«Aýylym – qasıetti meken, mektebim kıeli eken»

Bilim oshaǵynyń elý jyldyq toıyna jınalǵan 500 túlekti osyndaı oı tolqytty Áýlıekól aýdanyndaǵy Qabıdolla Turǵynbaev aýylynda jastyqtyń, balalyq shaqtyń, aýylǵa, altyn uıaǵa degen saǵynyshtyń, ustaz ben shákirt saǵynyshynyń, aýylǵa degen patrıottyq sezimniń toıy dúrkirep ótti. Mektepti alǵash bitirgen túlekterdiń qazir basyn aq qyraý shalǵan, jasy jetpisti alqymdady. Keńes Odaǵy ýaqytynda Máskeýge tikeleı baǵynatyn «Selınnyı» astyq ósiretin ǵylymı-tájirıbe sharýashylyǵynyń 5-6 bólimshesi, olardyń árqaısysynda keminde 60-70 tútin bolýshy edi. Selınnyı aralas orta mektebinde keminde myń bala oqıtyn. Ár synyp «A», «B», «V» bolyp, úsh synyptan turatyn. Onyń árqaısysynda keminde 30 bala otyratyn. Naryqtyń qıyndyǵy aýyldyń belin qaıystyrǵan 90-shy jyldarǵa deıin osy aýylda 500 úı bolypty, ondaǵy turǵyndardyń sany 3200-den asyp jyǵylypty. Ýaqyt ta, zaman da ózgerdi, qazir dúrildegen sharýashylyq joq, al aýylda barlyǵy 62 úı ǵana qalǵan. Onda 276 adam turady. – Aýylymyzdyń da, mek­tebimizdiń de tarıhy taǵy­lymdy. Biraq qazir shaǵyn aýyl, 42 oqýshy ǵana bilim alyp jatqan negizgi mekteptiń 50 jyldyǵyn qur qaldyrmaı atap óteıik degen nıetpen, mekteptiń ár jyl­dardaǵy túlekterine qoldan kel­genshe habar aıtqanbyz. Biz­diń shaqyrtýymyz jetken túlekterdiń barlyǵy Ger­ma­nııadan, Reseıdiń qala­la­rynan, Tatarstannan, Qa­zaq­stannyń kóptegen oblystarynan keldi. Olar biri-birine habar aıtqan. Barlyǵy 500-den asa túlek jınaldy. Sonyń ishinde 50 túlek oblystan tys jerlerden, alys-jaqyn shetelderden keldi. Kishkentaı aýylymyz ben mek­tebimiz rııasyz kóńilderden ertegidegi sıqyrly saraıǵa aınalyp ketkendeı boldy, – dep aǵynan jarylady mektep dırektory Aınagúl Alpysbaeva. Túlekter ózderiniń balalyq shaǵy ótken aýyldy aralap shyqty. Árıne, qazir kezinde «Selınnyı» bıdaıdyń joǵary sorttaryn ósiretin tájirıbe sharýashylyǵynyń irgetasyn qalaǵan, KSRO Joǵarǵy Keńe­sine depýtat bolǵan Qabı­dolla Turǵynbaev Kreml qabyr­ǵasyna eliktep, qyzyl kirpish­ten saldyrǵan qabyrǵa tozǵan, osydan 50-60 jyl buryn sa­lynǵan úılerdiń orny ǵana qalǵan. Biraq kózge sonshama jyly ushyraıdy. Aýylǵa kelgen qonaqtardyń sa­ǵynyshtan kózi jasaýraıdy. Tatarstannyń Naberejnye Chelny federaldyq qalalyq sotynyń sýdıasy Roza­lııa Ǵaıfýtdınovanyń ózi turǵan úıden qalǵan irgetasty súıip jylaǵany barlyǵyn da tol­qytty. – Osy aýylda týyp-óstim, mek­tepte bilim aldym. Qaıda júrsem de osy aýyl, osy mektep, osy úı oıymnan bir sát shyq­qan emes. Balalyq shaǵym óte ba­qyt­ty ótti, tek saǵynýmen kún ke­shemin, – dedi Rozalııa Zaha­rovna. Toıdyń saltanaty sap túzep turyp ótetin mektep jınalysynan bastaldy. Burynǵydaı baraban soǵylyp, kerneı tartylyp, bir klastyń uldary aq kóılek, qara shalbar, qyzdary aq fartýk, qara kóılek kıip, shashyna aq bantık taǵyp shyqty. Búginde jasy alpysty alqymdaǵan kisilerdiń balalyq shaqqa osylaı «oralýy» jınalǵan jurtty ári tolqytty, ári shynaıy kúlki, kóterińki kóńil kúı de syılady. Bir qyzyǵy, jarty ǵasyrda mektepti úsh dırektor ǵana basqarypty. Alǵashqy dırektor Mókesh Shinkentaev, orta mektepti 1965-2002 jyldary basqarǵan Súgiráli Nábıev atalar, mekteptiń baıyrǵy muǵa­limderi, ardager ustazdar Zylıha Nábıeva, Valentına Chýhnenko ájeler túlekter ortasynan tabyldy. О́mirden ótken aýyldastaryna, ustazdaryna quran baǵyshtaldy. Kishkentaı aýylda osyndaı toı ótkizýge shamamyz qalaı keler eken degen aýyl turǵyndarynyń ýaıymy birden seıildi dese de bolady. Jan-jaqtan kelgen túlekter toıdyń qarjysyn da, qamyn da ózderi kóterip ketti. Ustazdarǵa, bilim oshaǵyna syı-sııapattaryn da jasady. Mekteptiń 70-shi jyldarǵy túlekteriniń biri, bú­ginde oblysqa, odan qaldy res­­pýblıkaǵa belgili kásipker Tólegen Jaılaýbaev mektepke bir mıllıon teńge tartý etti. Us­tazdaryna syı-sııapatyn da umytpady, dastarqan jaıdy. – Osy mektepte bizdiń otbasymyzdan tórt bala oqydy. Meniń mektepti bitirip ketkenime 40 jyldan asqan eken. Men táýelsiz elimizde kásipkerlikti alǵashqy bastaǵandardyń qataryndamyn, onyń qıyndyǵyn kórgen, súrleýin salǵan adammyn. Balalardy, nemerelerdi tárbıeledim, olar da eline qyzmet ete bastady. Men ustazdarymnyń bergen biliminiń, aýylymnyń bergen tárbıesiniń arqasynda osyndaı jetistikke jetkenimdi túsindim. Mektep terezesiniń, esiginiń jaqtaýyn sıpalaýmen boldym, – deıdi Tólegen Ǵalymjanuly. Toıǵa jınalǵan túlekterdiń qaısysy bolsa da osy aýylda ba­lalyq shaǵynyń qyzyq ótkenin, sol úshin de ózin baqytty se­zinetindigin aıtty. Rasynda, balalyq shaǵyn saǵynǵan adam qashan da baqytty. Aýyldaǵy turǵyndardyń teń jartysy qazaqtar, qalǵany túrli ult ókilderi, tipti on úı qytaıǵa deıin turypty. Solardyń bar­lyǵy da ýaqyt ózgeristerimen tarap ketse de, týǵan aýylǵa, mektepke degen patrıottyq sezimin, júrek jylýyn joǵaltpaǵany súısintti. Toıdyń saltanatynda tú­lekter mekteptiń búgingi úzdik oqýshylaryna syılyqtar tapsyrdy. Tólegen aǵamyzdyń tosyn usynysy toı qyzyǵyn ústemeleı tústi. «Osy mektepte ózi «úsh» degen baǵaǵa oqıtyn, sotqar bala bar ma?» dep surady. Muǵalimderi tosyn saýalǵa tosylyp ta qalǵandaı edi. Mekteptiń jaqsysyn asyryp, jamanyn jasyryp júretin ustazdar, 6 synyptyń oqýshysy Erasyl Áshimovti kórsetti. Tókeń «Er­asylǵa 50 myń teńge berip turyp: «Bul aýyl men mekteptiń sotqar balalary keıin buzaqy emes, bir jerdi tesip shyǵýy tıis. Sotqar bolý ardy attaý emes ekenin túsinip ósseń boldy. Men aýylǵa belgili sotqar edim, bıznesmen boldym. Al sen mektepti jaqsy bitir, joǵary bilim alýyńdy óz moınyma alamyn» dedi. Rasynda bul aýylda jáne Selınnyı mektebinde qylmys degen bolmaıdy eken. Aýyl balalarynyń oqý men sporttan qoly bosamaıtyn. Sol bir baqytty sátter sary meıizdeı saǵynyshqa aınalǵan. – Ákem sozhozdyń malyn baqty, kópbalaly otbasy bol­­dyq. Kóktemde bizdi ákem jaı­­laýǵa alyp ketedi, sodan qazan-qarashada bir-aq kelemiz. Sondaı bala neshemen oqýy kerek? Ustazdarymnyń shegelep oqytýynyń arqasynda sa­baqqa úlgerip ketip júrdim. Aýylda sport keremet edi. Biz turǵan bólimsheniń balalary sporttyń qaı túrinen bolsyn sov­hoz boıynsha birinshi orynda edik. Bólimsheden 2,5 shaqyrym jerdegi mektepke túske deıin sabaqqa baramyz, tústen keıin sport dep júgiremiz. Sonda kúnine on shaqyrym jaıaý júredi ekenbiz ǵoı. Ol kezde aýyldyń tazalyǵyn qarańyz, qazirgideı balalar qylmysy, esirtki, basqa qylmys degendi estimeıtin edik. Men sotqar bala atandym. Qazir oılasam, úzip-julqyp bara jatqan eshteńem joq eken, uldar oıynǵa talasyp tóbelesemiz ǵoı. Biraq 6-shy synyptan bas­tap, aýyl balalarynyń shashyn aldym, shalbarlaryn tigip berdim. Jaılaýda geologtardan túsip qalǵan fotoapparat taýy­p alǵannan keıin, onymen aýyldastardy sýretke túsiretin boldym. Osylarmen aqsha taba bastadym. Shalbar tigip bergenim úshin bir som alatynmyn, – dep balalyq shaqtyń qyzyǵyn eske alady búginde óz mektebiniń maq­tanyshtarynyń birine aınalǵan Tólegen Jaılaýbaev. Mektepten ǵalym da, dáriger de, elshi de, eńbek torysy da túlep ushty. Ol óz aldyna uzaq áńgime. Mektep toıy keshke qaraı baıaǵy pıonerler jaǵatyn «kos­ter» alaýmen, bı keshimen jal­ǵasty. Germanııadan, Sankt-Pe­ter­býrgten, Máskeýden, ózi­miz­diń ózge de oblystardan kelgen túlekter tań atqansha alaý ottyń aınalasynda otyryp, gıtaramen 60-70-shi jyldardyń jastary tabyna tyńdaǵan, shyrqaǵan brıtandyq ataqty rok-top «Bıtlzdyń», ózimizdiń Shámshiniń, Ásettiń, Eskendirdiń ánderin shyrqady. Bı keshinde balalyq shaqta bılegen tvıst bıin bıledi. Tań atqansha eshkim kóz ilmedi, eshkim sharshadym dep aıtpady. Kezdesýge kelgender toı sońynda mektep túlekteriniń kezdesýin ár bes jyl saıyn ótkizip turýdy uıǵardy. Jaqsy istiń dástúrge aınalatyny da ómirdiń zańy ispetti. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». Qostanaı oblysy, Áýlıekól aýdany.