2014 jyldyń 25 tamyzy kúni Elbasy N.Nazarbaev telearna tilshisine «Ulytaý – ult uıasy» atanǵan tarıhı suhbatyn berdi. Prezıdentimiz kógildir ekrannan aǵynan jaryla, eshteńeni búkpeı ashyq sóılep, «Máńgilik El» ataný úshin halqymyzdyń aldynda turǵan rýhanı murattardy ár qulaqqa estirte, ár júrekke jetkize tolǵady. Sonda Elbasymyz: «Mynaý ózimiz kelip otyrǵan Ulytaý – óte qasıetti jer. Ulytaý dep atalýynyń óziniń tarıhı máni bar... Osy Áýlıebulaqtyń jaǵasy qandaı kórkem. Myna turǵan qaıyńdar, mynaý jer sonaý Joshy hannyń da, Alasha hannyń da, Toqtamystyń da, Edige batyrdyń da – báriniń kózin kórgen shyǵar. Minekeı, dúnıe degen osylaı ylǵı tura beredi. Zaman ótedi, ýaqyt alǵa jyljıdy. Urpaqtar biriniń jolyn biri jalǵaıdy. Biraq, ata -babamyzdyń jeri osylaı keremet bolyp qala beredi. Osyndaı áýlıeli jerden qýat alǵan halqymyz ata-babalar jolymen júredi dep sanaımyn. Ol jol – sara jol, Máńgilik Eldiń joly!» degen edi. Osynaý tereń maǵynaly jasampaz oı áleýmetimizdiń boıyna qýat bolyp quıylyp, bir jyldan beri qoldarymyz aıqasyp, bilekterimiz birigip, kóńil qusy aspanǵa sharyqtap, dúbirlesýmen kelemiz.
Meni tańǵaldyrǵany Prezıdentimizdiń Ulytaýdyń aıryqsha qasıeti týraly aıtqan ulaǵatty sózin budan 800 jyl buryn Deshti Qypshaq bıleýshisi Joshy hannyń da aıtqany. 1224-1225 jyldary Ulytaý jurty ony Orda-bazarǵa kóshirip ákelip, Keńgirdiń Saraıly saǵasyna qonystandyryp, ózderine han kótergende, Ulytaý óńirine súısine qaraǵan Joshy: «Jalpaq álemdi sharlasań – mundaı janǵa jaıly jer, taza aýa, dámdi sý, keń shúıgin jaıylymdy izdeseń, sirá, tappassyń», depti (Djýzdjanı «Tabakat-ı Nasırı// Istorııa Kazahstana v persıdskıh ıstochnıkah.Tom IV. 40 b.).
Eki tulǵanyń arasynda myńjyldyqtarǵa jeteǵabyl ýaqyt jatqanmen, Nursultan Ábishuly men Joshy han sózderi bir-biriniń jańǵyryǵyndaı. Elbasy Ulytaý baýraıynda bergen tarıhı suhbatynda Ulytaý óńirin «qasıetti jer» dep tanyp, ol qasıettiń bastaý bulaǵy elge qorǵan qamal bolǵan ólkeniń tarıhynda jatqanyn atap kórsetti.
Iá, Ulytaý óńiriniń tarıhy ejelgi zamandarǵa ıek artqan ata-babamyzdyń kıeli qonysy. Ańyz-áńgimelerdi aıtpaǵanda, jazba derektemelerdiń nazaryna ilikkeni b.z.b. 3,5 myńjyldyqtar shamasy. Ábilǵazy bahadúr óziniń «Túrik shejiresi» eńbeginde Oǵyz hannyń ata-qonysy Saryarqa dep kórsetken. Al «Djamı at-taýarıh» jylnamasynyń avtory Rashıd-ad-dın óz eńbeginde: «Oǵyz qaǵan Iran, Turan, Sırııa, Egıpet, Kishi Azııa elderin jaýlap alǵan soń, óziniń atajurty Ortaǵ, Kertaǵ ólkesine kelip turaqtady», dep anyq ta qanyq málimdeıdi (Rashıd-ad-dın. Sbornık letopısı. Tom I. 86 b.). Osyndaǵy Ortaǵ – Ortaý, Kertaǵ – Ulytaý bolsa kerek.
Mine, osy jerde Oǵyz qaǵan urpaǵy 24 rýǵa jiktelip, etek-jeńi dalıǵan ulan-ǵaıyr elge aınaldy. Oǵyzdyń murageri Kún han tusynda rýlarǵa tańba úlestirilip, kóshpeli eldiń aıqyn bir belgisi alǵash kórinis tapty.
Ábilǵazy bahadúr óz eńbegi týraly: «Inal han zamanynan osy eńbek jazylǵanǵa deıingi aıtqanymyz – aqıqat, jańsaqtyq joq. Al biraq Oǵyz hannyń nemeresi Kýzy-Iavy han men Inal han arasynda qansha ýaqyt ótkenin anyqtaı almaımyz. Demek, ol kezeń týraly meılinshe az sóılegen jón. Kóp sóılesek – ótirik jamalady. Bul aralyq tórt myń jylmen ólshenýi múmkin», – deıdi. Osynaý jazba derektemelerdi oı sarabynan ótkizgen orys ǵalymy A.N.Kononov: «Oǵyz han paıǵambarǵa deıin tórt myń jyl buryn jasaǵan» degen tujyrymdy kóldeneń tartady (Kononov A.N. Rodoslovnaıa týrkmen... 55, 71 bb.).
Paıǵambar zamanynan tórt myń jyl burynǵy kezeń b.z.b. 3,5 myńjyldyqty meńzeıdi. Bul Batys Sibir, Qazaqstan topyraǵyndaǵy Jańa Tas dáýiriniń sońyn, ótpeli enolıt kezeńin qamtyp, qola dáýirge ıek artady. Ǵajaby sol – arheologııalyq qazbalardyń materıaldyq-zattyq jádigerlikteri osy Oǵyz qaǵan kezeńine tuspa-tus keldi.
Jańa tas dáýiri ıakı b.z.b. 3 myńynshy jyldardan bastap Batys Sibir jáne onymen japsarlas Qazaqstan topyraǵy, Saryarqa óńirinde eleýli arheologııalyq jańalyqtardyń beti ashyldy. Batys Sibir, ásirese, Selebe (Chelıabi) eldi mekeninen bastap Tobyldy jaǵalaı otyryp, Obqa ıek artqan aralyq týva arheology R.L. Qyzylasov eńbekterinde «qalalar otany» dep ataldy. Jabaıy taıga degen ólkelerimiz – ejelgi órkenıettiń oshaǵy bolyp shyǵyp otyr. Arheolog V.A.Borzýnov osy óńirlerden 70-ten astam jekelengen adam turaqtary men shaǵyn kentterdiń ornyn tapty. Bul qalalardyń eń ejelgisi Nazym ózeniniń Obqa quıatyn jerindegi ıank-bas qamaly ekenin G.F.Mıller «Istorııa Sıbırı» eńbeginiń 1729-1730 jyldarǵa jatatyn derektemelerinde jazyp ketken. Al óz zertteýin 1997 jyly jazǵan V.A.Borzýnov ózenniń atyn Qazym, qalanyń atyn Amnıa dep kórsetken. Bul asyly, arheologqa málimet berýshilerdiń shalalyǵy nemese jer ataýyna ýaqyt engizgen ózgerister dep qabyldaǵan jón. Batys Sibir zertteýshileri eńbekterinde Nazym ózeni, Nazym jurty, Nazym bektigi syndy tirkester úzbeı kezdesedi. Mine, osy jaǵdaı «Qambar batyr» jyrynan oryn alǵan. Jyrda Nazym ózeni, Nazym jurty Nazym sulýdyń atymen astasyp ketken de, Nazym qyzdyń qyz tańdaýǵa jınalǵan batyr, baǵlandardy bıik munarasynda turyp sholatyn qalany Aqaral dep áliptegen. Mine, osy qala neolıt dáýirine jatatyn eń eski bekinis retinde ǵalymdardyń nazaryna iligip otyr.
Budan keıingi kóńil eleńdeter qalalyq jádigerlikterdiń biri – Tobylǵa quıatyn Eset saǵasy boıyndaǵy tashtyq, ekinshisi Tobyl men Esil aralyǵynda jatqan syntas qalashyqtary. Ásirese, syrtynda aǵash pen topyraqtan qalanǵan bıik qorshaýy bar, úıleri eki qabatty, qalashyq ortasynda ot hramy bar syntas jádigerligi kóneniń kózindeı. Osy syntastan batysqa qaraı 50 shaqyrym jerdegi Arqaıym qalashyǵy qazir eldiń aýzynda. Ony arı qaýymynyń dinı ortalyǵy degen qısyn bet qaratpaı tur. Biraq, arqaıym qazaq topyraǵyna arıler aıaq attaýdan 800 jyl buryn salynǵan. Demek, ol tohar saqtarynyń jádigerlikteri bolýy ábden múmkin.
Syntas-Arqaıym arıalynan ońtústik shyǵysqa jyljyǵanda Atbasarǵa ıek artyp, qola dáýirlik Botaı mádenı oshaǵy jatyr. Olar baspanalarynyń edenin jer qyrtysyna 1 m. deıin tómendetip, syrtqy qabyrǵany bóreneden turǵyzyp, sazben sylaǵan. Demek, turǵyn úıdiń jertóle tásilin qoldanǵan. Jer qyrtysynyń 17 gradýs tabıǵı jylýy bar, sol jylýdy turmysta qoldana bilgendikterimen erekshelenedi.
Al odan shyǵys jáne shyǵys ońtústikke qaraı batys mejesi Edigetaýdan 1,5 shaqyrym batysqa qaraı Aıbas darasynan bastalyp, ońtústikte Betpaq dalanyń teristik jıekteri – Jetiqońyr, Taıatqan-shunaq, Betbaqsý, Shaja jylǵalaryn, soltústikte Esil, Sileti, Damsy, Shortandy, Qaıraqty, Arshaly, Ereımentaý, О́leńti, Shiderti qamtyp, shyǵysta Abyraly, Shyńǵystaýǵa ıek artqan qola dáýirlik Begazy-Dándibaı mádenı oshaǵy jatyr. Begazylyqtardyń bir parasy mal baǵýmen, ekinshi parasy jer qyrtysyn qoparyp ken óndirýmen shuǵyldanǵan. Ádette, malshylyq pen kenshilik úılese bermeıtin kásipter, muny Saryarqa turmysynyń ózine ǵana tán ómir ereksheligi dep túsingen jón.
B.j.b. 1800 jyldan X ǵasyrlar aralyǵynda Saryarqa óńirinde qola dáýir mádenıetin qalyptaǵan Begazy-Dándibaı jurty, ásirese, olardyń ken qazýmen aınalysqan bóligi, qalalyq mádenıettiń irgesin qalady. Olardyń iri kentti turaqtarynyń qataryna Kent, Buǵyly, Myrjyq, Atasý, Shortandy-bulaq qalashyqtary jatady. Bul kezdiń eldi meken kentteri qorshaý, qorǵanys júıeleri bolmaýymen erekshelenedi. Kenishter irgesinde boı kótergen turaq mekenjaılar etek-jeńi dalıyp, shashyraı sozylyp jatqan. Máselen, Kent qalashyǵynyń radıýsy 30 shaqyrymdy qurap, Baıshora, Ákimbek, Domalaqtas, Naıza, Narbas, Qyzyltas aýyldarymen astasyp ketkeni anyq baıqalady. Al Myrjyqta ken qorytatyn qazandardyń qyzýyn úı jylytýǵa paıdalanǵan jylý júıelerin qoldanǵandary tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Atasýdyń qatar ornalasqan alty peshi de ári ken qorytqan, ári qysty kúni úı jylytý mindetin qatar atqarǵan (Qyzylasov L.R. Gorodskaıa sıvılızasııa Sredneı ı Severneı Azıı.M., 2006. 133 b.).
B.z.b. X ǵasyrdan – temir dáýiri dep atalatyn kezeńde Saryarqa turǵyndary qorǵasyn men qalaıy qosyndysyn birge balqytyp, qola quıýdan bas tartyp, taza temir, altyn, kúmis, mys óndirýge aýysty. Mys turmystyq buıymdarǵa jaratylsa, qarý-jaraqtar endi temirden soǵyla bastady. Ásirese, temirge suranys kúshti boldy. Saryarqanyń temirine qol jetkizem dep, I Darıı Aral teńiziniń teriskeı jaǵalaýyna kememen ásker tógip, Qaraqum arqyly talaı joıqyn joryqtar jasady. Áskeriniń teń jarymy qaıtyp oralmaı, súıekteri Saryarqa jerinde qaldy. Qarateńiz jaǵalaýyndaǵy grek kolonııalarynyń saýdagerleri Saryarqaǵa úzbeı kerýen jóneltip, altyn, kúmis, jez, ásirese, temir ónimderin satyp alýǵa qulshynysty.
Qysqasy, Beǵazy-Dándibaı mádenı oshaǵynyń turǵyndary argıler –arǵyndar kelimdi-ketimdi júrginshilerden kende bolmady. Olardyń arasynda en baılyqty ebin taýyp úptep ketýdi kózdeýshiler de az emes-ti. Suranysy mol, baǵaly ken ónimderin óndirý – ol baılyq kózderin qorǵaýdy kún tártibine qoıdy. B.z.b. X ǵasyrlardan bastap Saryarqada jan-jaǵy orlanǵan, bórene qadalarmen bekitilip, sazdy topyraqpen shemendelgen myqty bekinisti qalalar paıda boldy. Ondaı bekinis qalasynyń jarqyn úlgisi ortańǵy Esildegi Aqtaý qalasy edi. Qalanyń M.K. Habıdýllına syzǵan jobasy L. Qyzylasov eńbeginde jarııalandy (134-140 bb.). Bul qala Aqmola nemese Atbasar tóńireginde, bolmasa osy eki eldi mekenniń aralyǵynda paıda bolǵan sııaqty. Temir dáýirindegi argı-arǵyndardyń bas qalasy osy Aqtaý bekinisi bolǵan syńaı baıqalady.
Al jańasha jyl qaıyrýymyzdan keıingi zamandarda Saryarqa qalalyq mádenıeti Basqamyr (hııan qalasy), Aıaqqamyr kentteri arqyly jalǵasyn tabady.
Saryarqa Jańa tas dáýiriniń sońǵy kezeńinen bastap, jer qoınaýynan ken qazyp, kenish tóńireginde kentterde turǵan, metallýrgııa óndirisimen shuǵyldanǵan el bolǵany anyq. Bul jaǵdaı bizdiń kóshpendi ómir, kóshpendi órkenıet týraly túsinigimizge túzetý engizeri haq.
Saryarqa eshqashan da ıesiz jatqan ıen dala bolǵan joq. Keıingi orta ǵasyrlarda onyń teriskeı alqabyndaǵy Esil-Ertis aralyǵyn Búrkit, bálkim Merkit bektigi jurty, Atbasar tóńiregin begendik, shegendikter, shegelek, shegedek, ókiresh naımandar, Keńgir boıyn shómen, shómekeıler qonystady. Ortalyq Qazaqstan topyraǵynda Atbasar, Ordabazar, Bytyǵaı qalalary ejelden-aq boı kóterip, Tashkent – Isker (Sibir handyǵynyń astanasy) kerýen joldarynyń ústinde jatty. Olarda baj salyǵyn óndiretin kedender qyzmet atqardy.
Sibir handyǵy men Reseı arasyndaǵy bitispes janjaldaǵy saıası jaǵdaıdy Qazaq handyǵyna qolaıly arnaǵa burý úshin Táýekel han 1588 jyly nemere inisi Orazmuhammed, taıbuǵa Seıdek, Qadyrbek Jalaıyr bastaǵan áskerı top jiberdi. Alaıda, Orazmuhammed balalyq istep, qus salyp, saıat qurý qyzyqshylyǵymen júrip, voevoda Chýlkovtyń qolyna túsip qaldy.
Tobyl basshylary irgedegi Qazaq handyǵynan tynyshtyq bolmaıtynyn sezip, shekara mejelerin ashyp, eki arany jońǵarlarǵa toltyrdy. Sóıtip, olar jońǵarlardyń tasasyna qalqalanyp, Sibirdiń en baılyǵyn ıgerý qamyna kiristi.
Esim han Saryarqany qolda ustap qalý kúnnen-kúnge qıyndaǵanyn túsinip, 1615-1620 jyldar aralyǵynda Arqaǵa el kóshirý saıasatyna den qoıdy. Arǵyndardyń Ulytaý, Qyzyltaý, Qarqaraly, Baıanaýlaǵa bettep, úsh lek bolyp kóshkeni Arıstova, Balakshın eńbekterinde egjeı-tegjeı baıandalǵan. Búkil elge saýyn aıtylǵan bul memlekettik sharaǵa Uly júzden úısin qaýymy, Kishi júzden tamalar at-salysty. Shapyrashty Qarasaı batyrdyń máńgilik orny Aıyrtaýda jatqanyn osy oqıǵalar aıasynda túsingen jón.
1652 jyly Salqam Jáńgir ólgen soń, Arqa jurty Qarataýǵa keri qaıyrylyp, tipti, oǵan da toqtamaı Jıdeli-Baısyn asyp ketti. Buqar jyraý jyrlarynda «Bastapqy aqtaban bolǵanda» degen óleń joldary bar. Al Dýlat Babataıuly bolsa «Ata qonys Arqadan, basynda qazaq aýǵanda» degen óleń shýmaǵy keıingi «Aqtaban shubyryndydan» da buryn bosqynshylyq bolǵanyn eske salady.
Arǵyn jurtshylyǵy Arqany Táýke han zamanynda qaıta qonystana bastady. XVII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Tobyl gýbernııasy is-qaǵazdarynda Esil, Nura men Shiderti, О́leńti ózenderiniń joǵarǵy salalarynda Qýandyq atalarynyń qystaýlary paıda bolǵanyn, al Qorǵaljyn kóli tóńiregin Qarpyq, Toqa rýlarynyń jaılaı bastaǵandary hattalǵan.
1723 jylǵy jońǵar shapqynshylyǵynda eldiń bir bóligi Samarqandqa aýsa, ekinshi bóligi Ulytaýdy saǵalap, Tobyl, Obaǵan ózenderine uzara kóshýdi daǵdyǵa aınaldyrdy. Qysqasy, kindik qalasy Túrkistannan aıyrylǵan el Arqada tirek qamal qorǵanyn Ulytaýdan tapty. Jońǵarǵa qarsy kúrestiń eń aýyr 1723-1757 jyldary aralyǵynda Ulytaý jylma-jyl ótetin quryltaıdyń kindik ordasyna aınaldy. Ulytaýda 1723-1820 jyldar aralyǵynda 100-ge jýyq quryltaı keńesteri ótkizildi.
Qazaq eliniń jońǵarǵa qarsy Qaraqum, Bulanty, Shubarteńiz, Ańyraqaı soǵystary Ulytaýda daıyndalyp, jaýǵa attanystardyń barshasy osy Ulytaý topyraǵynan bastaldy. Eń sońǵy Abylaı sultan bastaǵan uly shaıqasqa daıyndyq ta osy Ulytaý jerinde jasaldy. 1756 jyly Abylaı jońǵardyń qaraýynda otyrǵan Syr boıy qalalaryna attanyp, aldymen Júlek, sosyn Jańaqorǵan, Túrkistan, Iqan, Shymqala, Saıram qalalaryn jaýdan azat etip, jońǵar qosyndaryn Jetisýdan asyra Qorǵas syrtyna qýyp saldy.
Mine, Ulytaýǵa qatysty tarıhı oqıǵalardyń uzyn yrǵasy osy shamalas bolyp keledi. Elbasymyz: «Ulytaý tarıhy tereńde, qasıetti jer» degende, asyly, osy oqıǵalardy meńzese kerek.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy dabyraly, ýly-shýly mereke ǵana emes, ol óz tarıhyńdy, qala berdi ózińniń, ultyńdy tanýdyń joly. 20-22 tamyz aralyǵynda Ulytaý topyraǵynda bolyp ótken is-sharalar biraz jaıdyń betin ashty. Álbette, merekelik mereıtoıǵa laıyq jınalystar, baıandamalar, tarıhı kórinister, konsertter, balýan kúres, atshabystar kezegimen ótip jatty. Ol qazaq toıynyń ajyramas bir sáni ǵoı. Eshkim ony artyq deı almaıdy. Meni súısindirgeni – eskerýsiz jatqan Bulanty shaıqasy ornyna belgi qoıylýy.
Bulanty Ulytaýdan 180 shaqyrym, dala soqpaǵy bolmasa, greıder joly júrip bolmaıtyn, shalǵaı qııandaǵy ıt ólgen jer. Úıtas tóbeshiginiń aınala eteginde eski molalar, molaǵa uqsaǵan tas úıindileri shashylyp jatyr. Bálkim, bular shaıqasta sheıit bolǵandardyń qabir orny shyǵar. Bálkim, keıin qalanǵan tamdar shyǵar. Zertteý júrgizgen arheologtar osy tóńirekten qalmaqtardyń úıindi súıekterin, qumǵa kómilgen jońǵar qarý-jaraqtarynyń juqanalaryn tapqandaryn dáleldi artıfakt retinde tilge tıek etedi... Asyly, tarıhı ádebıetterde aıtylatyn Bulanty, Bileýti, Qarasıyr shaıqastarynyń orny osy bolsa kerek. Bizdiń boljamymyzdy rastaǵandaı qatar jarysqan Bulanty, Bileýti ózenderi osy shamada jaqyn kelip, qos burym bolyp qaptaldasyp qatar aǵyp jatyr.
Úıtas qyrqasynyń tóbesine «Qazaqmys» korporasııasynyń demeýshiligimen tot baspaıtyn metaldan dýlyǵaly stela qoıylyp, jazýly saǵanatastar qatar túzegen. Jergilikti turǵyndar óz atalaryna belgi qoıyp úlgeripti. О́ıtpese, qazaq bola ma! Oqasy joq, bári keshirimdi. Úıtas tóbesi granıtten qashalǵan belgilerge molyǵyp qalypty.
Bulanty májilisin oblys ákimi Nurmuhambet Ábdibekovtiń ózi ashty. Asylynda, jańa basshy sózge sarań, iske jomart, isker adamnyń minezin tanytty. Ol basqaryp júrgen jerde kesteden aýytqýshylyq bolǵan joq, bári ýaqytynda bastalyp, ýaqytynda aıaqtalyp otyrdy.
Ákimniń Bulanty basyndaǵy sózi meılinshe qysqa boldy. Onysy zańdy da. О́ıtkeni, Bulanty shaıqasy týraly biletinder shamaly. Biletinimiz – shaıqastyń 1727 jyly bolǵany, jońǵardyń qyrǵa shyqqan qaraýyl tobyna qazaqtar tap berip, joıyp jibergeni. Bul oraıda, maqala jazǵandar shaıqasqa Bógenbaı, Qabanbaı, Qazybek bı, shaqshaq Jánibek qatysty dep sózdi kóbeıtýge áýes. Qazaqtyń bul tórt tireýin jońǵarmen bolǵan qaı soǵysqa qatystyrsa da artyq bolmaıdy. Biraq, qolǵa ustaǵandaı naqty derek kemshin.
Al Bulanty shaıqasynyń mańyzy óte zor. Jońǵar ese jibermeýge bolatyn jaý ekenine kózderi jetip, qazaq sarbazdarynyń boıyna senim uıalap, qaırattaryna qaırat qosyldy. Osy shaıqastan arqalanǵan qazaq jasaqtary kóp uzamaı Shubarteńiz irgesinde jońǵardy taǵy da talqandady. Bulanty shaıqasy jońǵarlarǵa qarsy jeńisti joryqtardyń bastaýy boldy dese artyq emes.
Bulanty shaıqasynda jońǵardan qansha adam qyrylǵany, bizdiń sarbazdardyń qanshasy sheıit bolǵany belgisiz. Qarııalarymyzdyń esterinde eshteńe qalmapty. Al shaıqas ornyndaǵy molalardy ýaqyt tegistep jibergen. Biz mundaıǵa úırengen jandarmyz. О́tken kúnderdi qııal kózimen sholyp, jetpegendi júırik qııalmen túgendep alýǵa kóp qınalyp jatpaımyz.
Bulantydan qaıtyp oralǵan soń, qalanyń ortalyq skverleriniń birine bolashaqta Ketbuǵa jyraýǵa arnalatyn eskertkish ornyna estelik kapsýla qoıyldy.
21 tamyz kúngi erteńgi saparymyz Ulytaý óńiriniń taǵy bir kıeli orny «Han ordasy» kúldigin aralaýdan bastaldy. Bul tarıhı oryn Ulytaýdan 18 shaqyrym jerde, Edigetaýǵa qarama-qarsy Qaratal ózeniniń irgesinde. Uzyndyǵy 150 m., eni 90 m. tórt buryshty qorǵan. Qorǵan qabyrǵalary qulap túsken topyraq úıindilerinen anyq ajyratylady. Tórt buryshta qaraýyl qaraıtyn tórt munaranyń orny bar. Qorǵan syrtynan ormen qorshalyp, irgedegi Qaratal ózeninen tereń aryq tartylǵan. Qabyrǵanyń qalyńdyǵy 3,5 m., bıiktigi 4 m. shamasynda. Qorǵannyń ishinde eski ǵımarat ornyna saıarlyq qurylys izderi joq. Eden topyraǵy birkelki. Osy belgilerge oraı Á.Marǵulan atamyz ony irgesi HI-HIII ǵasyrlarda qalanǵan qamal-bekinis qataryna jatqyzǵan. Alaıda, úlken qorǵannyń irgesinde taǵy da bir shaǵyn qorǵan bolǵany baıqalady. Demek, atalmysh tarıhı oryn handardyń jazǵy rezıdensııasyna kóbirek uqsaıdy. Bizdiki de bizge deıingi pikir bildirgenderdiń sózi de syrttaı ton pishý ǵana. Eki kúrek topyraqtyń astynda ne jatqanyn bilmegendikten kózben mólsherlep, kóńilmen shamalaýdan basqa laj joq. Osynaý shaǵyn qorǵanǵa qazba jumystaryn júrgizý onsha qıyn emes. Mýzeı qyzmetkerleri nemese ınstıtýt tarıh fakýlteti stýdentteriniń qoldarynan keletin is.
Shejireli ólkede týyp, shejireshil bolmaý aqylǵa qonbaıdy. Ulytaýlyqtardyń eski sóz, kóne tarıhqa degen yntasy alabóten. Jap-jas bozbala jigitter túrtip qalsań ólkesiniń ótken-ketkenin saıraı jóneledi. Ulytaý úlken-kishileriniń tarıhtan mol maǵlumaty bar zerek jandar ekenin ǵylymı konferensııada baıqadyq. Daýly, talasty, sonysymen qyzyq, asa mazmundy konferensııa kópten kórmep edim, osy joly kórdim. Árbir jańa sóz, sony derekke jınalǵan jurt eleń etip, dýyldata qol soǵyp otyrdy. Jergilikti úsh-tórt adam kezekten tys, kımelep sóılep te ketti. Ǵylymı konferensııanyń shyn ajary osy joly Ulytaýda kórindi.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan halyqtyq dýmannyń úshinshi aqtyq saltanaty Ulytaýdan tórt shaqyrym jerdegi Hantóbede ótti. Jelsiz yqtasyndy taý qoınaýy, syńsyǵan orman. Jaǵalaı tigilgen júzge jýyq aq shańqan kıiz úıler. Ortada han shatyrly ortalyq alań. Qazir bizdiń ákimder tabıǵat aıasy, ashyq alań dala tósinde toı ótkizýdiń mádenıetine jattyǵyp qalǵandaı. Aınala tóńirektiń bári kóńilge qýanysh ornatyp, kóz súısindiretin ǵajap sýretter.
Saltanatty májilisti Ulytaý aýdanynyń ákimi Hamıt Omarov ashty. Qazir kóp sózge salynbaı, mándi de nárli qyp-qysqa sóıleýge basshylar úırenip qalǵandaı. On mınýttyq baıandamada Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna baılanysty taqyrypty túgel qamtyp shyqty. Ulytaý saltanatyna qatysýshylar Astanadan kelgen qonaqtar Toqtar Áýbákirov, Qajyǵalı Muhambetqalıev, Tursyn Jurtbaev, Mádı Artyqálıevter jáne osy joldardyń avtory edi. Kezegimen olarǵa da, Qaraǵandy ýnıversıtetterinen kelgen professorlarǵa da sóz berildi. Saltanat sońy tarıhı kórinistermen konsertke ulasyp ketti.
Handyǵymyzdyń 550 jyldyǵyna arnalǵan halyqtyq merekeni ótkizý salmaǵy negizinen Ulytaý ákimdiginiń moınyna túskeni baıqalyp turdy. Ulytaýmen japsarlas kórshi aýdan, qalalar ortaq iske qolǵabys etkeni aıtpasa da túsinikti edi. Jezqazǵan qalasynyń ákimi Batyrlan Ahmetov, Sátbaev qalasynyń ákimi Ánýar Omar, Jańaarqa aýdanynyń ákimi Ǵabdirahman Omarov, Qarajal qalasynyń ákimi Qaırat Ǵosmanuly erteli-kesh osy is-sharanyń basy-qasynda boldy. Oblys ákimdiginiń uıymdastyrýymen qyzylordalyq «PetroQazaqstan – Qumkól resorsız», «Qor» aksıonerlik qoǵamdary men qaraǵandylyq «Qazaqmys» korporasııasynyń qol kómegi az bolmaǵan sııaqty.
Qysqasy, handyǵymyzdy ulyqtaǵan halyqtyq mereke oblystyń óz kúshimen ótti. Bir aýdan kólemimen shektelgen is-sharalar mereıtoıdyń áý bastan-aq jergilikti deńgeıde josparlanǵany kórinip turdy. Toıda Astana saıası elıtasynyń birde-biri qara kórsetpedi. Osy jaıt kóńilge kóleńke túsirgendeı bop turǵanda, Hantóbe irgesindegi bıik qyratqa Ulytaýdyń qyz-jigitteri top-tobymen órmelep shyǵyp, úkileri teńsele turyp dombyra shertip, án shyrqaǵanda qabaq kirbińi jazylyp, kóńil aıdyny jarqyrap sala berdi. «Qazaq jastary baıaǵy ata-babalary sııaqty ańǵal, ańqaý bolǵanymen, shetinen júrekteri lapyldaǵan, El men Jer dese jandaryn berýge daıyn naǵyz otanshyl jandar! Meniń birden-bir senerim osy órimtal jas urpaq!» degendi ishteı qaıtalap, rıza bolǵanymdy jasyrmaıyn.
Ánes SARAI,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty.Sýretti túsirgen
Erlan Omarov.
ULYTAÝ.
