Úleskerler quqyn qorǵaıtyn qujat

Májilistiń Ekonomıkalyq reforma jáne aı­maqtyq damý komıtetiniń tóraǵasy Seıitsultan Áıimbetovtiń jetekshiligimen «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zań jobasynyń ilespe túzetýlerimen tanystyrylymy ótkizildi. Ulttyq ekonomıka mınıstriniń orynbasary Qaıyrbek О́skenbaev depýtattardy zań jobasymen tanystyrdy. Osy zań jobasyn ázirleý úshin turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysýdaǵy úleskerlerdiń quqyqtary men múddelerin qorǵaý jónindegi zańnamany jetildirý jáne úlestik qatysý qarym-qatynastary úshin quqyqtyq alań qurý qajettigi negiz boldy. «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» Zańda (budan ári – zań) úlestik qury­lysty uıymdastyrýǵa óte qatań talaptar kózdelgen, olar úleskerlerdiń qarajatyn barynsha qorǵaıdy. Kórsetilgen talaptardyń joǵary bolýy sondaı, nátıjesinde osy syzba boıynsha iske asyrylatyn jobalardyń sany mardymsyz. «Qazaqstandy áleýmettik jańǵyrtý: Jal­pyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» at­ty maqalasynda Memleket basshysy baıandaǵan erejelerdi iske asyrý úshin turǵyn úı qurylysyna úlestik salymdardy saqtandyrý tetigin pysyqtaý qazirgi kezeńde osyndaı progressıvti tetikti engizýge kedergi keltiretin birqatar problemalardy ashyp kórsetti. Qurylys salýshynyń úleskerler aldyndaǵy azamattyq-quqyqtyq jaýapkershiligin saq­tandyrýdyń ázirlengen tetigin kelisý bary­synda Ulttyq bank pen Qazaqstannyń qarjy­gerler qaýymdastyǵy búgingi kúni saqtandyrý kompanııalary saqtandyrý óniminiń jańa bolýyna, saqtandyrý jaǵdaıynyń oryn alý statıs­tıkasynyń, turǵyn úıdiń daıyndyq deńgeıin táýelsiz baǵalaý standarttarynyń bolmaýyna baılanysty turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysýmen baılanysty táýekelderdi ózine qabyldaýǵa daıyn emestigi týraly ustanymyn aıtty. Osyǵan baılanysty Ulttyq ekonomıka mınıstrligi úlestik turǵyn úı qurylysyn uıym­dastyrýdyń saqtandyrý júıesimen qatar, úles­kerlerdiń qarajatyn qorǵaýdyń tıimdi tetikteriniń biri bolyp tabylatyn jáne, sonymen birge, turǵyn úı qurylysynyń salasyn damytýǵa kedergi keltirmeıtin jańa tásilderi bar «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zań jobasyn ázirledi. Ázirlengen jobaǵa sáıkes úlestik turǵyn úı qurylysyna qurylys salýshy, ýákiletti kompanııa, merdiger (bas merdiger), ekinshi deńgeıdegi bank, ınjınırıngtik kompanııa, ınjınırıngtik qyzmetter kórsetý boıynsha attestattalǵan sarapshylar, Kepildik berý qory, úlesker, ýákiletti organ, jergilikti atqarýshy organ sııaqty qatysýshylar kózdelgen. Úlestik turǵyn úı qurylysynyń kórsetilgen qatysýshylaryna árqaısynyń quqyqtary men mindetterin kózdeıtin mártebe jáne olarǵa tıisti talaptar berilgen. Kepildik berý qorynan kepildik alý arqyly turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysýdy uıymdastyrý úshin qurylys salýshy mynadaı talaptarǵa saı bolýǵa mindetti: Birinshi. Qurylys salýshy qurylystyń árbir jobasyna ýákiletti kompanııasyn qurý arqyly úleskerlerdiń aqshasyn tartý esebinen turǵyn ǵımarattardyń úlestik qurylysyn uıymdastyrýdy júzege asyrady. Eger qurylysy boljamdalǵan obektiler bir jer ýchaskesinde ornalasqan jaǵdaıda, qurylys salýshy bir ýákiletti kompanııanyń balansynda birneshe qurylys jobalaryn biriktiredi. Kepildik berý qorynan kepildik alý arqyly turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysýdy uıymdastyrý úshin qurylys salýshy mynadaı: 1) turǵyn ǵımarattar salý tájirıbesi, onyń ishinde tapsyrys berýshi retinde keminde úsh jyl tájirıbesiniń bolýy; 2) alańy keminde 18 000 sharshy metr turǵyn ǵımarattar salý jáne paıdalanýǵa berý; 3) óziniń qarjylyq eseptiligine sáıkes sońǵy eki qarjy jylynda zalalsyz qyzmet atqarýy. Ekinshi. Qurylys salýshy ýákiletti kompanııanyń jarǵylyq kapıtalyna nemese menshigine: 1) menshik quqyǵy nemese jer paıdalaný quqyǵy negizinde tıesili jer ýchaskesin; 2) oń saraptama qorytyndysymen qosa, Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda belgilengen tártippen bekitilgen turǵyn ǵımarattyń jobalaý (jobalaý-smetalyq) qujattamasyn; 3) aqshasy nemese oryndalǵan jumystar aktisimen rastalǵan aıaqtalmaǵan qurylysyn: – eger jer ýchaskesi menshik quqyǵy negizinde tıesili bolǵan jaǵdaıda, turǵyn ǵımarattyń jobalaý (jobalaý-smetalyq) qujattamasy qunynyń keminde 10 paıyzy kóleminde, nemese – eger jer ýchaskesi jer paıdalaný quqyǵy negizinde tıesili bolǵan jaǵdaıda, turǵyn ǵımarattyń jobalaý (jobalaý-smetalyq) qujattamasy qunynyń keminde 15 paıyzy kóleminde múlik túrindegi salymdy engizedi. Úshinshi. Ýákiletti kompanııa aǵymdaǵy banktik shot shartyn jasasady jáne ekinshi deńgeıdegi bankten banktik shot ashady. Ýákiletti kompanııa merdigeri (bas merdigeri) osy bankten aǵymdaǵy banktik shot ashady. Tórtinshi. Qor 15 jumys kúninen aspaıtyn merzimde usynylǵan qujattardy baǵalaýdy júzege asyrady jáne kepildikti berý/bermeý týraly sheshim qabyldaıdy. Berilgen reıtıngke baılanysty qor kepildiktiń qunyn belgileıdi. Budan basqa, turǵyn ǵımarattyń qańqasyn salǵannan keıin úleskerlerdiń aqshasyn tartý jónindegi qyzmetti uıymdastyrý úshin qurylys salýshy sońǵy bes jyl ishinde Qazaqstannyń aýmaǵynda quramyna keminde 60 000 sharshy metr kiretin turǵyn ǵımarattar salýǵa tıis. Tutastaı alǵanda, kórsetilgen tetikterdi engizý turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysýyndaǵy úleskerlerdiń quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalyp otyr. Zań jobasyn iske asyrý qordyń jarǵylyq kapıtalyn tolyqtyrý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 15 mlrd. teńge (on bes mıllıard) mólsherinde qosymsha qarjy shyǵyndaryn talap etedi, bul rette teris quqyqtyq, áleý­mettik-ekonomıkalyq, ekologııalyq, krımı­nologııalyq jáne ózge de saldarǵa ákelip soqtyrmaıdy. Sáýlebek BIRJAN.