О́ńdeý ónerkásibi
Qazaq halqy sútti aıryqsha qadir tutady. Aq adal astyń qataryna qosady. Berekeniń bastaýyna balaıdy. «Saýyn sıyr – úıdiń anasy» deıdi. Sondyqtan sút bolsa, aıran da, irimshik te, súzbe de, qurt ta, bári bolady. Eń bastysy, toqshylyq bolady. Búginde sút sharýashylyǵy – el ekonomıkasynyń mańyzdy salasyna aınaldy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev jarııalaǵan Ult josparyndaǵy 100 naqty qadamnyń birine sút óndirisiniń enýi de salanyń ózektiligin kórsetedi. «Eki saýynshy kezdesse shelegi men qaımaǵyn aıtady» degendeı, bul oraıda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń sút óndirýde elimizde alǵashqy orynda turǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz. О́ńirde sút óńdeý ónerkásibi jolǵa qoıylǵan. Olardyń qatarynda «Shyǵys-Sút» JShS-niń táýligine 400 tonna sútti óńdeýge, sút ónimderiniń 60 túrin shyǵarýǵa múmkindigi bar bolsa, «Emıl» JShS táýligine 100 tonnaǵa deıin sút óńdeıdi. Oblys aýmaǵynda 56 taýarly-sút fermasy jumys istep, 17,5 myń bas sıyr saýylady. Onyń ishinde «Bobrovka+» JShS men «E.Zaıtenov» sharýa qojalyǵynyń fermalary tolyq avtomattandyrylǵan júıege kóshkenin aıta ketken lázim. Iаǵnı, eńbek ónimdiligin arttyrý úshin sıyrdy robot saýady. Búginge deıin óńirdegi taýarly sút fermalaryn qurý jáne keńeıtý jumystary aýyl sharýashylyǵyndaǵy sút óndirisin 13,5 paıyzǵa arttyrýǵa múmkindik berdi. Asyl tuqymdy sútti sıyr ósirýdi qoldaý úshin byltyr respýblıkalyq bıýdjetten 831 mln. teńge sýbsıdııa bólindi. Bul salada oblystyń aıtarlyqtaı tájirıbesi men qalyptasqan bazasy bar. Degenmen, óńirdiń sút óndirisindegi mol áleýeti tolyq júzege asyp jatyr deýge áli erte. Eger bul áleýet tolyq paıdalanylar bolsa, turǵyndarǵa da, memleketke de kól-kósir paıda ákeledi.
Taýarly-sút fermalary
Sondyqtan oblys ákimi Danıal Ahmetov óńir jetekshiligine kelgen az ýaqyttyń ishinde qolǵa alǵan sharýalarynyń biri – taýarly-sút fermalary men sút qabyldaý pýnktterin qurý jáne olardy kóbeıtý boldy. Bul baǵdarlama aıasynda aımaq basshysy turǵyndarmen ótkizgen eseptik kezdesýinde 2016 jyldyń sońyna deıin oblys kóleminde 37 taýarly-sút fermasyn qurý jáne qaıta jańǵyrtý jumystaryn júrgizý josparlanǵanyn jetkizgen edi. Jospar boıynsha, onda 12 myńnan astam saýyn sıyr ustalady. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Asýat Nasyrovtyń aıtýynsha, bul sút óndirisin qosymsha 20 myń tonnaǵa deıin arttyrýǵa jáne fermalardaǵy óndiris kólemin 75 myń tonnaǵa deıin jetkizýge múmkindik bermek. Atalǵan baǵdarlamany júzege asyrý úshin 9 mlrd. teńgeden asa qarajat bólinip, 9 ferma salýǵa jáne 28 fermany qaıta jańǵyrtýǵa jumsalady. Jobany qarjylandyrý «QazAgroQarjy» AQ, ekinshi deńgeıli bankter, jeke qarjy esebinen jáne basqa da qarjy ınstıtýttary arqyly júrgiziledi.
Oblystyń jańa basshysy taǵaıyndalǵan jarty jyl ishinde taýarly-sút fermalaryn qurýdy uıymdastyrý jumystary qolǵa alynyp, bıznes-jospar ázirleý, tehnologııalyq jabdyqtardy tańdaý, jer telimderin usyný, fermalarǵa arnalǵan jobalyq-smetalyq qujattar daıyndaý, ınfraqurylym jelilerin tartý jáne qarjy ınstıtýttarymen kelisý syndy birqatar sharýalar atqarylyp úlgerdi.
Memlekettik qoldaý
Qazir eń ózekti másele ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrý bolyp tur. Búginge deıin «QazAgroQarjy» AQ arqyly Borodýlıha aýdanyndaǵy «Novaıa Zarıa» sharýa qojalyǵy 281 mln. teńge, «Yrys» baǵdarlamasy arqyly Ulan aýdanyndaǵy «Saǵynqumarov» – 50 mln. teńge jáne «Aıtqazın» 60 mln. teńge qarjyǵa qol jetkizdi. «QazAgroQarjy» kompanııasy Besqaraǵaı aýdanyndaǵy «Balke» sharýashylyǵynyń jobasyn da maquldady. Sonymen qatar, Kókpekti aýdanynan «О́rnek», Ulan aýdanynan «Qaırat», Glýbokoe aýdanynan «OHMK», Zyrıan aýdanynan «Borodıno», Úrjar aýdanynan «Saǵadı» sharýashylyqtaryn jáne basqa da yntaly qojalyqtardy qarjylandyrý máseleleri qarastyrylýda.
Jaqynda Besqaraǵaı aýdanyna barǵanymyz da atalǵan «Balke» sharýashylyǵymen tanysqan edik. Sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Oralbek Toqashevtiń aıtýynsha, 2015 jyldyń alǵashqy toqsanynda 180 tonna sút, 500 kılo et óndirip, 50 bas tól alǵan eken. Sharýa qojalyǵy sút baǵytyndaǵy mal sharýashylyǵymen birge kókónis ósirýmen de shuǵyldanady. Bıyl ol germanııalyq óndirispen jaraqtandyrylǵan ferma qurdy. Fermanyń saýyn sıyrlarǵa arnalǵan qorajaıy óz jumysyn bastaýǵa ázir ekenin kórdik.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Dúısembaı Selıhanovtyń aıtýynsha, baǵdarlamaǵa qatysýshy 17 sharýashylyqqa jol, elektr jelisi jáne sý qubyry syndy ınfraqurylymdar qurylysyn júrgizý qajet. Búginde onyń 13-i jobalaýshy uıymdarmen kelisim jasasyp úlgerse, 4 sharýashylyq ózderiniń jeke qarjysy esebinen júrgizbek.
Jańa tehnologııa
Sondaı-aq, «Vostokagropromproekt» JShS 100, 200, 400 jáne 600 basqa arnalǵan taýarly-sút fermalarynyń qurylysyna jobalyq-smetalyq qujat jasady. Memlekettik saraptaýǵa jiberilgen qujat aldaǵy ýaqytta mal sharýashylyǵymen ǵana aınalyspaı, az kólemde bolsa da sút óndirýge bet buratyn sharýashylyqtarǵa daıyn tıptik jobalar retinde usynylady. Bul jóninde oblys ákimi óńirdegi iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń jetekshilerimen kezdesýde aıtqan bolatyn.
Árıne, atalǵan salany damytý úshin ozyq tehnologııanyń qajet ekeni beseneden belgili. Buǵan deıin «Saǵynqumarov», «Zaıtenov» jáne «Aıtqazın» sharýashylyqtarynda «Delaval», «Agral» fırmasynyń jabdyqtary ornatylǵan bolatyn. Búginde bul baǵyttaǵy jumys jandanyp, Italııa men Reseı fırmalarynyń ónimderi jáne «Agral», «Delaval» «Vestal» qondyrǵylary óńirdegi «OHMK», «Novaıa Zarıa», «Glýbochanka», «Vydrıhınskoe» qojalyqtaryna jetkizildi. Sondaı-aq, 32 sharýashylyq atalǵan qondyrǵylardy tasymaldaýshylarmen kelisimshart jasasty.
Jemshóp bazasy
Taýarly sút fermalaryn qurýdaǵy taǵy bir másele, jemshóp bazasyn qurý. Bul rette maldy jemshóp azyǵymen qamtamasyz etý maqsatynda qosymsha jer telimderin usyný máseleleri qarastyrylýda. Semeı, Rıdder qalalary men Ulan, Úrjar aýdandarynda qosymsha 4,5 myń gektarǵa jýyq jaramdy jer bólindi. Jemshóp bazasyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan sýarmaly jerlerdi damytý tujyrymdamasy jasaldy. 37 taýarly sút fermasynyń jartysyna jýyǵy sýarmaly jerlerdi ıgerýmen shuǵyldanyp, ózderin jemshóppen qamtamasyz etedi. Aıtalyq, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha Erlan Zaıtenovtiń sharýa qojalyǵy 190 gektar aýmaqta «Saradeevka ózenindegi toǵan arqyly jańbyrlatyp sýarý» jobasyn júzege asyrýdy qolǵa aldy.
Sút qabyldaý pýnkti
Sondaı-aq,s taýarly-sút fermalaryn qurýdaǵy eń ózekti máseleniń biri – sút qabyldaý beketterin qurý. Osy oraıda halyqtan kúndelikti jańa saýylǵan sútti jınaý úshin sút qabyldaý pýnktteri jelisin ashý jáne keńeıtý jumystary bastaldy. Qarabaıyr esepke júgingende, óńirdegi óndiriletin súttiń 70 paıyzdan astamy jekelegen turǵyndardyń úlesinde eken. Qazir oblys kóleminde 19 sút qabyldaý pýnkti jumys isteıdi. Bul beketter Borodýlıha, Glýbokoe, Zaısan, Katonqaraǵaı, Ulan jáne Shemonaıha aýdandarynda shoǵyrlanǵan. Iаǵnı, óńirde 19 qala men aýdan bolatyn bolsa, onyń jeteýinde ǵana sút qabyldaıtyn oryndar bar. Sondyqtan jyl sońyna deıin taǵy 34 sút qabyldaý beketin ashý josparlanyp otyr. Sút jınaýdyń qanatqaqty jobasy Borodýlıha, Jarma jáne Kókpekti aýdandarynda bastalyp ketti. О́ńirde sút qabyldaýǵa 782 eldi mekenniń 243-i qatysady. Iаǵnı, bul 18 myń jeke shaǵyn sharýashylyqtyń tartylýy arqyly 40 myńnan astam saýyn sıyrdyń súti óńdeledi degen sóz. Sondaı-aq, atalǵan jumysqa 60-tan astam kólik tartylady.
Jýyqta Jarma aýdany Birlik aýylyndaǵy «Imadilov» sharýa qojalyǵynda sút qabyldaý beketi ashylǵan bolatyn. Reseıden ákelingen «Fresh milk» sút qabyldaý pýnkti halyqtan kúndelikti 850 lıtr kóleminde sút qabyldaıdy. Turǵyndar tapsyrǵan sút ári qaraı zaýytqa jetkiziledi. Atalǵan qurylǵy «Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qory» AQ nesıeleý jelisi arqyly 3,2 mln. teńgege satyp alynypty.
– Buryn aýyl turǵyndarynyń sút jınaýǵa qaýqary joq edi. Búginde biz súttiń bir lıtrin 60 teńge kóleminde satyp alamyz. Tek bizdiń aýyldyq okrýgtiń ózinde kún saıyn 184 otbasy sút ótkizedi, – dedi sharýa qojalyǵynyń basshysy Erbolat Imadilov. Atalǵan beketpen tanysqan óńir basshysy Danıal Ahmetov sút jınaýda sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptardyń qatań saqtalýy qajettigin atap ótti.
– Sút arnaıy bıdon ydystaryna quıylýy tıis. Eger sútti basqa ydysqa quıyp alyp kelse, qabyldamaǵan jón. Osyndaı qatań sharalardy qoldaný arqyly biz sapaly ári qaýipsiz sút ónimderin alýǵa qol jetkizemiz. Bul rette halyqaralyq talaptarǵa saı keletin sút qabyldaý pýnktterin uıymdastyrýdyń mańyzy erekshe, – dedi Danıal Ahmetov.
Qazirgi kezde tıisti mekemelermen barlyq aýyldyq okrýgte maldy qaıta esepteý júrgizilip, baǵdarlamaǵa qatysýǵa nıet bildirýshi shaǵyn jeke sharýa ıeleri, sút qabyldaý núkteleri, óńdeýshi kásiporyndar quramy anyqtaldy. Turǵyndar tapsyratyn sút pen aqy kólemi boıynsha kelisimder jasaldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine óńdeýshi kásiporyndar arqyly jeke sektordan alynatyn sútti sýbsıdııalaý erejesin ázirleý jáne qoldanysqa engizý týraly ótinish joldandy. Bul másele respýblıkalyq deńgeıde sheshiletin bolady. Sonymen birge, Reseıdiń Altaı ólkesi men Ýkraınadan, elimizdiń basqa oblystarynan sútti saýyn sıyrlar men tólderin jetkizý máseleleri qarastyrylyp jatyr. Sút tapsyrýshylarǵa beriletin sanıtarlyq kitapsha jaıy da mamandar talqysynda.
Qoryta kelgende, josparǵa sáıkes sút qabyldaý pýnktteri oblystaǵy sút óńdeýshi kásiporyndardy jergilikti taza sútpen qamtýdy 35 paıyzdan 78 paıyzǵa deıin arttyrýǵa, óńdeletin sútti jylyna 150 myń tonnaǵa deıin jetkizýge múmkindik beredi. Oblys basshysy Danıal Ahmetov óńirdiń iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdarymen kezdesýinde aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyrý, sharýa qojalyqtarynda eńbek etetin aýyl turǵyndaryn jyl on eki aı jumyspen qamtý sııaqty máselelerge nazar aýdaryp, sút óndirisine bet burǵan sharýashylyqtarǵa joǵary qoldaý bolatynyn jetkizdi. Al 400 jáne 600 basqa arnalǵan ferma salýshylarǵa qurylys shyǵynynyń 20 paıyzyn óteýge sýbsıdııa bólinedi. Bul úshin tıisti jobalar memlekettik saraptamadan ótýi tıis.
Atalǵan aýqymdy jumys atqarylǵanda appaq sútten aq bulaq aǵady, deıdi óńir jurtshylyǵy. Bul degenimiz aýyzdan aq maı aǵyzatyn kól-kósir bereke ǵoı!..
Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy.
