin shyǵar­myz. Marksızm-lenınızm ilimi qoǵam damýynyń qozǵaýshy kúshi – halyq buqarasy degen qaǵıdany alǵa qoıdy. Al olarǵa yqpal etip, jol kórsetetin jeke tulǵalardyń orny múldem eskerilmeı qaldy. Siz buǵan ne deısiz? –  Keshegi keńestik kezeńde adam jóninde, tulǵa jóninde múl­dem aıtylmady desek, shyndyqqa kóleńke túsirip alǵandaı bo­lar­myz. Aıtylmady emes, aıtyldy. Áıtse de ol kezde tulǵanyń qalyp­tasýy úshin qajetti jaǵdaılar bol­ǵan joq. Tipti kerek deseńiz ke­ńes­tik qoǵamǵa tulǵanyń qajeti de bolmady. Tipti keńes dáýirinde adam jó­ninde, tulǵa jóninde kóp aıtyl­ǵa­nymen, ol kezde tulǵanyń qalyp­ta­sýyna qajetti jaǵdaılar bolǵan joq. Tipti Keńes Odaǵyndaǵy so­sıalıstik qoǵamǵa tulǵanyń qajeti de bolmady. О́ıtkeni, ózindik oıy, pikiri, qylyǵy bar tulǵa ıdeolo­gııa­lyq úgitteýge, ıkemdeýge kóne bermeıdi. Ol kezde bárin sheshetin jeke tulǵa emes, halyq buqarasy bol­dy. Keńes dáýirinde keń tara­ǵan qaǵıda – kóptiń sózi qashanda durys degenge saıatyn edi. Tulǵa men buqaranyń ara-qatynasyn danyshpan Abaı dóp basqan: Edınısa – jaqsysy, Ergen eli beıne nól. Edınısa nólsiz-aq, О́z basymdyq bolar sol. Edınısa ketkende, Ne bolady óńkeı nól? Bul arada Abaıdyń “edınısa” dep turǵany jeke tulǵa. Onyń óz kelbeti men tuǵyry bar. Ol ne is­teıtinin, ne isteý kerek ekenin jaq­sy biledi. Abaı ózin artyna hal­qyn erte alatyn tulǵa dep bildi. Tulǵa, jetekshi bolmasa, kóp­shilik topqa, tobyrǵa, dúrmekke aınalyp, nól bolyp qalar edi. Nólder oń shamaǵa aınalý úshin olar­dyń basynda tulǵa turýy ke­rek jáne ózderi de tulǵaǵa aınalýy kerek. Ynjyq, enjar, jalqaý adam tulǵanyń jaıyn bilmeıdi, tul­ǵa bolǵysy da kelmeıdi. Oǵan tul­ǵa, sýbekt bolǵannan góri, kóp­tiń biri bolyp, kóptiń yqpalymen júrgen tıimdi. Batys fılosofy Frıdrıh Nıs­sheniń pikirine súıensek: tarıhtyń máni men maqsaty qalyń buqarany quraıtyn, bir-birine múldem uqsas adamdardy myńdap, mıl­lıondap ómirge ákelý emes. Asyldardy, dara tulǵalar men da­nalardy baptap ósirý. Bul me­niń­she quptaýǵa, qulaq qoıýǵa ábden tu­rarlyq qaǵıda. Dál osy fı­lo­sofııalyq kózqaras turǵysynan qarastyrǵanda adamzat damýynyń aıshyqty belgisi kópshilik, buqara emes, jalpy jurttyń deńgeıinen bıik turǵan daralar men dara tul­ǵalar bolmaq. Osy turǵyda F.Nıs­she óziniń asqan tulǵa (sverh­chelovek) týraly ilimin jarııalaǵany belgili. – Nısshe deısiz. Qalaı oılaı­syz, ózińiz mysalǵa keltirip otyr­ǵan osy Nıssheniń iliminde kópshilik pen halyq buqarasyn dara tulǵaǵa, ıaǵnı elıtaǵa qarsy qoıǵysy kele­tin­deı saryn sezilip qalatyndaı ma, qalaı ózi? – Iá, bir qaraǵanda onyń kóz­qarasynda osyndaı óktemshildik pen astamshylyq belgisi baıqalyp qalatyny da ras. Alaıda onyń adamzattyń bolashaǵy týraly qam jeýden týǵan janaıqaıynda adam balasyna oı salar máseleler de jetkilikti. – Endeshe, jón eken. Olaı bol­sa, sizdiń oıyńyzsha, sol batys fı­losofy jarııalaǵan asqan tulǵa dep atalatyn topqa kimderdi kirgizýge bolar edi? – Asqan tulǵa dep biz basqa­lar­ǵa uqsamaıtyn, sózimen de, isi­men de basqalarǵa úlgi bola ala­tyn, dúnıedegi barlyq aýyrtpalyq pen jaýapkershilikti ıyǵyna arta alatyn adamdy aıta alamyz. Asqan tulǵa abstraktili uǵym emes. Mundaı adamdar dúnıede bolǵan, bar jáne bola bermek. Petr Chaadaev óz otany – Reseı men orys halqy týraly asyra jáne ba­tyra ótkir syn aıtqany tarıhtan belgili. Bul syn uly Pýshkınniń sózimen túıindesek, búkil “Reseıdi uıqydan oıatty”. Sóıtip, orystar­dyń HIH ǵasyrda ádebıet, óner jáne ǵylym salasynda sýyrylyp alǵa shyǵýyna sheshýshi yqpal etti. О́rimdeı Shoqan birtýar eń­bek­teri jáne Qashǵarııaǵa jasaǵan qaýipti sapary ári qaıtalanbas bolmys-bitimimen orys halqyna, Reseıge, keıin Eýropaǵa qazaqtyń qandaı halyq ekenin pash etti. Qalyptasqan tártip boıynsha Qash­ǵarııaǵa jasaǵan sátti sapary úshin Shoqanǵa buratana ulttyń ókili retinde Áýlıe Anna ordenin berýge bolatyn edi. Batys Sibirdiń general-gýbernatory G.H.Gasfort Aleksandr II patshaǵa tap osyndaı usynys jasaǵan ótinish jazady. Patsha bul nagradany jetkilik­siz dep taýyp, buıryqqa: “Valı­ha­nový Vl...” degen buryshtama so­ǵady. Munysy 25 jasar qazaq saıa­hat­shysy ári orys ofıseri Shoqan Ýá­lıhanov orystarǵa beriletin joǵary Vladımır ordenine laıyq dep eseptegeni edi. Sondaı-aq Abaı óziniń óshpes óleńderi jáne ótkir Petr Chaadaev sekildi óz halqyn aıaýsyz silkilegen qarasózderi jáne “myń­men jalǵyz alysqan” qıly taǵdy­rymen qazaq halqyna ósip-jetilýdiń nebir joldaryn kórsetip berdi. Mine, bulardy asqan tulǵa dep tanýǵa ábden bolady. Asqan tulǵa dep qytaı halqyna HH ǵasyrdyń aıaǵy men HHI ǵasyrdyń basynda alǵa basýdyń qytaılyq jolyn kór­setip bergen Den-Sıaopındi jat­qyzýǵa bolady. Alaqandaı aral­da ornalasqan Sıngapýrdyń atyn álemge jaıǵan Lı Kýan Iý da – asqan tulǵa. Asqan tulǵa bolý­dyń, eline, halqyna aıanbaı qyz­met etýdiń, eliniń de, óziniń de mereıin ósirýdiń ozyq úlgisin biz El­basy – Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń ómiri men qyzmetinen de kóre alamyz. Tulǵa ózimen ǵana emes, elimen, halqymen tulǵa. Oǵan ózin ǵana ósirý, ózin ǵana qamtamasyz etý az. Ol elin, halqyn ósirýge, jetil­di­rý­ge, aıaǵynan tik turǵyzýǵa tyry­sady. Qazir qalada da, aýylda da dáýletti kásipkerler kóbeıip ke­ledi. Sóz joq, bul – óte jaqsy ny­shan. Alaıda olardyń kópshi­ligin sózdiń dál maǵynasyndaǵy tulǵa dep ataý qıyn. Kóbisiniń órisi tar. Ultjandylyǵy men el­jandylyǵy jetispeıdi. Memle­ket­tik aýqymda oılaýǵa óreleri jete bermeıdi. Tek jeke basynyń qamymen ǵana shekteledi. – Al ákimder she, aıtalyq, oblys ákimderiniń bárin tulǵa dep sanaı alamyz ba? – Bul suraqqa bylaı dep jaýap berýge bolady. Atyna, za­ty­na saı ákimder, árıne, tulǵa bo­lýlary kerek. Olar óz aýdandary men oblystaryna qarasty máse­le­lerdi ózderi derbes sheshedi. Olar eli úshin, halqy úshin, jeri úshin jaýap beredi. Sondaı ákimder bar. Buǵan deıin Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp istegen Qyrymbek Kósherbaevty Aqjaıyq óńiriniń turǵyndary tulǵa dep baǵalady. Sondaı-aq men tulǵa dep Astana qalasynyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetovti, Almaty obly­sy­nyń ákimi Serik Úmbetovti jáne Ba­tys Qazaqstan oblysynyń bú­gingi ákimi Baqtyqoja Izmuham­be­tov­ti aıtar edim. – Tulǵa degen uǵym fılo­so­fııalyq kategorııaǵa jata ma? – Árıne. Fılosofııanyń basty nysanasy, zertteıtin má­se­lesi – adam. Fılosofııa adamtaný­men aınalysady. Adamnyń tulǵaǵa aınalýy kezdeısoq bolmaıdy. Tulǵany qoǵam jáne tarıhı ýaqyt týǵyzady. Qaıta órleý dáýirinde sodaı zaman týǵanyn, tulǵaǵa sura­nys paıda bolǵanyn fılosoftar tez arada baıqady da, tulǵa uǵy­myn taldaı bastady. Tulǵa dege­ni­miz – sýbekt. Tulǵa basqalarǵa uq­samaıdy. О́ziniń kim ekenin, qan­daı ekenin, óziniń dúnıege qaty­nasyn biletin adam kóptiń biri emes. Ol – tulǵa. Onyń óz kelbeti men oıy, pikiri men kózqarasy bar. Ol ózinshe áreket jasaıdy. Ol basqanyń jeteginde júrmeıdi, ke­ri­sinshe, sońynan kópshilikti erte biledi. О́ıtkeni, onyń ózine kósh­basshylyq tán. Tulǵa – ar-namystan jara­tyl­ǵan jan. Ol qalaı bolsa solaı ómir súrmeıdi. Qalaı bolsa solaı eńbek etpeıdi.Ol qaı kezde de, qaı jerde de óziniń jaýapkershiligin jaqsy sezinedi. Tulǵa bolmasa, dem­okratııa joq. Demokratııa degenimiz – tártip pen rettilik, jón-josyq, óziniń emes, ózgeniń, búkil jurttyń qamyn oılaý. Tulǵa uǵymynyń alǵa shyǵýy, tulǵalar­dyń qalyptasýy búgingi qazaq­stan­dyq qoǵamǵa tán. Joǵaryda aıtyl­ǵandaı, naryq ta, tıimdilik te, bá­sekelestik te, sóz ben istiń ush­tasýy da qazirgi zaman alyp kelgen ońdy ózgerister. Búgingi zamannyń taǵy bir ereksheligi tulǵa sekildi sı­rek kezdesetin qubylysty kóp­shilikke, jalpy jurtqa tán quby­lysqa aınaldyra alýynda. Munsyz qoǵam tabystan tabys­qa jete almas edi. Osyǵan qarap da­myǵan órkenıetti elderde adam­dardyń bári birdeı tulǵa bolyp ketken eken degen uǵym týmaıdy. Árıne, báriniń de tulǵa bolýǵa múmkindigi bar. Biraq bári birdeı bul múmkindikti paıdalana almaı­dy. Alaıda tulǵalar bar qoǵamda bárine sheshýshi yqpal etetin buqara emes, ortasha adam emes, sol tulǵalardyń ózderi ekenin de ashyq aıtatyn kez keldi. Tulǵanyń qalyptasýy ananyń, mynanyń qalaýymen bolmaıdy. Tulǵa tek qoǵamda ǵana tulǵa. Demek, tulǵa eń aldymen qoǵamǵa kerek. Qoǵam­ǵa tulǵanyń paıda bolýyna qajetti jaǵdaılar bolýy kerek deıtinimiz de sondyqtan. Tulǵa degen uǵymdy uly Abaı, árıne, qoldanbaıdy. Biraq onyń mánin ashatyn oılarǵa beriledi. Ol, mysaly, adam bolýdyń jol­da­ry týraly oılanyp-tolǵanady. Adam bolý úshin ózin-ózi tanyp, ózin-ózi júzege asyrý kerek. Bul – adam atyna laıyq bolý kerek de­gen sóz. “Atymdy adam qoıǵan soń qaıtip nadan bolaıyn”, deıdi Abaı. Adamnyń nadan bolýǵa qaqy joq. – Adam bolý úshin, tulǵa bolý úshin taǵy ne kerek? – “Talap, eńbek, tereń oı, qa­na­ǵat jáne raqym” kerek. Adam bolý úshin dúnıege kirpish bolyp qalaný kerek. Taǵy ne kerek? “Ys­tyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek” kerek. “Adamzatqa ne kerek?” degen suraq qoıady da, oǵan Abaı: “Kerek is bozbalaǵa – talaptylyq”, deıdi. Onyń ústine “Aqyl kerek, es kerek, minez kerek”, dep qosady. Minezi joq, aýzynan sózi, qoınynan bózi túsken adamnyń qolynan túk te kelmeıdi. Tulǵany qoldan jasaýdyń múmkin emestigi jóninde mynandaı bir támsil bar. Aǵylshyn koroli Iаkov I-ge bala kezinde ony tár­bıe­lep ósirgen kútýshi áıel: “Meniń ba­lamdy djentlmen etip shy­ǵar­shy, seniń qolyńnan keledi ǵoı”, dep ótinish jasaıdy. Buǵan korol: “Joq, bul meniń qolymnan kel­meıdi. Men ony graf ete alamyn. Al djentlmen bolý — onyń óz isi”, dep jaýap beredi. Sol sııaqty, adamnyń aınalasyndaǵy orta oǵan qolaıly jaǵdaı týǵyzyp, tulǵa bo­lýyna yqpal ete alady. Al tulǵa bolý ne bolmaý onyń ózine baı­la­nysty. Adam ata-anasyna, qoǵamǵa, qa­lasa qudaıǵa da senip úmit arta alady. Alaıda túptiń túbinde adam­nyń tulǵa bolyp shyǵýy báribir onyń ózine baılanysty. Sondyq­tan búgingi tulǵa týraly tol­ǵa­ny­sy­myzdy taǵy da Abaıǵa júginip, onyń eki jol óleńimen túıin­de­gendi jón kóremin. О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar, Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap. – Tilekjan Hasenuly, búgin tulǵa uǵymy jáne ony qalaı qa­lyptastyrý jóninde gazet oqyrman­daryna oı salatyndaı áńgimeler aıtyldy ǵoı dep oılaımyz. Sol úshin de sizge kóp rahmet. Áńgimelesken Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy.