Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń búginge deıin birneshe kitaby dúnıege kelipti. Solardyń ishinde bizge etene jaqynyraǵy – «Tarıh tolqynynda». Nege etene jaqyn? О́ıtkeni, bul kitapta tarıh, til, din jáne osy ulttyq qundylyqtardan quralatyn ulttyq rýh sóz bolady. Sondyqtan da, bul kitap áli kúnge ózekti. Jáne kitap ózektiligi jyl ótken saıyn arta túsýi de múmkin. Avtor atalǵan qundylyqtarǵa qatysty óz kózqarasyn oqyrman aldyna jaıyp salǵan. Ásirese, tarıh týraly tereń tolǵaıdy.
«Bizdiń arǵy ata-babalarymyz Qıyr Shyǵystan Batys Eýropaǵa deıingi, Sibirden Úndistanǵa deıingi aýmaqty alyp jatqan memleketterdiń damýynda eki myń jyl boıy eleýli ról atqaryp keldi», «Bizdiń elimizdiń halyqtary uly ata-babalarymyzdy ábden oryndy maqtanysh etýge quqyqty, al Býmyn, Estemı, Bilge qaǵan, Kúltegin sııaqty alǵashqy qaǵandardyń esimderi ejelgi erte zamannyń ózge uly áskerı qolbasshylarynyń jáne memleket qaıratkerleriniń esimderimen ábden qatar tura alady, olardyń atqarǵan isteri eshkimniń de atqarǵan isterinen artyq bolmasa, tipti, de kem emes», «Qazaq tarıhynda qazaq uıalatyn eshteńe joq», dep jazady.
Ǵun patshasy Módeniń bir ónegeli isin kóldeneń tartady. Ǵundardyń jaýy Dýn-hý Módege elshi jiberip, eń súıikti sáıgúligin suraıdy. Móde keńesshilerin jınap «ne isteımiz?» deıdi. Keńesshileri «soǵysý» kerek deıdi. Móde: «Bir atqa bola eki halyq qanyn tógýge bolmas! Atty berelik» deıdi. Dýn-hý taǵy da elshi jiberip, endi Módeniń bir súıikti hanymyn suraıdy. Keńesshiler Módege «soǵysý kerek» deıdi. Móde: «Bir áıelge bola eki halyq qanyn tógýge bolmas! Beremiz!» deıdi. Jaýyz Dýn-hý endi Módeden jer suraıdy. Móde keńesshileri: «Surap otyrǵan jeri onsyz da bos jatyr ǵoı, bersek bereıik!» deıdi. Sonda Móde: «Joq! Jer – memlekettiń negizi. Jerdi berýge bolmaıdy! Endi Dýn-hýǵa qarsy soǵys ashamyz!» deıdi. «Jerdi berý kerek» degen keńesshileriniń basyn alady. Osy ańyzǵa aınalǵan mysaldy keltire otyryp, avtor:
«Demek, bizdiń Otandy jáne onyń jerin qorǵaýǵa degen kózqarasymyz ata-babalardan qalǵan, bul sezim urpaqtan urpaqqa mıras bolyp keledi», dep qorytady.
Osy kitaby arqyly Prezıdenttiń tarıhqa, onyń ishinde de otandyq tarıhqa degen perzenttik kól-kósir mahabbatyn kóremiz. Altaıdan bastalǵan Ashına túrikteri, olardyń 552 jyly qurylǵan kaharly qaǵanaty, orta ǵasyrlardaǵy Orta Azııadaǵy rýhanı dúmpý, Qazaq handyǵynyń qurylýy, Abylaıǵa deıingi azattyq úshin kúres, sońǵy 250 jyldyq bodandyq, Alash qozǵalysy, asharshylyq, repressııa, totalıtarızm tusyndaǵy ulttyq qundylyqtardyń quldyraýy, osy oqıǵalardyń bári búgingi kún bıiginen táýelsiz Qazaqstan Prezıdentiniń aýzynan óziniń tujyrymdy da tushymdy baǵasyn alǵan. Kitaptyń ár betinen otandyq tarıhtyń shýaqty tustaryna qýanǵan, kóleńkeli tustaryna qýarǵan Uly Dala perzentiniń júrek lúpili seziledi. Ana Dala tósin arda emip, tal besiginde terbelip, tabanyn topyraǵy súıgen perzenttiń atamekenge degen jan jylýy seziledi. Osy sezim ony álem arhıvterinen Dala tarıhyn tirnektep jınaýmen aınalysqan «Mádenı muraǵa», ǵasyrlar boıy qoljazba kúıinde sarǵaıǵan 100 tomdyq «Babalar sózin» shyǵarýǵa, 550 jyl buryn ulttyq memlekettiń irgetasy qalanǵan Kereı-Jánibek handar týraly tarıhı teleserıal ıdeıasyna alyp kelse kerek.
Elbasy ótken jazdyń aıaǵynda «Qazaqfılmge» tapsyrma berdi. 10 serııadan turatyn tarıhı teleserıal túsirý týraly. Joba ssenarııin jazý osy joldar avtormen kınodramatýrg Tımýr Jaqsylyqovqa júkteldi, fılmdi túsirý belgili rejısser Rústem Ábdirashevke tapsyryldy. Rústem buǵan deıin Prezıdenttiń ómir joly jaıly «Elbasy joly» atty aıtýly kınoepopeıa túsirgen rejısser. Prezıdent ótken kúzde Qazaq handyǵy týraly ssenarııdiń jobasymen tanysty. Avtorlarǵa aqyl-keńes, baǵyt-baǵdar siltedi. Bul kınotelejoba týraly baspasózden qulaqtanǵan qazaq qaýymy bir dúrligip qaldy. Tarıhı teleserıal ıdeıasy rezonans týdyrdy. Osy jobaǵa qatysqysy keletinder respýblıkanyń ishinde de, syrtynda da kóp bolyp shyqty. Bul ulttyq serpilistiń syry nede? Sóıtsek, onyń syry ekranda koreı tarıhyn, orys tarıhyn, túrik tarıhyn, mońǵol tarıhyn kúnde kórip otyrǵan qazaq qaýymynyń osyndaı kórkemdik deńgeıde túsirilgen óz otandyq tarıhyn ekrannan kórýge degen qulshynysy eken. Prezıdent ıdeıasy osy kóńil kúıdi dóp basypty. Onyń ústine kórshiles el basshysynyń tórtkúl dúnıe aldynda: «qazaqta memleket bolmaǵan» dep efır arqyly qoıyp qalýy qazaq namysyn qozǵady. Biz ssenarıı jazýǵa osyndaı jaǵdaıda otyrdyq.
Aldymen, tarıhshylardyń Qazaq handyǵynyń qurylýyna qatysty zertteýlerin zerdeledik. Elbasy tapsyrmasymen Esenberlınniń «Almas qylysh» romanyn negizge aldyq. Elbasy, sondaı-aq, bul kınotelejoba maqsaty jastardyń otansúıgishtik, óz tarıhyna degen qurmet sezimin qalyptastyrýy kerek dep eskertken. Bul eskertýdi biz ssenarıı jazý ústinde ózimizge jol silter Temirqazyq ettik. Iyǵymyzǵa túsken jaýapkershilik salmaǵy surapyl edi. Eń bastysy, Qazaq handyǵyn qurýǵa qatysqan Kereı, Jánibek handar, Asan Qaıǵy, Qaztýǵan, Qotan jyraý syndy abyzdar, Qobylandy, Daıyrqoja, Qasym tárizdi batyrlar rýhyna qııanat jasap alýdan saqtandyq. Olar týraly jazý, aýyzdaryna sóz salý aına-qatesiz ata-baba arýaǵyn qozǵaý edi. Al ekranǵa shyǵarý bolsa, olardy el aldynda «tiriltýmen» teń edi. Kıno óneriniń qıyndyǵy men qasıeti osy. Dúıim jurt, ásirese, jas urpaq ekrannan kórgenin aına-qatesiz aqıqat dep qabyldamaq. Búginde teledıdarsyz úı joq. Demek, teleserıaldy jurt túgel kóredi. Túgel jurt bolyp talqylaıdy. Endeshe, bul jaıt telejobanyń ıdeologııalyq, mádenı, tárbıelik mańyzyn, memlekettik masshtabyn kórsetedi. Bizder, osynaý tarıhı jobaǵa tartylǵan azamattar, memleketimizdiń bastaý-bulaǵy týraly bul taqyrypqa osy turǵydan qaradyq. Sondyqtan da bizdiń, búginde álemge tanylǵan Qazaqstan memleketiniń eldik pen erlikke toly dańqty tarıhyn jadaǵaılap juqartyp kórsetýge quqymyz joq edi. Eýrazııa keńistiginde alysa-julysa júrip Qazaq handyǵyn qurǵan alǵashqy handarymyz Kereı, Jánibek bastaǵan halqymyzdyń ekrandyq beınesin onyń qaharmandyq bolmysyna saı kórsetý paryz edi. Qysqasy, Prezıdent kótergen osynaý ǵajaıyp ıdeıany taqyrybyna saı abyroımen iske asyrý qazaqtyń eldigine syn edi. Demek, bul joba – bir mınıstrlik aıasyna syımaıtyn aýqymy keń ulttyq joba. Osy fılmge qarap erteń qazaq tarıhyna baǵa beriledi. Sol úshin de jalǵyz bılik emes, iri kásipkerlerge deıin bul jobany qatardaǵy kınojoba dep qaramaı, aıryqsha mán berip, onyń abyroıly aıaqtalýyna atsalysar degen úmittemiz. О́ıtkeni, joba maqsaty – qazaq memleketiniń osydan 550 jyl buryn, ózge kórshileri áli etek-jeńin jınaı almaı jatqan tusta Eýrazııa keńistiginde eńse kótergenin kórsetý ǵoı. Eger, ártúrli sebep-syltaýlarmen bul taqyrypty biz búgin kúlge aýnatyp alar bolsaq, onda onyń saldary ókinishti bolmaq. Taqyryp ondaǵan jyldarǵa jabylyp, shegerilip qalmaq.
«Keńestik nasıhat pen ǵylymnyń kóshpeliler tarıhyn sanaly túrde kemsitýi qazaqtyń ulttyq sana-sezimin kúıretip-qurtatyn ról atqardy. Sondyqtan, ádildikke des berer bolsaq, bizdiń aldymyzda tól tarıhymyzdy qalpyna keltirip, jetistigi men kemshiligin, jeńisteri men jeńilisterin barsha shyndyǵymen kórsetý mindeti tur» (N.Nazarbaev. «Tarıh tolqynynda»). Ulttyq rýhtyń uly tuǵyrynyń biri tarıh bolsa, sol tarıhty nasıhattaýda kıno aldyna túser qural joq. Ultty qalyptastyrýda, ult tarıhyna degen kózqarasty qalyptastyrýda ekran qudiretin erte uqqan elder búginde sol saıasatynyń jemisin kórip otyr. Kúni keshe qarýmen jaýlap ala almaǵan bir ımperııany bir ımperııa ishteı kınomen jaýlap alǵanyn kórdik. Ishteı kúıretkenin kórdik. Jańa zamannyń ıdeologııalyq aqıqaty osy. Elbasymyz sońǵy jyldary kıno ónerine erekshe mán berip keledi. Qazaq kınogerlerine úzdiksiz senim artyp keledi. Elbasy senimin aqtaý jolynda, el senimin aqtaý jolynda qazaq kınogerleri de tynymsyz kúres salyp keledi.
Ulttyq rýhtyń taǵy bir uly tuǵyry – til. Bul týraly Prezıdent talmastan aıtyp-jazýda. «Tarıh tolqynynda» tereń tebirenedi. «Daýǵa salsa almastaı qıǵan, sezimge salsa qyrandaı qalqyǵan, oıǵa salsa qorǵasyndaı balqyǵan, ómirdiń kez kelgen oraıynda ári qarý, ári qalqan bolǵan, ári baıyrǵy, ári máńgi jas, otty da oınaqy Ana tilinen artyq qazaq úshin bul dúnıede qymbat ne bar eken?! Árıne, odan qymbat eshteńe joq dep aıtýǵa bolady. Ǵasyrlar boıy qazaqtyń ult retindegi mádenı tutastyǵyna eń negizgi uıytqy bolǵan – onyń ǵajaıyp tili».
Til týraly, ana tilimiz týraly budan artyq aıtý múmkin be?! Sirá, múmkin bolmas. Endeshe, basshymyzdan qosshymyzǵa deıin kózimizdiń qarashyǵyndaı qasterleıtin tilimizdiń qadirin túsirip júrgen kimder?! О́kinishke qaraı, taǵy da ózderimiz.
«Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin!» dep uran tastady Prezıdent. Alaıda, «batpandap kirgen keseldiń mysqaldap shyǵatyny» shyndyq boldy. 70 jyldyq bodandyq tusynda bosaǵaǵa ysyrylǵan tilimizdiń Táýelsizdik tusynda da tórge shyǵa qoıǵany shamaly. Qazaqstan Parlamentiniń 22 jylda túpnusqasy memlekettik tilde jazylǵan nebary eki-aq zań qabyldaýy sonyń aıǵaǵy. Til degende búginde bir úmit, bir kúdik tynyshtyq bermeıdi. Bizden keıingi urpaq, ásirese, qalada týǵan urpaq kúndelikti ómirde óz tili baryn, ana tili baryn umytyp qalǵan sııaqty.
Olar úıde de, túzde de, qyzmette de ózara oryssha shúldirlesedi. Olardyń arasyna túskende ózimizdi ózge eldiń azamatyndaı sezinemiz. Ánebir máskeýlik saıqymazaq halqymyz týraly «óz tili joq halyq» degende osylardy kórip aıtsa kerek. Osyndaıda janymyzdy til bolashaǵy týraly kúdik kemiredi. Alaıda, úmitsiz – saıtan. Keńestik kezeńde bir ǵana qazaq mektebi bolǵan Almatyda búginde qazaq mektebiniń sany 60-qa jetipti. Qazaqstanda jyl saıyn qazaq mektebin bitirýshiler paıyzy 80-ge jetipti. Elbasymyz:
«Qıyn kezeńderde ultty qojyratpaýdyń qýatty qarýy bolǵan qazaq tili búgingi azat ómirimizde de ultty tutastandyrýdyń tegeýrindi tetigi bolýǵa tıis», deýmen keledi («Týǵan elim – tiregim». Qurastyrǵan M.Qasymbekov. «Raýan» baspasy.2000). Laıym solaı bolǵaı!
Joǵarydaǵy dereksózdegi bir aqberen aqıqat – tildiń
«ultty tutastandyrýdyń tegeýrindi tetigi» ekendiginde. Solaı! Myń mártebe solaı! Esten shyǵarmaıtyn shyndyq. Osy oraıda oı keledi. Joǵary synypta nemese JOO-da «Nazarbaev oqýlaryn» nege ótkizbeske? Ol oqýlardyń arqaýy qazaqtyń ulttyq biregeıligin quraıtyn negizgi qundylyqtar – tarıh, til, din máselelerin tereń tolǵaǵan Prezıdenttiń «Tarıh tolqynynda» kitaby bolýǵa tıis. Prezıdenttiń dinge degen kózqarasy el taǵdyry úshin erekshe. Táýelsiz Qazaqstan prezıdenttigine Nursultan Ábishuly Qudaıdy mansuqtaǵan KOKP basshylyǵynan keldi. Biraq, dinge qatysty KOKP kózqarasynan qutylý oǵan qıynǵa soqpapty. Bul jaıynda ol Ulytaýdaǵy suhbatynda aıtty. Ras, qudaısyz KOKP qazaqty qansha tómpeshtese de onyń aýyzyndaǵy Allasynan, júregindegi ımanynan ajyrata almaǵan. Sondyqtan, qazaq 70 jyl boıy Kremlge táý etse, KOKP qulasymen júzin qubylaǵa qaıta burdy.
Talaı tarıh zobalańynan Alash jurty aýzynda – duǵasy, júreginde ımany júrip aman ótken. Qastasqanmen qastasa, dostasqanmen dostasa bilgen. Jaýǵa salsa almastaı alǵyr bolǵan. Ujdany taza ult bolýdyń úlgisin kórsetken. Jetimin jylatpaǵan. Jesirin qańǵytpaǵan. Tentegin túrmesiz-aq tezge salǵan. Maskúnemdik, nashaqorlyq, jezókshelik, sýısıd, ajyrasý, ata-anasynan tirideı bas tartý tárizdi zamanaýı azǵyndyqtardan ada bolǵan.Tilin mansuqtaý, dinin mansuqtaý degender, tipten, ata-babamyzdyń óńi turmaq túsine de kirmegen. Osyndaı ujdanı qaımaǵy buzylmaǵan halyqtyń basyna qyzyl ıdeologııa dozaq ornatty. Asharshylyq, repressııamen sanasyn sansyratty, qataryn seldiretti.
«Ulttyq minez-qulyqty kúıretip, qadir-qasıetin shaıdy, qazaq halqynyń nebir danyshpan perzentteri men kósemderi tarıhtyń qarǵys atqan tuzaǵynda tunshyqty. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń sońǵy on jylynda ǵana qazaqtar eńsesin tiktep, arman bolǵan azattyǵymen qaýyshty» (N.Nazarbaev. «Tarıh tolqynynda»). Arman bolǵan azattyqpen qaýyshý 70 jyl boıy batpandap kirgen keselden aıaq astynda aıyǵý emes edi. О́ıtkeni, 70 jyl udaıy ultshyldyqpen kúresken qyzyl ıdeologııa óskeleń urpaqty ultsyzdyqqa tárbıelegen edi. Ulttyń tarıhyn, tilin, dinin mansuqtaýǵa tárbıelegen edi. Bul salada qyzyl ıdeologııa kádimgideı jetistikterge jetti. Qazaqtyń qomaqty bóligin orystandyrdy. Táýelsiz Qazaqstan tutqasyn N.Nazarbaev qolǵa alǵan 90-shy jyldar basyna qazaq osyndaı ári-sári kúıge tap bolǵan edi. Memlekettik táýelsizdikke ulttyq birtektiliksiz jetken edi. Ol kezde respýblıka halqynyń 40 paıyzyn ǵana qurap otyrǵan qazaqtyń ózi aty qazaq bolǵanymen zaty ulttyq birtektilikten aýlaq edi. Qalǵan 60 paıyzy ózge 140 ult ókilderinen quraldy. Endeshe, osyndaı bir jaǵynan – ulttyq quramy alabajyr, ekinshi jaǵynan – ekonomıkasy qırap jatqan eldiń eńsesin qalaı kóterýge bolady? 90-shy jyldar basynda Prezıdent basyn qatyrǵan basty saýal osy boldy. «Birliksiz tirlik bolmaıdy». Osynaý halyq danalyǵy N.Nazarbaevty Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurýǵa alyp keldi. Batys sarapshylary sol tusta: «Ultaralyq negizde eń aldymen ishten qoparylatyn Qazaqstan bolady» dep topshylaǵan. Sol sáýegeıliktiń kúlin kókke ushyryp, adam aıtqysyz ishki ala-qulalyqtarǵa qaramastan, Qazaqstan tórtkúl dúnıeni tańǵaldyryp, ótpeli kezeńnen ultaralyq qaqtyǵyssyz ótti. Tipten, birtindep ulttyq birligi qalyptasa bastady. Bul óz kezeginde ekonomıkalyq ósýge múmkindik berdi. Ekonomıkalyq ósý qazaqstandyqtardyń bolashaqqa degen senimin arttyrdy. Bul senim Qazaqstan halqynyń betin bir baǵytqa – bolashaqqa burdy. Ol ulttyq birtektilikke bastady. Ortaq múdde, ortaq taǵdyr, ortaq tarıh qalyptasa bastady. Iаǵnı, jańa qazaqstandyq áleýmettik birtektilik qalyptasa bastady. Qarańyz, qazirgi Qazaqstan 90-shy jyldar basyndaǵy Qazaqstan emes.
Búgingideı jahandaný zamanynda, ıaǵnı zamanaýı BAQ álem mádenıetteriniń ózara yqpaldasýyn údetip otyrǵan zamanda aldymen zardap shegetin ulttyq birtektilik ekeni aıan. Biraq, ekinshi jaǵynan, ózara yqpaldaspaı órkenıet kóshine ilesý de múmkin emes. Endeshe, ne isteý kerek?
«Álemdik rýhanı keńistikte Qazaqstan óziniń derbes te tóltýma tulǵasyn saqtaı ala ma, joq álde óz-ózinen qojyraǵan jáne qoıyrtpaqtanǵan mádenı shaıyndy bolyp qala ma?» (N.Nazarbaev.«Tarıh tolqynynda»). Kúlli qazaq zııalylarynyń kókiregin kúbirletken bul taǵdyrhal saýalǵa Prezıdent óziniń «Qazaqstan joly» kitabynda jaýap bergen. Qazaqstan – Shyǵystyń da, Batystyń da mádenı úlgilerin qaıtalamaıtyn óz mádenı keskin-kelbeti bar el. Uly Dala týdyrǵan tóltýma mádenıeti bar. Tóltýma halqy bar. Ony túsiný úshin tamyryń Dala tarıhynda jatýy kerek. Dala rýhy tunǵan týǵan tildi túsiný kerek. Sonda Dala syr ashady. Qushaǵyn ashady. Sen týǵan jer qushaǵynda terbelesiń. Jas Nursultan Temirtaýda júrip, alys Alataý eteginde qalǵan týǵan jeri – Shubaratty saǵynady. «Shubarat» ánin shyǵarady. Sózin de ózi jazady.
Shubarat Alataýdyń eteginde,
Shamalǵan turady eken jeteginde.
Arqadan asyl jardy tapsam-daǵy,
Týǵan jer, senen alys ketermin be.
Baı da óter, bı de óter, batyr da óter,
Basynda panasy joq paqyr da óter,
Bul ómir, qarap tursań, turaǵy joq,
Jel soqsa bir-aq kúnde ushyp keter.
«Halqymyz Nursultan Ábishulynyń án aıtýdy, tyńdaýdy unatatyn ári aqynjandy azamat ekenin jaqsy biledi. Jurtymyz «Elim meniń», «Jerim meniń», «Úshqońyr», «Saryarqa» sııaqty ánderin tyńdap júr. Onyń Ánuranymyzdyń mátinine engizgen tolyqtyrýlarynan da aqyndyq júrek, azamattyq tilek aıqyn ańǵarylyp tur», dep jazady Mahmut Qasymbekov «Jan jadyratar jasyn sóz» atty kitabynda («Folıant» baspasy, 2010). Osy bir shaǵyn úzindiden biz neni ańǵaramyz? Bolashaqta tarıh teńizi týlaǵan tusta Táýelsiz El tutqasyn ustar azamattyń, abyroı bolǵanda, balalyq shaǵy el ortasynda ótip, ulttyq rýhanııattyń tunyǵynan sýsyndaǵanyn ańǵaramyz. Ulttyq mádenıet – Uly Dala rýhy. Tarıhtyń uzyna boıyna halyqtyń saz ónerimen, sóz ónerimen órilip kele jatqan rýh bala Sultan boıynda jarasymdy jalǵasyn tapqanyn kóremiz. Sol rýh bala Sultan kókireginde uıa salǵanyn ańǵaramyz. Uıa salyp qana qoımaı, halyqqa degen mahabbattyń qaınar kózine aınalǵanyn ańǵaramyz. Osy mahabbat anda-sanda kómeıden jyr bolyp tógilip, án bolyp aqtarylar mahabbat jas Sultan janyn jastaı baýraǵanyn kóremiz. Sol mahabbat ony týǵan jer úshin talmaı kúreser Tolaǵaıǵa aınaldyrǵanyn kóremiz. О́ıtkeni, qazaq sózinsiz qazaq rýhy joq. Qazaq danalyǵy – qazaq sózinde. Sondyqtan da Prezıdent Nazarbaev:
«Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde», deıdi. Endeshe, nurly jolmen máńgilikke bet alǵan el boıtumary – ana til. Tilimen, dinimen, tarıhymen qarýlanǵan ult Dala namysyn tarıh tabanynda taptatpaq emes. Tarıh-taǵdyr ony tabanǵa salyp qansha taptasa da ol rýh qaıta tirile bermek. Sol rýh olarǵa Qazaq handyǵyn qurǵyzdy. 200 jyl jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy turǵyzdy. О́tken ǵasyr basynda Alash ıdeıasyn kótertip, oqqa qarsy órgizdi. О́rshil Dala rýhy! Dúnıeni at tuıaǵymen dúrildetip Eýrazııa keńistigin myńdaǵan jyl erkin jaılaǵan kóshpendiler rýhy. Sol rýh 1986 jyly qyzyl ımperııaǵa qarsy shyqty. Tarıh teńizi taǵy týlady. Qyzyl ımperııa kúıredi. Uly Dala rýhy bas kóterdi. Táýelsizdik týyn tikti. Tarıh teńizi osylaı týlaǵan tusta Uly Dala taǵy bir perzentin ǵasyr sahnasyna shyǵardy. Bul joly tarıh tańdaýy Nursultan Nazarbaevqa tústi. Sol jyldarda Nazarbaev qol bastaǵan batyrlar tárizdi boldy. Joryqqa shyǵar aldynda batyrlar ne isteýshi edi? Aldymen «Alla!» dep, sonan keıin ata-babalar arýaǵyna sıynar edi. Sonda oǵan joıqyn joryqtarda Alla jar bolyp, ony ata-babalar rýhy jelep-jeber edi. Joly bolar edi. Qazaqstannyń joly boldy. Nazarbaev basshylyǵmen qaterli asýdan abyroıly asty. Búginde Qazaqstan jıyrmadan asqan jas jigit shaǵynda, shıyrshyq atyp bolashaqqa bettep barady. Júrip ótken jıyrma jyldyq jolynda jasampazdyq isteri jaınap tur. Sonyń biri – Astana. Alyp Dala tósine qonǵan jaryq juldyz. Qazaq passıonarlyǵyna qoıylǵan eskertkish. Astanaǵa qaraǵan jas urpaq boıyn maqtanysh bıleıdi. Kókiregin qýat-kúsh kerneıdi. Adam qolynan kelmeıtin is joq ekenin kózben kórgendeı bolady. Búgingi urpaqqa asqaq bolmysymen Astana sonda ne dep tur? «Qazaqstan – múmkindikter mekeni» dep tur. «Umtyl, óz baqytyńdy óz qolyńmen jasa!» dep tur. Dala tósinde qala turǵyzý Abylaıdyń da armany bolypty. Sol arman, Alash armany taǵy bir alyptyń júreginde laýlapty. Nursultan Nazarbaev júreginde. Sol alaý-arman, mine, Astana bolyp jarqyrap tur Dala tósinde. Bul ne?! Bul – Uly Dala fenomeni. Nazarbaev fenomeni. Álemge asqaq Alash rýhyn pash etken fenomen.
Smaǵul ELÝBAEV,
jazýshy, Qazaqstannyń
eńbek sińirgen qaıratkeri,
T.Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademııasynyń professory.
