Ata zań aıshyqtary

AZAMATTAR QUQYǴYNYŃ TIREGI Qazaq eli kópten kútken erkindik keńistigine zor qulshynyspen ári belsene qadam basty. 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalap, 1992 jyldyń sońyna deıin bul sheshimdi iske asyrý kezeńderin bastady. Tereń talqylaý, salıqaly saraptaý barysynda birtutas Qazaqstan azamattyǵy, táýelsiz ekonomıkalyq júıe, qarjy-nesıe, salyq jáne keden máseleleri, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń memlekettik rámizderi belgi­len­di. 1992 jyly 4 maýsymda memlekettiń Týy, El­tańbasy, 11 jeltoqsanda Ánurannyń jańa mátini bekitilgen. 1992 jyly Qazaqstan BUU-ǵa múshe bolyp qabyldandy, 29 qyrkúıekte qa­zaqtardyń Birinshi dúnıejúzilik quryltaıy ashyldy. 1993 jyly qańtarda táýelsiz Qazaq­stan­nyń tuńǵysh Konstıtýsııasy qabyl­dandy. Osydan keıin Qazaqstannyń syrt­qy eldermen qatynasy kúsheıdi. Al 1995 jyldyń naýryzynan bastap egemendiktiń taǵy bir belesi bastaldy. Ol elimizdiń Konstıtýsııalyq Sotyn tanýmen, Joǵary Keńestiń depýtattarynyń ókilettiligine qol suǵylmaıtyndyǵymen, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ashylýymen erekshelendi. 1995 jyly 30 tamyzda Búkilhalyqtyq re­ferendým ótkizilip, nátıjesinde Qazaq­stan­nyń jańa Konstıtýsııasy qabyldandy. Daýys berý elimizdiń qalalary men aýyldaryndaǵy 10253 saılaý ýchaskelerinde júrdi. Bul Kons­tıtýsııanyń 1993 jylǵy Konstıtýsııadan aıyrmashylyǵy, onyń mazmunynyń sapasynda edi. Jańa Konstıtýsııaǵa alǵash ret azamattyń quqyǵyna qatysty ǵana emes, adam dúnıege kel­gen sátten bastapqy kepildi quqyqtaryna qa­tysty normalarǵa baılanysty boldy. Bul oraıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti saıası júıeniń basty tulǵasy bolyp ta­by­lady jáne bılik tarmaqtarynan joǵary tu­rady. Sóıtip, prezıdenttik basqarý júıesindegi memleket qaǵıdattaryna saı Parlament týraly konstıtýsııalyq bólim ózgeristerge ushyrady. Aǵymdaǵy jyldyń 30 tamyzynda táýelsiz elimizdiń Konstıtýsııasynyń qabyldanǵanyna 15 jyl tolǵaly otyr. Konstıtýsııa – mem­le­kettiń Negizgi Zańy. Ol eń aldymen eldegi adam men azamattyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn jarııalaıtyn, olarǵa kepildik beretin, eldegi áleýmettik qurylystyń negizderin, basqarý men memlekettik qurylymnyń nysanyn, ortalyq jáne jergilikti bılik organdarynyń negizderin, olardyń quzyreti men ózara qarym-qaty­nas­taryn, memlekettik rámizderdi jáne astanany aıqyndaıtyn ókimdik akt. Aktilerdiń nemese konstıtýsııalyq rámizderdiń jıyntyǵy – barlyq basqa zań­dar­ǵa qatysty joǵary kúshke ıe Zań. Qazirgi kezde Par­sy shyǵanaǵyndaǵy keıbir absolıýtti mo­narhııalyq elderde (Saýd Ara­bııa­synda, Omanda) ǵana kons­tıtýsııa joq. Kons­tı­týsııa memlekettiń bastapqy saıası jáne qu­qyqtyq qujaty bolyp tabylady. Ol qoǵamnyń ómir súrýi­niń saıası nysanyn, memlekettik organ­dar­dyń júıesin qu­ryp, ornyqtyratyn, olardyń qalyptasý tártibi men jumys isteý tásilin belgi­leı­tin, azamattyń bos­tandyqtary men qu­qyqtaryn baıandy etetin uzaq merzimdik qoldanystaǵy basty qujat. Burynǵy Kons­tıtýsııada meje­lengen maqsatqa qol jet­kizilgende, qoǵam­nyń aldyna jańa mindetter qoıylǵanda ǵana jańa Konstı­tý­sııa qabyldaý qajet­tigi týyndaıdy. Kó­bi­nese Konstıtýsııa qaǵıdalary tikeleı qoldanysta bolady. Táýelsiz memlekettiń jańa Konstıtýsııasy­nyń kirispesinde Qazaqstan halqynyń bos­tandyq, teńdik murattaryna adal ekendigi pash etilgen. Jalpy erejeler atalatyn 1-bólimde Qazaqstan Respýblıkasynyń strategııalyq ba­ǵyty, demokratııalyq, zaıyrly, quqyq­tyq jáne áleýetti memleket qurý negizdeldi. Sondaı-aq, júzege asyratyn qyzmettiń negizgi qaǵıdattaryn bekitti. Onda qoǵamdyq kelisim, eldegi saıası turaqtylyq, eldiń ekonomıkalyq damýǵa baǵyttalýy qazaqstandyq patrıotızm—otansúıgishtik, memleket ómiriniń meılinshe mańyzdy máselelerin demokratııalyq jolmen sheshý qaǵıdalary, memlekettik bıliktiń birtutastyǵy men tarmaqtarǵa bólinýi, taǵy basqalar aıqyndalǵan. “Adam jáne azamat” dep atalatyn bólimde adam men azamattyń quqyqtary men bos­tan­dyqtary baıan etilgen, azamattyq qatynas­tar­dy retteıtin normalar mazmundalǵan. “Pre­zıdent” bóliminde prezıdenttik basqarý ny­sanyndaǵy memleket bolyp tabylatyn Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy Memleket basshysy­nyń nemese Elbasynyń mártebesi men quzyrly ókilettigi jan-jaqty sıpattalǵan. Al Parla­mentke qatysty bólim Qazaqstan Respýblı­ka­synyń zań shyǵarý qyzmetin júzege asyratyn joǵary ókildik organy – qos palataly Parlamenttiń ókilettigi, onyń depýtattaryn saılaý qaǵıdalary jáne depýtattardyń ókilet­tigi, quqyqtyq jaǵdaıy men mártebesi, Parla­menttiń uıymdastyrylýy men qyzmet etýi, taratylý múmkindikteri negizdelgen. “Sottar jáne sot tóreligi” bóliminde memlekettik bılik tarmaǵynyń biri bolyp tabylatyn táýelsiz sot bıligin júrgizý, sot tóreligin júzege asyrý, sotta is júrgizý nysandary men sot júıesi tujyrymdalǵan. Qazaqstannyń ár azamaty QR Konstıtý­sııa­syn, onyń ishinde óz quqyqtary men mindet­te­rin buljytpaı oryndaýǵa mindetti. Alaıda, naqty ómir aǵymynda negizgi zań talaptaryn buzýshylyq faktileri kezdesip jatady. Onyń sebepteri de ártúrli. Birqatar azamattar óz quqyqtaryn bilmeýden súrinse, endi bir tulǵalar zań qaǵıdalaryn bile tura ony buzýǵa jol beredi. Qandaıda bolsyn, tártip buzýshylyq, basqa da qylmys jasaǵan adamdar sot organ­darynyń aldynda jaýap beredi. Elimizde qazirgi kezde qoldanystaǵy zań erejelerin oryndamaý – Konstıtýsııa bap­ta­ryn buzý degen sóz. О́ıtkeni Qazaqstan Respýb­lıkasynda qabyldanǵan zańdardyń bári Negizgi Zań – Konstıtýsııaǵa sáıkestendirilgen. Bú­ginde úı múlikterin urlaý, adamdardy soqqyǵa jyǵyp, kıim-keshekterin tartyp alý, mal urlaý, kisi óltirý qylmystary oryn alyp jatady. Qylmysty mas kúıinde jasaýshylar da kezdesedi. Qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń 75-babynda Qazaqstan Respýblıkasynda sot tóreligin tek sot qana júzege asyrady dep kórsetilgen. Al 77-bapta sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz, ol Konstıtýsııa men zańǵa ǵana ba­ǵynady delingen. Ata Zańymyzda kórsetilgen­deı, bul bir jaǵynan sýdıalarǵa mártebe desek, ekinshi jaǵynan ol úlken jaýapkershilik júkteıdi. Sondyqtan da sýdıalarǵa qatelesýge bol­maıdy. Ártúrli jaǵdaıda sot aldynda jaýap bere­tin adamdardyń ishinde óziniń Konstıtýsııalyq quqyqtaryn bilmeıtinderi de jıi kezdesedi. Al ol jeke tulǵanyń óz basyna qosymsha prob­lemalar týǵyzýmen qatar, sottyń da is qaraýyn qıyndatady. Sondyqtan mektep oqýshy­lary­nan bastap, zeınetkerlerge deıin elimizdiń Negizgi Zańy – Konstıtýsııany bes saýsaqtaı bilýi tıis. Bizdiń elimiz ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde qalyptastyrýda. Osynyń nátıjesinde Qazaqstanda naryqtyq reformalar oıdaǵydaı júzege asyryldy, halyqtyń ál-aýqaty ósip, ekonomıkasy qarqyndy damyp keledi. Saıası jaǵynan turaqty memlekettiń qashanda ozyq turatyny anyq. Bizdiń elimiz solardyń alǵy shebinde tur. Sábıt О́SKEMBEKOV, Aqmola oblystyq soty apellıasııalyq alqasynyń tóraǵasy. Aqmola oblysy.

* * *

ADAM – QOǴAMYMYZDYŃ BASTY BAILYǴY Ata Zańymyzdyń 17-babynda “Adam­­nyń qadir-qasıetine qol su­ǵyl­maı­dy. Eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zor­lyq-zombylyq jasaýǵa, basqa­laı qa­tygezdik nemese adamdardyń qadir-qa­sıetin qorlaıtyndaı já­bir kórsetýge, ne jazalaýǵa bol­maı­dy” dep atap kórsetilýiniń ózi qoǵamymyzdyń basty qazynasy – adamdardyń konstıtý­sııa­lyq qu­qyq­tarynyń qorǵalýyna qan­sha­lyqty dárejede mán berilgendigin ańǵartsa kerek. Osy qaǵıdalardyń múltiksiz oryn­dalýyn maqsat tutyp,  qyl­mys­tyq is júrgizý kezinde azamat­tar­dyń kons­tı­týsııalyq quqyq­tary­nyń qorǵalýyna prokýrorlyq qadaǵalaýdyń pármen­di­li­gin art­ty­rý jolynda  jáne   azaptaý,  zor­lyq-zombylyq jasaý, basqalaı qa­tygezdik nemese adamdardyń qa­dir-qasıetin qorlaıtyndaı jábir kór­setýge, ne jazalaýǵa qarsy  konvensııa  mindettemeleriniń tıisti deńgeıde oryndalýyn kózdep, Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Bas prokýrory aǵymdaǵy jyldyń 1 aqpanynda “Qyl­mystyq is júrgizý aıasyna tartylǵan jáne ma­man­dandyrylǵan mekemelerde usta­lyn­ǵan azamattardyń azaptaý jáne basqa da  zańsyz tásilder jaıly aryzdaryn tekserý týraly” nusqaýlyq  qabyldady. Sonymen qatar, 2010 jyldyń 1 aqpanynda Bas prokýror Ádilet, Ishki ister, Densaýlyq saqtaý mı­nıstr­leri­niń jáne Ulttyq qaýip­sizdik komı­tetiniń “Ýaqytsha ustaý abaqtysynda, tergeý abaqtysynda jáne qylmystyq-atqarý júıesiniń mekemelerinde usta­latyn adam­dar­ǵa medısınalyq kýálan­dyrý júrgizýge sot-medısına maman­da­rynyń mindetti túrde qatysýyn qam­tamasyz etý týraly” birlesken buıryǵyn maquldap, Bas pro­ký­ra­týra, Ishki ister mınıstrligi, Ulttyq qaýipsizdik komıteti jáne Ekono­mı­kalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttiginiń “Quqyq qorǵaý organ­dary jáne azamattyq qoǵamnyń sýbektileriniń aldyn-ala tergeý jáne anyqtaýdyń zańsyz tásilderi jaıly aryzdardy  tek­serýdegi birlesken is-qımyldary jaıly” birlesken buıryǵy qabyldandy. Sonymen qatar, Birikken Ult­tar Uıymynyń Arnaıy baıandama­shysy M.Novaktyń jazbasha túr­degi resmı málimdemesiniń negizin­de sottalǵan­dar­dyń konstıtýsııa­lyq quqyqtarynyń saqtalýyna qadaǵalaýdy kúsheıtý jóninde  jumys jospary jasaldy. Osyǵan oraı, Bas prokýratýra saıa­sı qýǵyn-súrginge ushyraǵan adam­dardyń quqyqtaryn qaıtarý jáne jazalardyń oryndalýynda prokýror­lyq qadaǵalaýdyń pár­men­diligin art­ty­rý maqsatynda azamattardy aqtaý jáne jazanyń oryndalý zańdylyǵyna  proký­ror­lyq qadaǵalaýdy jetildirýdiń 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan tu­jy­­rymdamasyn daıyndap, qolda­nys­qa engizý máselesin qarastyrýda. Adamdardyń bas bostandyǵy­nan aıyrý  oryndarynda usta­lýynda, ja­za­nyń oryndalýynda  áleýmettik ádi­let­tiliktiń qalpyna keltirilýi, sot­talǵandardyń zańda qaralǵan rettegi quqyqtarynyń saq­talýy prokýratýra organdary­nyń árdaıym nazarynda bolyp, buzylǵan tártip pen quqyq bu­zý­shylyqqa qarsy batyl da prın­sıp­­shil kózqaras ustalynyp, kináli jaý­apty laýazymdy adam­dar­dyń jaýap­ker­shilikke tarty­lýlary qamtamasyz etilýde. Endi bul pikirimizge dálel retinde    biraz derekter men  my­sal­dar keltire­lik. О́tken 2009 jyly jazanyń oryn­dalý zań­dylyǵyn qadaǵalaýdy uıym­das­tyrý kezinde prokýratýra organ­da­ry qyzmetteriniń  asa ózekti baǵyt­tarynyń biri retinde túzeý mekemeleri men tergeý abaqty­laryn­daǵy seziktiler men aıyp­talý­shy­lar­dyń jáne sottal­ǵandardyń konstı­týsııalyq qu­qyq­­tary­nyń  saqtalýyna basa na­zar aýda­ry­lyp,  qylmystyq at­qarý júıesine qarasty mekemeler men organdarynda 2623 tekserý júrgizip, nátıjesinde 5105-den astam túrli zań buzýshylyq faktileri anyqtaldy. Prokýrorlyq yqpal etý akti­leri­niń qaralý qortyndylary boıynsha qylmystyq-atqarý júıe­siniń mundaı zań buzýshy­lyqtardyń oryn alýyna kináli 1370 qyzmetkerleri tártiptik jaýapkershilikke tartylyp, 25-i  qyz­met­terinen bosatyldy. Son­daı-aq, jappaı saıası qýǵyn-súr­ginge ushy­ra­ǵan adamdarǵa qatysty ádildiktiń or­natylýyn qamtamasyz etý maqsatynda 1611 muraǵattyq ister men arnaıy qonystaný­shylarǵa qatysty qujattar zerde­lengen. Al aǵymdaǵy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda prokýratýra organdary atalǵan salada 2397 tekserý júrgizip, sonyń nátıje­sinde 3353-ten astam túrli zań buzýshylyq jaılary anyqtaldy. Keltirilgen derekterden pro­kýror­lyq qyzmette joǵarǵy áleýmettik qundylyqtar retinde adamnyń qu­qyqtary men bostan­dyqtarynyń  qorǵalýy árdaıym birinshi kezekte turatyn másele ekendigin baıqaý  qıynǵa soqpas dep oılaımyn. Elimiz egemendik alǵan sátten bastap osy zamanǵy quqyqtyq júıeni qalyptastyrýǵa baǵyttal­ǵan aýqymdy is-sharalardy udaıy júrgizip keledi. Solardyń biri qylmystyq atqarý saıasatyn damytý bolyp tabylady. Elimizdiń quqyqtyq salasyn je­til­dirý eń aldymen ony adam qu­qyq­tary týraly halyqaralyq akti­lerdiń jáne sottalǵandarmen qarym-qaty­nas­tyń negizgi qaǵıdattary men tárti­bin aı­qyn­daıtyn halyqaralyq keli­simderdiń ere­jelerine sáıkes keltirýge baılanysty bolatyny  belgili. Bundaı jetistikke jetý úshin birinshi kezekte bas bostan­dyǵynan aıy­rý oryndary­nyń ózindik mádenıetin ózgertý arqyly sottal­ǵandardyń minez-qulqynyń túzelýiniń shyn mánindegi jaqsarýyna qol jetkizý alǵyshart bolyp tabylatyn­dyǵyn esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Memleketimizdiń tıisti ha­lyqara­lyq uıymdarǵa qosylýy elimizdegi qyl­mys­tyq jazalardy atqarý sala­synda ha­lyq­aralyq standarttyń den­dep engizilýin talap etedi. Sondyqtan da birinshi kezekte bas bostandyǵynan aıyrý oryn­daryndaǵy sottalǵan­dar­dyń kons­tıtýsııalyq quqyqtarynyń bul­jymaı saqtalýyna árkez erekshe nazar aýdarylýy búgingi kúnniń talaby ǵana emes, ony naqty júzege asyrý barsha­myzdyń ortaq aby­roıly mindetimiz. B. SYZDYQOV, Bas prokýratýranyń  bólim bastyǵy.