Jańa kitap

KО́KTEMDI KО́P JYRLAǴAN AQYN EDI Aqyn Rahymjan О́tegenovti bu­­ryn gazet-jýrnaldarǵa jarııalanǵan óleńderinen jaqsy biletin edim. Keı­in jyr jınaqtaryn da oqyp júrdim. Al tanys-bilistigimizge uıytqy bol­ǵan ultymyzdyń uly, halqymyzdyń shyn mánindegi quly bola bilgen Sho­na Smahanuly edi. Mektep ashý isiniń sol kezdegi “kóshbasshysy” – shoń Sho­na aǵa­­myz Keńes dáýiri ese ber­meı tur­ǵan­nyń ózinde jankeshti­lik­pen, D.Qo­naev­tyń qoldaýymen bul jumysty qaıyspas qara nardaı kóterdi. Ol kisi qaǵylez jasty kórse, óziniń aıadaı bólmesine shaqyryp alyp: “Sen ózi, qazaqsyń ba?” – de­­­se, “Bul qaı sózi?” – deıtinbiz ish­teı.  Keıin bil­dik, ol kisi óziniń “kadr” tańdaýdaǵy saıasatyn osy­laı­sha jumbaqtap, jum­baǵynyń asta­ry­na: “Ultyńa adalsyń ba, adal qyzmet etýge jaraısyń ba, tabanyńnyń búri bar ma?” degen sekildi oılaryn syı­ǵyzady eken ǵoı. Baspaǵa qyzmetke turǵannan keıin sol Shona aǵa­myz­dyń saptaǵy “sarbazyna” aı­nal­­ǵanymyz bar. Jumystan keıin aqyn aǵa­myzdyń tapsyrmalary az bolmaýshy edi. Meniń aldymda biraz aǵalarym boldy. Olardyń qatarynda Shókeńniń izbasar inileri Orysbaı Ábdildaev, Jaqsylyq Túmenbaev, Marat Toqashbaev, Rahymjan О́tegenov, Nurtan Tólepbergenuly – osylaı jalǵasyp kete beretin. Keıbir qaıystaı qatyp qalǵandary bolmasa, ol kezdegi azamattardyń rýhy myqty edi. Jeltoqsan kóterilisinen keıin Shókeńniń kóńil-kúıi onsha bolmady. Jasyryn qýdalaýǵa tústi me... aqyry bir jyldan keıin ómirden ozdy. Biraq jurt uıqydan oıandy. Qazaq mektepteriniń sany ósti. Atústindegiler de “jibip”, kómek qolyn sozdy. “Til týraly” tuńǵysh zań qa­byldandy. Odan keıin bári birtindep sheshimin tabatyndaı kórindi. Sol Shókeńniń “kadry” bolyp júrip, baýyrlasyp ketken Rahymjan О́tegenov bir óleńinde “O, júregim, bermeı kelem bir tynym, ketpesin dep dúnıede sen qalǵyp” dep edi. Biraq arsyz ajal barlyq adamnyń oıyndaǵysyn aıaǵyna deıin oryndatqan ba? Aqyn bar bolǵany 44 jyl ǵana ǵumyr keshti. Degenmen, artyna ólmes mura qaldyrdy. Ol ulttyń rýhanı dúnıesine qosylǵan qundylyq – jyr jınaqtary edi. Ondaı dúnıelerdiń qatarynda ótken ǵasyrdyń 60-70-shi jyldary jas aqyndardyń “Jas kerýen”, “Kóktem tynysy” atty top­tama jınaqtarǵa engen óleńderin, “Aq­shýaq”, “Kóńil kóktemi”, “Kógildir kók­tem”, “Kútip júr­­min kóktemdi”, “Bir shoq búldir­gen”, “Jyrlaıdy jú­rek”, taǵy basqa óziniń jeke kitaptaryn qosýǵa bolady. Al ózi qyzmet etken gazet-jýrnal­dardaǵy alýan taqyrypty qamtıtyn maqalalary bir tóbe. Buǵan qosa aqyn halqyn qadirlegen, tiliniń tileýin tilegen azamat bolatyn. Ony joǵaryda ańǵarttyq. Aqyn ótken jyly alpysqa toldy. “Atadan pul qalǵansha, ul qalsyn” dep artyndaǵy janashyr jary, ul-qyzdary aıaýly jannyń barlyq óleń jınaqtarynyń basyn qosyp, óz kúsh­terimen “Sybaǵa” degen atpen, taıaýda jaryqqa shyǵarypty. Kólemdi dúnıeni paraqtap otyrǵanda aqynmen qaıta tabysqandaı boldyq. Júrek qylyn terber syrshyl lırıka, tabı­ǵattyń san boıaýyn kóz aldyńa ákeletin ádemi sýretter, balalarǵa arnaǵan sha­ǵyn bolsa da tili jeńil, oıy oramdy shý­maqtar onyń jan dúnıesin, búkil bi­tim-bolmysyn kórsetýmen qatar, aqyn­dyq qarymyn tanytyp turǵanyn kór­dik. “Kózden oqylǵan syr”, “Qyz sy­ry”, “Oralý” atty úsh poemasyn­daǵy qa­zaq halqynyń qadir-qasıeti, úlgi-ónegesi, mahabbat ále­min­degi pák sezim – bári de jarasymdy syr tolǵaıdy eken. Rahymjan О́tegenov kóktemdi kóp jyrlapty. Ár jınaǵynyń atyna kóktem sózin kiristirip otyrýy bul sózimizdiń bir dáleli. Birer mysal keltirsek: “Báısheshek bolyp aldymen boı kóterip, Kóktem shyǵyp keledi, kóktem shyǵyp” deıdi de: “Sol kóktemdi sezindim qara jerden, Sala berdi keńeıip dala-keýdem. Sol kóktemdi uqsattym ákemizge, Túrli-tústi bazarlyq ala kelgen” dep, aqyn bir túıip tastaıdy. “Alataýdyń syǵalap ıyǵynan, Kúlip qoıdy altyn kún mıyǵynan. Aınymaıdy eken-aý!” – dedim ishteı, Anashymnyń kóziniń qıyǵynan”, degen bar joǵy tórt jolda keremet ómir jelisi jatyr. Tabıǵat, ana jáne bala. Bir-birine degen súıispenshilik, tazalyq tánti etedi. Osyny tap basyp bere bilýdiń ózi aqynnyń sheberligin kórsetse kerek. Ol – san qyrly talant ıesi edi. Onyń balalarǵa arnap jazǵan óleńderi de júrekke jyly tıedi. Jurtyna tartqan sybaǵasy bolarlyq bul jınaqtyń ishindegi ár sóz, ár shýmaqtan aqynnyń júrek lúpili, jan syry kóktemniń jyly samalyndaı esedi. Onyń jer betindegi óshpes izindeı, jalǵasyn tapqan ekinshi ómirindeı seziledi. Aqyn rýhy ólmeıdi degen sózdiń rastyǵyna da osy sát kóziń jetedi. Súleımen MÁMET.