Qapastaǵy jan qaıyrymdylyq arqyly jumsarady

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ko­mıssııanyń hatshysy Tastemir Ábishev, Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tapsyrmalar boıynsha elshisi Mádına Jarbosynova Almaty oblysynda ornalasqan LA-155/4 túzeý mekemesindegi áıelder kolonııasynda bolyp, sottalǵandardyń jaǵdaıymen tanysty. Komıssııa músheleri kelesi kúni Almatydaǵy LA-155/6 jasóspirimderdi tárbıeleý kolo­nııa­synda boldy. Prezıdent Ákimshiligi jáne Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń jumys josparyna sáıkes júrgizilgen mundaı is-sharanyń negizgi maqsaty aıqyn ári aýqymdy. Anyǵyraq aıtqanda, El Konstıtýsııasy men Qylmystyq atqarý kodeksinde, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktide, azaptaýlarǵa jáne basqa da jazalaý túr­lerine qarsy konvensııada, sondaı-aq áıelderdi kemsitýdiń barlyq nysandaryn joıý týraly konvensııamen kepildik berilgen quqyqtardyń saqtalýymen tolyq deńgeıde tanysý. Sonymen qatar, jabyq mekemedegiler quqyqtarynyń halyqaralyq standarttarǵa sáıkestigi qamtamasyz etilýine nazar aýdaryp, búgingi tańda óz sheshimin kútip turǵan kúrdeli problemalardy da anyqtaý. Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııa hatshysy Tastemir Ábishev­tiń pikirinshe, sottalǵandardyń konstıtýsııa­lyq quqyqtarynyń saqtalýy, densaýlyǵy men jeke qaýipsizdigin qorǵaý – eń basty maqsat. Komıssııa músheleriniń túzeý mekemeleri qyz­met­kerlerimen, jazasyn ótep jatqan áıel­der­men jáne jasóspirimdermen áńgime barysynda birqatar máselelerdiń ózegine úńilgendigi, aıtylǵan ornyqty usynystar men syn-eskertpelerdiń eskeriletindigi belgili boldy. Komıssııa músheleriniń aıtýynsha, keleshekte qylmystyq atqarý júıesi komıtetiniń synaq qyzmetin qurý, qylmystyq atqarý mekemeleri­niń negizgi qorlary men óndiristik bazalaryn ja­ńartý qolǵa alynbaq. Sonymen qatar bos­tandyqtan aıyrýǵa balamaly jazalaý túrlerin keńinen paıdalanýǵa jaǵdaı jasaý jáne túrmedegi adamdardyń eńbekpen qamtylýyn jáne qamaýdan bosaǵan azamattardyń áleý­mettik ortaǵa qaıta qosylýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan usynys-pikirler qoldaý tappaq. Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııa músheleri Almaty jáne Almaty oblysyna qarasty LA-155/4 jáne LA-155/6 túzeý mekemelerinde bolǵanda Qazaq­stan­nyń qylmystyq-atqarý júıesiniń halyq­aralyq standarttarǵa jaqyndaýda tabystary­nyń bar ekendigine jáne olardyń azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen jáne halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyqqa daıyn ekendigine kóz jetkizdi. Ádilet mınıstrligi Qylmystyq atqarý júıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Esqalı Salamatov elimizdegi eńbekpen túzeý mekemeleriniń búgingi tańdaǵy ahýalynan habardar etti. Qazaqstanda ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan bastap alty ret rahymshylyq zańy jarııalandy. Máselen, elimizde 2006 jyly túzeý mekemelerinen 3626 adam bostandyqqa shyǵarylyp, 1004 sottalý­shy­nyń jazasyn óteý merzimi qysqartylǵan. Erkindikke shyqqandardyń arasynda 700 adam qaıtara qylmys jasap, túzeý mekemelerine qaıta oralǵan. Naqty derekterge súıensek, túzeý mekemelerindegi bir sottalýshyǵa jylyna orta eseppen 323 myń teńge kóleminde qarajat bólinedi. Al, endi “sonshama qarajattyń ótemi qandaı” degen saýalǵa aýyz toltyryp jaýap berý qıyndaý, óıtkeni jazasyn ótep jatqan­dar­dyń nebári 33 paıyzy ǵana jumyspen qamtylǵan. Kóptegen sottalýshylar sot she­shimimen belgilengen shyǵyndy qaıtarmaı­tyn­dyǵy óz aldy­na, oǵan qosa memleket qar­jysyn paıda­lanýda. Shyn mánisinde de, qylmystyq jazany ákimshilik jazamen almastyrýdyń artyqshy­lyqtary az emes. Búgingi tańda jasóspirimder arasynda jıi kezdesetin uıaly telefon nemese úsh taýyq urlaǵany úshin bas erkinen aıyrýdan, qoǵamnan, oqshaýlaýdan kim ne utady? “Al, endi balalardyń qylmystyq jolǵa túsýine basty sebep nede” degen saýalǵa kelsek, meniń oıymsha bul olqylyq otbasynan bastalady” deıdi sala mamany. Quqyq qorǵaý organdary arasynda qyl­mystyń aldyn-alýmen aınalysatyndar múldem az. Kerisinshe, qylmystyń sebebin anyqtaýmen emes, onyń saldarymen, keltirilgen zardappen shuǵyldanatyndar sany jetip artylady. Sol sebepten de búginnen bastap óz balalaryna tálimdi tárbıe bere almaıtyn ata-analardy jergilikti atqarý organdary baqylaýǵa alǵany basty qajettilik ekendigi aıtpasa da túsinikti. Qylmystyq atqarý júıesi komıteti mamandarynyń aıtýynsha, elimizdiń eńbekpen tárbıeleý kolonııalarynda qazirde 362 jasóspirim, Almaty qalasy men Almaty oblysy boıynsha LA-155/4 mekemesindegi áıelder kolonııasynda 1464 sottalýshy bar. Qapastaǵy qyz-kelinshekter qolymen jasalǵan qylmys túrleri arasynda qatygezdikke qurylǵan asa aýyr sıpattaǵy qylmystardyń basym túsýi alańdatarlyq jaǵdaı. – Kolonııada 490 áıel esirtki zattaryn zańsyz daıyndaǵany nemese ótkizgeni, al 369 áıel adam óltirgeni úshin otyr. О́zgelerge qol jumsaǵan áıelderdiń jas mólsheri de ártúrli, ásirese, áıelder arasyndaǵy alaıaqtyq qylmystyń ýaqyt ótken saıyn óristeı túsýi alańdatpaı qoımaıdy. Ar-ojdandy aıaqqa basyp, ártúrli deńgeıdegi qylmysqa barǵandar óz otbasynyń, balalarynyń jaǵdaıyn, bolashaǵyna nege alańdamaıdy degen oı únemi mazalaıdy. Qylmystyq kodekstiń 96-baby boıynsha 70 pen 80 jas aralyǵyndaǵy bes áıel, al 65-70 jas aralyǵyndaǵy 24 qylmysker qamalǵan. Árıne, asa aýyr qylmysqa barǵandardyń tıisti jazasyn alýy zańdy, degenmen kárilikpen qosa, múgedektikke ushyraǵan jandar jaǵdaıyn keleshekte múmkindiginshe jeńildetý joldaryn qarastyrý qajet sııaqty,– deıdi LA-155/4 túzeý mekemesi bastyǵynyń tárbıe jónindegi orynbasary Anastasııa Astapova. Kemeńger jazýshy Muhtar Áýezov aıtqandaı, “adamdyq negizi – áıel” ekendigin eskersek, bir qumalaqtyń bir qaryn maıdy shiritetindigi de sózsiz. Sondyqtan da, sala mamandary bul baǵyttaǵy jumysty odan ári jetildirýdiń qajettigin atap kórsetýde. Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe jaǵdaılar boıynsha elshisi Mádına Jarbosynova LA-155/4 mekemesinde bir jarym myńǵa jýyq áıeldiń óz otbasynan, qoǵamnan oqshaýlanýyna qynjylys bildirdi. – Orta mektepti bitirgender attestatyna túzeý mekemeleriniń mórin qoıdyrmaýdy talap etýdemiz, onyń sebebi aıtpasa da túsinikti. Jasóspirimderdiń keleshekte joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndaryna oqýǵa túsip, qoǵamǵa qaıta oralýynyń mańyzy zor. Memleket basshysynyń qazaqstandyqtarǵa bıylǵy Joldaýynda zańdardy izgilendirip, onyń sapasyn arttyrý qajettigi atap aıtylǵan. Adam quqyqtary jónindegi komıssııa sottalǵandar usynystary men ótinishterin saraptap, olarǵa kómekke kelýde. Máselen, elimizdegi tergeý ızolıatorlary men túzeý kolonııalaryn IIM-nen Ádilet mınıstrligine aýystyrý jáne ózge máseleler týraly Memleket basshysyna ko­mıssııa usynys jasaǵan bolatyn. Kópshilikke jaqsy belgili, HIH ǵasyrǵa deıin qazaqta túrme bolmaǵan, oǵan qosa, kúni keshege deıin aýyldaǵylar esigine qulyp ta salmaǵan, zaman da, zań da ýaqyt óte ózgerýde. Biraq, jeńil-jelpi aǵattyq úshin, ásirese jasóspirimderdi qoǵamnan oqshaýlaýdyń paıdasy az ekenin eskergen jón,– dep esepteıdi Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııa hatshysy Tastemir Ábishev. Almaty qalasynda ornalasqan kámeletke tolmaǵandarǵa arnalǵan jalpy rejimdegi LA-155/6 tárbıeleý kolonııasynda bolǵan Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń músheleri sottalǵandardy ustaýdyń jaǵdaılarymen jan-jaqty tanysty. Jalpy rejimdegi LA-155/6 jasóspirimder tárbıeleý kolonııasy ǵımaraty salynǵanyna jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótken, kúrdeli jóndeýdi qajet etetindigi birden baıqalýda. Balalar demalatyn, tamaqtanatyn bólmeler barynsha taza jáne jınaqylyǵymen erekshelenedi. “Jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq joq” demekshi, kóptegen jasóspirimder óz qatelikterin temir torǵa túskennen keıin ǵana uǵynýda. “Eshten kesh jaqsy” demekshi, keleshekte olardyń túzý jolǵa túsip, óz eliniń laıyqty azamaty bolatynyna tárbıeshileri, mekeme jetekshileri de úmit artady. “Balalardyń namaz oqýyna laıyqtalǵan arnaýly bólme bar, munda “Quran” jáne ózge de dinı ádebıetter qoıylǵan. Al, jan-dúnıe kúı­zelisine ushyraǵandarǵa mekeme psıholog­ta­ry kómekke kelýde. Mamandar olarmen jeke áńgime ótkizip, kóp kúrdelilikterdiń sheshimin birlesip tabý qajettigin de uǵyndyrýda. Balalar “qylmys” degen qara daqpen ómir baqı tirshilik ete almaıdy ǵoı, sondyqtan bizder olarǵa sol jaǵyn túsindirýge tyrysýdamyz” deıdi LA-155/6 mekemesiniń tárbıeshileri. Bul mekemede de qalyptasqan ıgi dástúrler bar. Sonyń biri – balalardy qorǵaýdyń ha­lyqaralyq kúni munda ashyq esik kúni ótip, olar ata-analarymen kezdesip, qýanyshty kúı keshedi. Bir tańǵalarlyǵy, olardyń arasynda ónerli jastar da az emes. Jasóspirimder shyr­qa­ǵan ásem sazdy ánder, myń buralǵan bıler kóterińki áýenimen erekshelense de, olardyń jaýtańdaǵan janarynda uıalaǵan muń júrekti syzdatpaı qoımaıdy. “Kóz ushynda ushyp ket­ken baqytym, múmkin emes óziń jáıli oılamaý” dep shyrqaıdy bozbala. Qylmystyq kodekstiń 96-baby, 2-bólimi boıynsha úkimi kesilip, asa aýyr qatygezdik qylmys jasaǵandar munda da kezdesedi sóıtip, nebári on jetidegi jasóspirim on eki jylǵa sottalǵan. Al, eń jeńil jaza “urlyq” bolyp eseptelinýde. Tárbıeleý mekemesindegi №26 keshki mekteptiń muǵalimderi de, tárbıeshileri de jasóspirimderdiń meıirimge, júrek jylýyna shólirkeıtindigin, bir aýyz jyly sóz olardyń kóńilin kókke kóteretindigin tilge tıek etedi. “Jabyq úıge” ashyq esik kúni kirip, balapandaryn aımalap jatqan ata-analardyń bir­de-biri óz balalaryn jamandyqqa qımaı­ty­ny belgili. “Balamnyń aıaǵyna qadalǵan shóńge, mańdaıyma qadalsyn” deıtin qazaqtyń keıde baýyr eti – balasyna degen baýyrmaldyǵy tym shekten asyp, ne bolmasa meıirimi jutań tartyp, júrek jylýynyń jetpeýi múmkin osy “jabyq esikke” ákelgen shyǵar. Biraq, tárbıedegi qatelik qaı ýaqytta, ne qandaı sátte ketti, ony eshkim dál, naqty túrde aıtyp bere almaıdy. Degenmen, qoǵamnan oqshaýlanǵandar arasynda baıqaýsyzda aǵattyq jasaǵandar da az emes. Sondyqtan, Memleket basshysy atap aıtqandaı, bul baǵyttaǵy izgilendirý is-sharalaryn odan ári jetildirýdiń mańyzy zor. Baqyt BALǴARINA. ALMATY.