SYR SANDYQ

SARYAǴASh SÝY TÚPSIZ KО́L EMES QOI... Ár istiń óz janashyr adamdary bolady. Ortaq iske jany kúıip, kóldi qoryǵan qyzǵyshtaı shyryldap jú­redi. Saryaǵashta arasan sýyn halyqqa usynyp otyrǵan “Kýrort-Barys-2030” JShS prezıdenti Moldáli Qoldasov osyndaı jan. Áıgili emdik sýymen dańqy Qazaqstannan asqan Saryaǵash kúnine myń qaýǵa salsań keneýi ketilmeıtin túpsiz teńizdiń ústinde otyrǵan joq. Sonaý 80-90-jyldary táýligine 4 myń tekshe metrdeı sý alynyp kelse, endigi paıdalanyp otyrǵany 3-4 esege artqan. “Kýrort-Barys” seriktestigi bu­­ryndary qu­by­rynan sekýndyna 5 tekshe metrden sý alyp kelse, qazir 1,7 lıtr ǵana shyǵady. Bul degenińiz, sýdyń úshten ekisi joǵalǵandyǵyn baıqat­qandaı. Arasan sýyn jaýap­syz paıdalaný jalǵasa ber­se, ondaǵan jyldardan soń maqtaýly kýrorttar jaby­lyp, alyp ǵımarattary mal qamaıtyn qora-qopsyǵa aınalýy múmkin. Bul – Moldekeńniń qaýpi. Alaı­­da, gıdrolog ma­mandar olaı demeıdi. Teńiz qurǵaǵan joq, gáp basqada. Saryaǵash – О́zbek­stan­men shektes aýdan. Arasan kóli ortaq. Sý basseı­niniń 70 paıyzy Qazaqstan jaǵynda bolǵanymen, ýaqytynda qarjy shy­ǵaryp, barlaý jumystaryn júrgizgen, kýrort, pro­fılak­tıkalardy kóbeıtip alǵan О́zbekstan jaǵy sýdy kóbirek tutynady eken. Kezinde mán berilmeg­en­dikten onyń qubyrlarynyń aýzynda otyrǵandar jan alqymǵa taıanǵanda ǵana es jıǵan syńaılary bar. Jaqynda olardyń qatysýymen alqaly jıyn ótti. Eki másele qoıyldy. Sý qubyrlary barlar sý qoryn barlaý, saraptaý jumystary úshin ortadan qarjy shyǵarýy qajet. Ýaqytynda gıdrolog, geolog maman­dar daıyndaýǵa Qazaqstannyń moıny jar bermegenge uqsaıdy. Burynǵy kásibı mamandardyń deni ómirden ótken, birazy basqa memleketterge qonys aýdarǵan. Sondyqtan О́zbekstannyń osy saladaǵy ataqty ǵalymdary birlese jumys jasaýǵa shaqyrylǵan. Búginde Saryaǵash aýdanynda 44 skvajına bar. Onyń 10-ynda bas ıe joq. Iаǵnı, odan shyqqan sý aýyl-aýylda kúndiz-túni saryldap aǵyp tur. Máselen, “Qaraqalpaq” aýylynda az ǵana tútin bar. Tutynyp otyrǵan sýy sekýndyna 12 lıtr. Al úlken keńsharlarǵa ýaqytynda sekýndyna 5 lıtr sý meılinshe jetkenin eskersek, esil arasan sý aıaǵy qurdym bolǵany emeı nemene?! “Oshaqty” aýyly sekýndyna 10 lıtr sý alady. Mundaı aýyldardan barlaý, saraptama jasatý jumystary úshin aqsha alý múmkin emes, ortaq qojaıyn joq. Tólem tóleýge sıyrynyń sútine qarap otyrǵan otbasylardyń jaǵdaıy kótermeıdi. Osyndaıdan arasan qudyǵynan paıda aıyryp otyrǵan aǵaıynǵa salmaq túsedi. Jáne az emes. Ár qubyrdyń barlaý jumystaryna 25 myń dollar jumsalady. Bul bir mezettik jumys. Tolyq jasatqan soń 25-26 jylǵa deıin toqtaýsyz paıdalanýǵa bola beretindigin eseptesek, kóp te aqsha emes. Aınalyp kelgende 44 qubyrdyń 25-i tólem tóleýge qabiletti ekendigi baıqaldy. Biraq, olardyń da daýysy birkelki emes. Jıynda: “Men qubyrdan aıyna 100 myń teńge tabamyn, bireý 1 mln. teńge tabady. Nege birdeı tóleýimiz kerek?” dep keńirdek jyrtyp shyqqandar da boldy. “Aleks” JShS atqarýshy dırektory Serǵazy Qanat ózderindegi eki qubyr úshin 50 myń dollardy qazir tóleýge daıyn ekendigin aıtty. “Eger tabys tappaıtyn bolsańyzdar skvajınańyzdy úkimetke qaıtaryp berińiz”, degendi de eskertti. Alaıda, lábbaı taqsyr, ala qoıyńyz deıtin eshkim bola qoıǵan joq. Qudaıdyń ózi berip jatqan tegin sýynan, kúlsheli orynnan qalaı aıyrylsyn. Áý basta osy istelip jatqan jumystarǵa kúmándanyp, bálkim, pendeshiligi de tartqan shyǵar, qubyr ıeleriniń biri osy jumystardy atqarý úshin almatylyq fırmaǵa ótinish aıtqan eken. “Maqul” depti. “Ár qubyr úshin 9 mıllıon teńgeden tóleseńizder jasap beremiz”. Bul, árıne, asa qymbat qyzmetaqy. Jıyn barysynda ári tart pen beri tart baıqalǵanymen, nesibesin arasan sýynan aıyryp otyrǵandar kelisti. Al áliptiń artyn baǵyp, keıin tóleımin degen­derdiń qýlyǵy iske aspaıdy. Mınıstrlikke naqty qujat ótkizilgennen soń barlaý jasatpaǵandarmen kelisim-shart úziledi. О́ıtkeni, bul qyzmetti kelisim-shartta kórsetilgendeı fırmanyń óz qarjysyna jasatýy kerek. Gıdrolog Nurmuhamet Baızaqovty sózge tarttyq. Ońtústikte osy salada onyń aldyna túsetin maman joq bolǵandyqtan jaýapkershiliktiń úlken júgin arqalap otyrǵan jigit “shyǵasyǵa ıesi basshy” bolǵandyǵyn aıtady. Jer asty arasan sýy qoryn qaıta esepteý áli sheshilmeı keledi. Qaıta esepteý ǵy­ly­mı turǵyda negizde­ledi. Erteńgi urpaqqa qaldyratyn mu­ra­nyń ın­jenerlik ese­bi qamtamasyz etilýi qajet. Búgin­deri dala jumys­tary tolyq jasal­ǵan, endigisi naq­­ty ǵylymı turǵyda júr­giziledi. Nurmuhamet Baı­­zaqov sý qory tú­ge­­silip barady de­gen­ge kelis­peı­di. Má­sele, qubyrdan so­rap­­­pen sý tar­typ otyrǵan jan­dar­dyń bi­lik­sizdiginde. Saryaǵash­ta al­­ǵashqy bur­ǵy­laý 1947 jyly bas­ta­lypty. Odan keı­­in 1950-1970 jyl­­­da­ry bur­ǵylanǵan. Durys paıda­lan­baý áse­­­rinen jer asty sýy kóte­ril­gende qum paıda bo­la­dy, sý sor­ǵy­nyń tútik­te­ri­niń qap­tal­da­­ryna usaq tas berish bolyp qatyp qalady. Maman joq bolǵannan keıin ol tazalan­baıdy. Sý taýsylýǵa aınaldy degen oıbaıdyń shyǵý tórkini mine, osydan. Qubyrlardyń ózi barlaý jáne eksplýtasııalyq dep bólinedi. Shıpajaı barlaý kezinde qazylǵan qubyrdy paıdalanyp otyr eken. Negizgisine tapsyrys bermegen. Al arasan sýynyń esepsizdigi, rásýa bolýy júrek aýyrtatyn jaǵdaı. Máselen, sekýndyna 128-129 tekshe metr sý alynatyn bolsa, sonyń 15-20 paıyzy ǵana kádege asady da qalǵany bosqa aǵady. Gıdrolog jer astynan qaınap shyǵatyn sýdy ysyrap qylmaı, túrli maqsattarǵa jumsaýdyń jónin aıtady. Úı jylyt, jylyjaıǵa paıdalan. Sý qory mol bolsa, balyq ósiretin bóget jasa. Saryaǵash sýy – qasıetti sý. Ashanalyq. Únemi ishýge bolady. Makrokomponentti. Quramynda gıd­ro­karbonat, hlorıd, sýlfat bar. Mıneraldy ja­ǵy­nan natrıı, kalıı, kalsıı, magnıı qosylady. Iаǵnı, bir lıtr sýǵa jarty as qasyq soda jáne bir shó­­kim tuz salǵan sııaqty. Mólsheri osyndaı. Sary­aǵashta 18-20 metrden sý shyǵa beredi. Bul – tuzdy sý, qajetine jaramaıdy. Al arasan sýynyń tereńdigi 1 myń metrden ári bastalady. Jer astynan qaınap shyǵyp jatqan arasandy altynnan artyq deıtini osy. Nurmuhamet Baızaqov: “Bizdiń qazaqqa aýylynyń irgesinen asaý ózen arqyrap aǵyp jatsa da sý jetpeı­di”, dep edi. Qursaı eldi mekenine kelgende osyǵan kózimiz jetti. Arasan qubyrynan aqtarylǵan sýda toqtaý joq, jińishke jylǵa bolyp dalaǵa aǵyp jatyr. Shaǵyn aýyl. Esek arbamen kelgen balalar bóshkemen sý áketip barady. Aýyldyń maly osy jerden sý ishedi. Oblysta “taza sý” baǵdarlamasy júrip jatyr. Ár úı bir-bir qoıynyń qunyn qısa, ár úıge qubyr tartyp, ár otbasy raqattanyp otyrar edi. Bes-alty malyn óriske aıdap salyp, aýylǵa syrttan mashına, bóten kisiler kelse taıaǵyn beline qystyryp “ne áńgime aıtar eken” dep búksheńdep jeter qarııalar basqa óńirdiń adamdary bir kesesin ishse zámzám sýyn ishkendeı raqattanyp qalatyn arasanǵa obal jasadyq-aý degendi oılamaıdy. “Kedeıdiń kúni kijinýmen ótedi”, degendeı, quny altynnan artyq sýdyń qadirin bilmegen osylaı bolar. Taǵy da birer aýylǵa, qubyr ustap otyrǵandarǵa jo­­­lymyz tústi. Biri monsha ashqan, biri dárigeri joq bolsa da qonaq úı salyp, vannaǵa kisi qabyldap jatyr. Qudaıdyń qazaqqa kelgende peıili keń. Qunttaı almaı otyrǵan ózimiz. Arasan sýlary tek Saryaǵashta ǵana emes, Maqtaaral, Arys, Túrkistan, Báıdibek, Or­dabasy aýdandarynda da bar. Kóbisi monsha ashyp, so­dan túsken aqshaǵa qanaǵat etip otyr. Nemis pen evreı ultynyń qolyna tıse, osy arasannyń sýyn al­tyn bulaqqa aınaldyryp jiberer edi. Sýdyń orny to­lady dep dátke qýat etkenimizben, arasan túpsiz kól emes. Kól qoryǵan qyzǵyshtaı Moldaáli aǵam nege shyryldaıdy deısiń?!. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Saryaǵash aýdany. * * * QYZYLAǴASh JÁNE QARLYǴASh (Qaz-qalpynda) О́mirdiń bizge beımálim tustary kóp. Tirshilikte ony sezinýmen birge, syryna qanyǵýǵa umtylady ekensiń. Ony kóktemniń qara sýyǵyndaǵy sý tasqynynan zardap shekken Qy­zyl­aǵashta bıyl aq qaýyrsyndy, adamǵa dos, jaqyn qarlyǵashtyń kóptigimen baılanystyrdym. Jalpy, ekolo­gııa­lyq jaǵdaıdan ba, kóbine qus ataýlyny qazir kóp kezdestirmeıtin boldyq. Olardyń qatarynda kóktem habarshysy kókek pen qarlyǵash, torǵaıdyń túrleri de bar. Tasqynnan zardap shekken Qy­­zylaǵash aýylyn qalpyna keltirýdegi Elbasynyń erekshe qamqorlyǵy men jedel berilgen tapsyrmasynan keıin qurylys jumystary qolǵa alynǵany aıan. Qysqa merzimde aýyl tanymas­taı ózgerdi. Jańa ǵasyrdaǵy jańa eldi meken sáýlettendi. Turǵyndarǵa barlyq jaǵdaı jasalyp, áleýmettik máseleleri oń sheshilýde. Osydan bo­lar, halyqtyń kóńil-kúıi kóterińki. Kóktemnen beri Qyzylaǵashqa san márte jol tústi. Sol kezderde jaqsy­lyqtyń jarshysyndaı aldymyzdan árdaıym aq qaýyrsyndy qarlyǵash toby ary-beri aınalyp, qarsy alady. Esime “Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?” degen balalarǵa arnalǵan mýltfılm tústi. Árdaıym adam balasyna dostyǵyn usynatyn qanat­tynyń oralýy beker emes. Myna keremetti qarańyz. Iman­dylyq otaýy – Allanyń úıin alapat tasqyn aınalyp ótken. Din aman. Kúrdeli jóndeýden keıin ǵımarat tipti jańardy. Meshittiń ashylý sal­tanatyna kelgender tórdegi buryshta qarlyǵashtyń uqypty soǵylǵan uıasyn, ondaǵy qara qanattanǵan balapandardy kórip, jaqsy yrym retinde qabyldady. Quran oqylǵanda balapandar shyqylyqtaǵanyn qoıyp, “uıyp tyńdaǵandaı” kórindi. Budan keıin úlken-kishi jóndeý­den ótken Mádenıet úıinde basqosty. Osy kúni qyzylaǵashtyq 122 otbasy jańa úılerdiń kiltin aldy. Osy me­reı­de de bir top, súırik tum­syqty, ala qaýyrsyndy súıkimdi qarly­ǵash­tar ǵımarat ishinde aınalyp ushyp júrdi... Kópshilik birese sahnany, birde qustardy tamashalady. Halyqqa kiltti tapsyryp turǵan oblys ákimi Serik Úmbetov: “Kór­di­ńizder me, kóktemniń jarshysy – qarlyǵashtar da sizderdiń qýanysh­taryńyzǵa ortaqtasyp júr. Bul – jaqsylyqtyń, izgiliktiń nyshany. Qyzylaǵashtyń erteńi jarqyn, keleshegi zor bolady”, dep túıdi só­zin. Kópshilik qaýym bul sózdi jyly qabyldady. Búgin meshittegi balapandar uıa­synan ushqan. Kóshelerdegi qaı úı­diń shańyraǵynda bolmasyn izgiliktiń belgisindeı qarlyǵash qaptap júr. Qazaq – qashannan yrymshyl halyq. Aıtaıyn degenim, qyzyl­aǵash­tyqtar men qarlyǵashtyń dostyǵy tegin emes. Aýylda áli talaı jaq­syl­yqtar bolyp, halyq mereılenedi. Ýaqyt emshi degen, jamandyq ataýly da umytylar. Inshalla, solaı bolsyn dep tiledim. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy. * * * MEREKELI QAZAǴYM Sózi men áni: Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qadyr Dosymjanovtiki. Merekeli qazaǵym, Júrekten jyr jazamyn. Myń buralyp ıildiń, Myń ólip, myń tirildiń. Jarqyn bolyp ómiriń, Keshegiden búgingiń, Kógildir aspan sekildi, Kók tý bolyp tigildiń, Qaıyrmasy: Janyp jaryq juldyzy, Shańyraǵyn turǵyzdy. Egemendik eldigin, Moıyndady jer júzi. Bilimdige mán bergen, О́nerlige nár bergen. Birikken ult eldermen, Terezesi teń kelgen. Jarqyrap qaıta túlediń, Qabyl bolyp tilegiń, Erkindikti, eldikti, Urpaǵyńa tilediń. Merekeli jyr elim, Tuǵyryń bıik der edim, Ústem bolsyn mereıiń, Baıtaq elim – tiregim. Qaıyrmasy: Ádet-ǵuryp tilińmen, Dombyranyń únimen, Kemeldenip órisiń, Babalardyń izimen. Jaqsylyqqa dem bergen, Jańalyqty meńgergen, Qazaq osy búgingi, Tanymastaı ózgergen. Qaıyrmasy. * * * “KО́KEK ANALAR” KО́BEIIP KETTI Jýyrda polısııaǵa Aqtóbe qalasynda páter jaldap turatyn stýdentter habarlasyp, beıtanys boıjetkenniń jańa týylǵan sábıin tastap ketkendigin aıtty. Polısııa qyzmetkerleri qaraýsyz qalǵan beıkúná náresteni “Úmit” balalar úıine jetkizdi. Oblys ortalyǵynda bilim alyp jatqan stýdentterdiń jaldamaly páterine kishkentaı sábıin kótergen boıjetken kelip, ýaqytsha osy baspanada jata turýǵa ruqsat suraǵan. Sol páterdegi qyzdar boıjetkenniń jaǵdaıyn túsinip, birge turýǵa kelisim beredi. Arada bir aptadaı ýaqyt ótkende beıtanys boıjetken týǵan balasyn tastap, “náresteni baǵa almaıtyndyǵy” jóninde tildeı qaǵazǵa amanat qaldyrypty. Stýdent qyzdar bul oqıǵany polısııa qyzmetkerlerine habarlaǵan. Qyzdardyń aıtýyna sensek, belgisiz boıjetkenniń jasy 19-da kórinedi. Jáne jas ana óziniń Aqtóbe oblysyna qarasty Áıteke bı aýdanynyń turǵyny ekenin de stýdent qyzdarǵa jasyrmaı aıtyp bergen kórinedi. Qazir anasynan tirideı aıyrylǵan sábı “Úmit” balalar úıinde. Balalar úıiniń tárbıeshisiniń aıtýynsha, sábıdiń densaýlyǵy birqalypty eken. Bir qynjylarlyǵy, sońǵy jyldary óz nárestesin dalaǵa tastap ketetin “kókek analar” kóbeıip keledi. Jyl basynan beri osyndaı birneshe derek tirkelgen. Osydan úsh aı buryn tastap ketken balasyn alyp ketýge bir jas ananyń kelgendigin de balalar úıiniń qyzmetkerleri aıtyp otyr. Ishki ister organy jas ananyń kim ekendigin anyqtaý úshin shuǵyl jumystar júrgizip jatyr. Mádı QÝANYShULY. Aqtóbe. * * * Shyǵys Qazaqstan oblysynan tilshimiz Ońdasyn ELÝBAI habarlaıdy TÝǴAN JERGE TAǴZYM Tóleýbaı Rahypbekov Densaý­lyq saqtaý mınıstri, Parlament Májilisiniń depýtaty qyzmetterin abyroımen atqarǵan azamat. Qazir ol Semeı memlekettik medısına akademııasynyń rektory qyzmetin jemisti atqarýda. Jaqynda ol ózi týǵan atame­ke­nine qaıyrymdylyq qolyn sozdy. Qarasý aýylyndaǵy Chkalov atyn­daǵy orta mekteptiń matematıka kabınetin barlyq qajetti jabdyq­tarmen qamtamasyz etip, ishi-syr­tyn jóndep berdi. Aýyl turǵyn­dary azamattyń bul ıgilikti isine rızashylyq bildirip, atalmysh kabınetke Uly Otan soǵysynyń ardageri, ustaz-matematık, eline syıly azamat Q.Rahypbekovtiń esimin berýdi uıǵardy. Sol kúni ardager ustazdy eske alýǵa arnalǵan voleıboldan jarys ótip, Quran-qatym túsirildi. Bul kúnderi Se­meı­den kelgen 19 dáriger aımaq tur­ǵyndaryna tegin profılaktıkalyq-dárigerlik tekserý júrgizdi. Tó­keńniń bul juǵysty bastamasy basqalarǵa da úlgi bolǵaı!.. MAŃYRAQTAǴY MÁDENIET ÚII Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Ma­ńyraq aýylynda Mádenıet úıi qatty soqqan daýyldan qırap, múldem jaramsyz bolyp qalǵan edi. Ony jóndeý úshin bıýdjetten 11,8 mıllıon teńge qarastyrylǵan. Jaqynda osy Mádenıet úıi qaı­tadan ashyldy. B.Qunapııanov jetekshilik ete­tin “Aızat qurylys” jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń qurylys­shylary Mádenıet úıiniń shatyryn qalpyna keltirip, ishi-syrtyn ádemi etip jóndep berdi. Aqanaı Nur­peıisovtiń brıgadasy jylý júıesi men esik-terezelerdi de qalpyna keltirdi. Aýdanda mádenıet úıleri jumys istep, turǵyndardyń sándi de mándi demalýlaryna barlyq jaǵdaı jasalýda. Aýdan ákiminiń orynbasary Sáýmen Jaqaevtyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta da bul salaǵa kóńil bólinbek. OQÝShY JAZY KО́ŃILDI Bıyl Shyǵys Qazaqstan ob­lysynda mektep oqýshylarynyń demalysy kóńildi ótip jatyr. Oblys ortalyǵyndaǵy balalardy bylaı qoıǵanda, shalǵaıdaǵy Zaısan, Tarbaǵataı, Úrjar, Aıagóz, Katonqaraǵaı jáne basqa da aýdan mektepteriniń shákirtteri arnaıy uıymdastyrylǵan balalar úıinde demalyp jatyr. Zaısannyń Shilikti óńirinde, tabıǵaty tamasha jerde 150 balaǵa arnalǵan demalys bazasy qaıtadan ashylsa, Úrjardaǵy Alakól mańyndaǵy “Úrjaraıym” balalar úıinde de jaz boıy myńǵa tarta oqýshylar demalyp qaıtpaq. Qalalyq oqý bóliminiń bastyǵy A.Kýznesovtyń aıtýynsha, О́ske­menniń elýden astam mektepteriniń balalary da jazdy tıimdi paıda­la­nýda. Turmysy nashar ata-analar­dyń bir myńǵa tarta balalary tegin demalýda. Tabıǵaty tamasha Rıdder, Zyrıan taý bazalarynda da myń­daǵan oqýshy sergek demalyp, jańa oqý jylyna tyń jigermen kelmek...