Elimizge boıyna ata-babamyzdyń el men jerge degen súıispenshilik qasıeti daryǵan, egemendi elimizge aıanbaı qyzmet etetin, oı órisi keń, alǵyr da júrekti, saýatty da salaýatty azamattar qajet.
Nursultan NAZARBAEV.
Taıaýda ortalyq basylymdardyń birinen mynadaı bir aqparatqa keziktim. Eki júz jyldyq tarıhy bar AQSh konstıtýsııasynyń qolmen jazylǵan nusqasy ár qalada 1952 jylǵa deıin saqtalyp kelgen eken. Qoljazbany Pensılvanııa bas assambleıasynyń qatardaǵy qyzmetkeri Djeıkob Shallýs daıyndap, ol úshin oǵan bar-joǵy 30 dollar kóleminde syıaqy berilgen kórinedi. Bul qujat sál keıin Vashıngtondaǵy ulttyq muraǵatqa berilip ári barynsha muqııat qadaǵalaýǵa alynǵan. Jaı kúnderi bul qoljazba qazynanyń birinshi jáne tórtinshi betteri oq ótpeıtin arnaıy shyny qorapqa salynyp, kópshiliktiń nazaryna shyǵarylyp otyrady. Qaǵazdyń sapasyn saqtaý úshin qorapsha ishi gelıı jáne sý býymen toltyrylǵan. Túnde qaǵaz betteri jerasty qoımasyna túsirilip, olardy atom jarylysyna tótep bere alatyndaı shamada jasalynǵan bes tonnalyq esiktiń arjaǵynda saqtaıdy. Konstıtýsııanyń tolyq mátinimen dúıim el tek jylyna bir ret 17 qyrkúıekte, ıaǵnı osynaý qujatty qurastyrýshylardyń qol qoıǵan kúnine oraı tanysa alady. Árıne, biz óz Konstıtýsııamyzǵa mundaı joralǵy jasap otyrǵanymyz joq. Alaıda, bul qazaqstandyqtar eldiń Ata Zańyna syılastyqpen ári zor qurmetpen qaramaıdy degendi áste bildirmeıdi. Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri Orazaqyn Asqardyń «Ata Zańym» atty óleńiniń myna bir shýmaǵynda aıtylǵandaı: «Álemge el peıilin tanystyrǵan, Zańym – eń adamgershil, halyqshyl zań. Tilim tur onda aıtysta ádil jeńip, Mártebe memlekettik alyp tynǵan. Qorǵalar elim tutas, jerim bútin, Qol suǵyp eshkim syrttan aıtpas úkim. Zańda aıqyn mindetterim, quqyqtarym, Aqtaıtyn el úmitin, ana sútin». Saıyp kelgende 1995 jyly qabyldanǵan elimizdiń eń basty qujaty Otanymyzdyń tarıhynda Qazaqstandy jańasha bir damý satysyna kóteretin aıryqsha da aıtýly oqıǵa boldy. Qoǵam men jeke adam múddelerin barynsha jaqyndatatyn, biriktiretin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq, áleýmettik erikti qoǵam qurýǵa tolyqtaı jol ashyldy. Ekonomıkada naryqtyq qarym-qatynastardy, saıasatta ıdeologııalyq san alýandylyqty ornyqtyrýǵa múmkindik týdy. Memlekettiń negizgi ári birden-bir qundylyǵy retinde adam, onyń ómiri, quqy jáne bostandyǵy zańdylyq turǵydan tolyq moıyndaldy. Mańyzdysy sol, Konstıtýsııa aıqyndaǵan maqsattardyń kópshiligine búginderi Qazaqstan qol jetkizip otyr. Aıtalyq, elimizdiń zaıyrly memleket ustanymyna degen beriktigi Qazaqstanda dinniń memleketten bólektengenimen ǵana emes, sondaı-aq qoǵamdyq qatynastardy retteýde ulttyq izgiliktermen, dástúrlermen jáne zańdylyqtarmen qatar dinı qundylyqtardyń da mańyzdy oryn alatynymen erekshelenedi. Qazir elimizde 130 etnos ókilderi men 17 konfessııa beıbitqatar ómir súrýde. Osyndaı ymyra – birlik pen tynymsyz tirshiliktiń arqasynda Qazaqstanda beıbitshilik, qalyptylyq nyq ornyǵyp, ekonomıkada álem tańǵalarlyq oń ózgerister oryn alýda. Naqtyraq aıtsaq, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary kezikken qıyndyqtardy abyroımen eńsere aldyq. Biz Ońtústik - Shyǵys Azııa daǵdarysynan, 2007-2009 jyldardaǵy álemdik qarjylyq jáne ekonomıkalyq daǵdarystan abyroımen óte aldyq. Álemdik naryqta munaı jáne metall baǵalarynyń kúrt tómen túsip ketýinen qazirgi oryn alyp otyrǵan qıynshylyqtardy da jeńetinimizge eshbir kúmán joq. Buǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen Úkimet tarapynan qolǵa alynyp jatqan ilkimdi sharalar tolyq kýá bola alady. Bárimizge belgili, qazir kóptegen shetel memleketterinde eńbekaqy men zeınetaqy azaıýda, zaýyttar toqtaýda, kásiporyndar jabylýda, memlekettik shyǵystar qysqarýda. Al, bizdiń Qazaqstanda 2010 jyldan beri memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy qarqyndy túrde júzege asyrylyp keledi. Osy jyldary 770 nysan berilip, 80 myńǵa jýyq jumys orny quryldy. Bul úrdis endi ındýstrııalandyrýdyń ekinshi kezeńinde, ıaǵnı 2015 – 2019 jyldary óz jalǵasyn tabatyn bolady. Áleýmettik másele de turaqty nazarda. Mysaly, Prezıdent N.Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha aldaǵy 2016 jyldyń 1-shi qańtarynan bastap birqatar áleýmettik sala qyzmetkerleriniń jalaqylaryn 30 paıyzǵa deıin kóterý kózdelip otyr. Sondaı-aq, Ult Kóshbasshysynyń bes ınstıtýttyq reformasy men ony iske asyrýdyń «100 naqty qadamynyń» maqsaty da halyqtyń ál-aýqatyn jaqsarta otyryp, Qazaq elin damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna engizý ekendigin atap ótken jón. Jalpy, ishki jáne syrtqy saıasatymyzdy saýatty júrgize kele qazaq degen ultty, Qazaqstan atty jańa táýelsiz memleketti dúnıejúzine pash ettik, sóıtip kúlli álemge tanyta bildik. Sonyń arqasynda alpaýyt memleketter Qazaqstandy postkeńestik aýmaqta birinshi bolyp naryqtyq ekonomıkasy bar memleket dep moıyndaýmen qatar bizdiń eldiń táýelsizdigine, shekarasynyń tutastyǵyna, beıbitshiligine kepildik beretin qujatqa qol qoıdy. Munan soń Qazaqstan qazba jáne ózge baılyqtardy eksporttaýǵa halyqaralyq deńgeıde shek qoıatyn «Djekson-Vens» qara tiziminen syzyldy, sóıtip óziniń álemdik rynokqa kedergisiz shyǵýyna múmkindik aldy. Nátıjesinde, Qazaqstan qazir Dúnıejúzi saýda uıymynyń tolyqqandy múshesi bolyp otyr. Qazaq eli búgingi kúni álemdik naryqta bıdaı satýdan áıgili ondyqqa kiredi, al un eksporttaýdan aldyńǵy úshtik qatarynda. Máselen, dúnıejúzilik naryqtaǵy un eksportynyń bir jyldyq kólemi 11,5 mln. tonna bolatyn bolsa, osynyń 19 paıyzy bizdiń eldiń úlesinde. Al ishki naryqtaǵy ózimizdiń jyldyq tutynýymyz 2,681 mln. tonnaǵa para-par. Bul jylyna ár qazaqstandyqqa 167 keli un ónimderinen aınalady degen sóz. Qazaqstannyń ózge de salalarda qol jetkizip otyrǵan tabystary barshylyq. Sonyń bir naqty aıǵaǵy retinde, Qazaqstannyń álemniń básekege qabiletti elý memlekettiń qataryna engenin aıtýǵa bolady jáne bul meje bizdiń elimiz úshin sońǵy kórsetkish emes. Sóz joq, kez kelgen qoǵamdaǵy sııaqty bizdiń jas memleketimizde de óz sheshimin kútip jatqan ózekti máseleler jetkilikti. Jumyssyzdyqpen kúresý, ınflıasııany tejeý, eńbek ónimdiligin arttyrý, shıkizattan góri qaıta óńdeýge den qoıa otyryp otandyq básekelestikti kúsheıtý, tarıfterdi rettep baǵanyń shekten tys ósip ketýine tosqaýyl qoıý – solardyń bir parasy ǵana. Sonymen qatar, qoǵamdaǵy oryn alyp otyrǵan jemqorlyq, paraqorlyq, jaǵympazdyq, kózboıaýshylyq, tamyr-tanystyq tárizdi keselderdi túbegeıli joıý da búgingi kún tártibi mindetteriniń biri. Osy oraıda, kemshilikterimizdi termelep, bir-birimizge túrli aıyptar taǵyp jatatynymyz, istiń baıybyna barmaı turyp qyzbalyqqa salynatynymyz jasyryn emes. Iá, osyndaı kóńil-kúıge berilgen kisilerdiń týǵan eliniń bolashaǵyna, balalarynyń erteńine shyn júrekterimen alańdaıtyndyqtaryn bildiretinderi túsinikti jáıt. Degenmen, týyndaǵan máseleni dabyrmen emes sabyrmen sheshýge jáne ol tek zańdylyq sheńberinde atqarylýy tıis. Eń mádenıetti qoǵam – zańmen ómir súretin qoǵam desek, Emmanýıl Kanttyń «Memleket degenimiz – quqyqqa baǵynǵan adamdar uıymy» degen sózi oıǵa oralady. Endeshe, quqyqtyq tárbıeniń kúsheıtilýi qajet. Nege amerıkalyqtar óz eliniń Negizgi Zańyna asa yjdaǵattylyqpen ári maqtanyshpen qaraıdy? Sebebi, sábı týǵannan bastap otbasynda, balabaqshada, mektepte onyń boıyna quqyqtyq mádenıetti qalyptastyrý basty mindet bolyp sanalady. Amerıkalyq fılmderde: «Siz advokat shaqyrýǵa quqylysyz, eshnárse aıtpaýǵa quqylysyz. Ár aıtqan sózińiz ózińizge qarsy qoldanylýy múmkin...», degen sózderdiń aıtylatyny árkimge etene tanys. Negizgi Zań olarda AQSh memleketiniń qarqyndy damýynyń birden-bir kepili retinde tanystyrylady. Al amerıka azamattyǵyn alar tusta: «Siz Amerıka konstıtýsııasyna senesiz be?», degen suraq qoıylady. Iаǵnı, konstıtýsııa Amerıkada qutty bir ekinshi Bıblııa tárizdi kúıge kóshken. Olaı bolsa bizder de ózimizdiń árbir qımylymyzdy Konstıtýsııa talaptary sheńberinde júzege asyra otyryp, zańdylyqtary múltiksiz saqtalatyn quqyqtyq memleketti ornatýǵa atsalysýymyz qajet. Sonda ǵana bizder Ata Zańymyzda anyqtalǵan bıik mejelerdi baǵyndyra alamyz. Eń asyl muratymyz eńseli el bolý edi. Keıingi tek eki ǵasyr ishinde qazaqtyń óz bostandyǵy jolynda eki júzden astam ult-azattyq kóteriliske shyqqany sonyń dáleli. Munan 24 jyl buryn qazaq jerinde atqan táýelsizdik tańy Altaı men Atyraý jáne baıtaq Saryarqa arasyn alyp jatqan darhan dalanyń tósin qanymen, terimen sýarǵan ata-babamyzdyń qasıetti kúresiniń zańdy jemisi, naqty nátıjesi emes pe? Sondyqtan da táýelsizdiktiń bizdiń bárimizge artar mindeti mol. Endi eńseli el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áýletimizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qolymyzda. Oǵan Ata Zańymyz kepil. Kenjebolat JOLDYBAI, saıasattanýshy. Astana.
