Azamattyq sektordy damytý – bıliktiń basty maqsaty

Elbasy Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynda Azamattyq qoǵamdy damytý tujyrymdamasynda qoǵamdy damytýdaǵy azamattardyń belsendilikterin arttyrýdyń mańyzy “Adamı áleýetti, azamattardyń iskerligin jandandyrý, azamattyq qoǵamdy odan ári qalyptastyrý negizinde ǵana Qazaqstandy ómir súrý sapasynyń standarttary joǵary, qazirgi zamanǵy, serpindi memleket retinde damytýǵa bolady” dep basa kórsetilgen. Qazirgi ýaqytta elimizde túrli áleýmettik toptardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý úshin qoǵamdyq bir­les­tikterdiń qurylýy yn­ta­lan­dy­rylyp keledi jáne bul baǵyttaǵy ju­mystardy úılestirý jergilikti at­qa­rý­shy organdarǵa naqty jaýap­ke­r­shi­lik­ter júkteıdi. Oblysta demokratııalyq qun­dylyqtar qatarynda azamattyq bastamalardy árdaıym qoldaý jáne basty nazarda ustaý oblys ákimdigi ju­mys­tarynyń basty baǵyttary qatarynda. Azamattyq qoǵam ornatýdyń negizgi kózi sanalatyn úkimettik emes uıym­darmen jumys jasaý tetigi osy ýaqytqa deıin qol jetkizgen tabystardy jal­ǵastyrýǵa baǵdarlanǵandyǵyn erekshe atap ótken jón. Sebebi, aza­mat­tyq qoǵam ókilderiniń oblystyń qoǵamdyq-saıası ómirine belsene aralasýyna yq­pal jasalyp, olardyń ózekti áleý­mettik-saıası pro­blemalardy sheshýge úles qosýyna basa nazar aýdarylyp keledi. Memlekettik organdar men azamattyq qoǵam ınstıtýttary ara­synda tıimdi áriptestik qarym-qa­tynas ornatý, úkimettik emes uıymdardyń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrý maqsatynda oblysta 2005 jyldan beri úkimettik emes uıymdarmen ózara is-qımyl jáne yntymaqtastyq jónindegi oblystyq keńes jumys jasaıdy. Keńes otyrystarynda úkimettik emes sektor­dyń ózekti máseleleri talqylanyp, sheshimin tabýǵa yqpal jasaý jolǵa qoıylǵan. Sonymen birge, úkimettik emes uı­ymdardyń áleýmettik mańyzy bar jo­balaryn memlekettik tapsyrys sheń­berinde júzege asyrý mehanızmin engizý memleket pen azamattyq qoǵam ıns­tı­týttary arasyndaǵy baılanysty ny­ǵaıtýǵa septigin tıgizip otyrǵandyǵyn ýa­qyttyń ózi dáleldeı túsýde. Oblys kó­leminde úkimettik emes uıymdardy qol­daý 2005-2007 jyldary arnaıy aı­maqtyq baǵdarlama aıasynda júzege asy­rylyp kelse, 2008 jyldan bastap 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan óńirlik “Áleýmet” baǵdarlamasynyń 8 tar­ma­ǵymen arnaıy “Azamattyq qoǵam” bó­limi engizilip, azamattyq qoǵam ıns­tıtýttaryn damytý baǵytynda júıeli jumystar júrgizilýde. Jalpy, oblys kóleminde 2002 jyly – 380, 2005 jyly 519 úkimettik emes uıymdar ádilet organdarynan “Zańdy tulǵa” retinde tirkeýden ótse, búgingi tańda oblystaǵy úkimettik emes uıymdardyń sany 690-ǵa jetip otyr. Qazir oblysta azamattyq sektor turaqty damý ústinde jáne oblys ákimdigimen úki­met­tik emes uıymdardyń áleýetin qoǵamymyzdaǵy mańyzdy máselelerdi sheshýge tartýda júıeli jumystar júrgizilip keledi. Álemdik qarjy daǵdarysy el ekonomıkasyna aıtarlyqtaı áser etken tusta da tike­leı oblys ákiminiń qoldaýymen mem­lekettik tapsyrys arqyly azamattyq qo­ǵam qurylymdaryna qarjylaı qoldaý kórsetý kólemin qysqartpaı, keri­sin­she kóbeıtý joldary men tetikteri qaras­ty­ryldy. Jyl saıyn úkimettik emes uıym­dar­dyń sany men belsendiliginiń artýyna oraı, olarǵa bólinetin memlekettik áleýmettik tapsyrys kólemi de ulǵaıa túsýde. My­saly, memlekettik tapsyrys qarjysy ne­gizinen múmkindigi shekteýli ba­la­lardy, múgedekter men múgedek sport­shylardy qoldaý, etnos­aralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardy retteý men ulttyq saıasatty júzege asyrý, sybaılas jemqorlyq kórinisteriniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan qyzmet jumysyn júrgizý, ulttyq mádenıet pen salt-dástúrdi qoldaý, otbasylyq-demografııalyq saıasatty júzege asyrý jumystaryna baǵyttalyp otyr. Byltyr bıýdjet kózderi arqyly úkimettik emes uıymdardyń áleýmettik mańyzdy jobalaryn qarjylandyrý úshin 29 mln. 437 myń teńge bólinse, áleýmettik saladaǵy oblystyq bas­qar­malar boıynsha áleýmettik qyzmetter úshin bıýdjet esebinen 134 mln. 394 myń 862 teńge kóleminde qarjy qaraldy. Atap aıtqanda, oblystyq týrızm, dene shynyqtyrý jáne sport bas­qar­masyna buqaralyq sportty damytý maqsatynda, bilim basqarmasyna “Áleýmettik az qamtamasyz etilgen ot­ba­synan shyqqan balalardy ýaqytsha bas­panamen qamtamasyz etý”, ob­lystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bas­qarmasyna qoǵamdyq kelisimdi ny­ǵaıtýǵa baǵyttalǵan áleýmettik qyzmet jumysyn uıymdastyrý (ardagerlerdi áleýmettik qoldaý), kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasyna “Altyn sapa” konkýrsyn uıymdastyrý, oblystyq aýylsharýashylyq basqarmasyna dala jumystarynyń mańyzyn nasıhattaý, eńbek adamdaryna qurmet kórsetý (“Altyn dán-2009” saltanatty sha­ra­syn uıymdastyrý), oblystyq ishki saıa­sat basqarmasyna óńirlik jas­tar saıasatyn júzege asyrý, memlekettik saıa­satty aqparattyq qamtamasyz etý, basqa da áleýmettik qyzmet túrlerin uı­ymdastyrý sekildi barlyǵy 12 joba jú­zege asyryldy. Bul jobalar bir ja­ǵynan áleýmettiń suranysyn qa­na­ǵattandyrsa, ekinshi jaǵynan jańa ju­mys oryndaryn ashýǵa septigin tıgizdi. Mysaly, oblys turǵyndary ara­synda salamatty ómir salty qaǵı­dat­taryn ornyqtyryp, sporttyń bu­qa­ra­ly­lyǵyn arttyrý, osy maqsatta ob­lystaǵy jalpy bilim beretin orta mek­tepterdiń, sonymen qatar, qala, aýdan ortalyqtary, aýyl okrýgterindegi sport zaldary men alańdaryn tıimdi paıdalaný úshin áleýmettik tapsyrys arqyly osy jumysty atqarýǵa 81 mln. 98 myń teńge qarjy bólindi. Joba bo­ıyn­sha atqarylǵan jumystar ná­tı­jesinde 141 shtattyq birlik kóleminde 212 sport nusqaýshysy qyzmetke qa­byldanyp, sporttyq qural-jabdyqtar alyndy jáne búgingi kúni sporttyń 17 túri boıynsha 25 myńnyń ústinde adam túrli sporttyq klýbtarǵa tartyldy. Atalǵan joba oblystyń 114 eldi mekeninde júrgizildi.  Sonymen qatar, joǵaryda atalǵan memorandým aıasynda osyndaı jobalardy júzege asyrý úshin jáne birlesken is-qımyldar arqyly áleýmettik problemalardy sheshý maq­sa­tynda 1 mlrd. 89 mln. 61 myń teńge qarjynyń jumystary atqaryldy. Negizgi basymdyq halyqtyń áleýmettik álsiz jikterine qoldaý kórsetý, mádenı murany nasıhattaý men buqaralyq sportty damytý, aımaqta týrızmdi damytýǵa baǵyttalǵan jumystardy júzege asyrý, t.s.s. memlekettik úles az qamtylǵan salalarǵa berildi. Mysaly, túrli áleýmettik top ókilderiniń múd­delerin kózdeıtin jobalar úshin 156 mıl­lıon teńgeniń ústinde qarjy qa­ral­dy. Sondaı-aq, bıýdjetten tys kóz­derden úkimettik emes uıymdardyń áleýmettik mańyzdy jobalaryna 85 mln. 500 myń teńge bólindi. Memlekettik jastar saıasatyn jú­zege asyrýda da aımaqtaǵy jastar qoǵamdyq birlestikteriniń áleýetin paıdalaný tetigi tıimdi júzege asy­rylýda. Bul baǵytta da aımaǵymyzda alǵash ótken jyldyń 16 naýryzynda oblys ákimi, “Oblystyq jastar orta­ly­ǵy” qaýymdastyǵy jáne “Igi­lik” korporatıvtik qory birlesken is-qımyl jáne áriptestik jaıly memorandýmǵa qol qoıdy. Memlekettik organdar men jastar qoǵamdyq birlestikteri ara­syn­da birlesken is-qımyl júıesin qa­lyp­tas­tyrýdy kózdegen memorandým aıa­synda 517 mln. teńgege 26 joba qar­­jylandyryldy. Al oblystyq bıýd­jet­ten bólingen 13 503 000 teńgege jastar arasynda ózekti dep sanalatyn taqyryptardy qamtıtyn 13 joba júzege asyryldy. Úkimettik emes uıymdardyń joba­laryna qaralǵan qarjyny ıgerý ashyq ta júıeli túrde júzege asyp otyr­ǵan­dyǵy – memlekettik tapsyrystyń barlyq ÚEU-ǵa qoljetimdiligin jáne ádiletti bólinetindigin kórsetedi.    Buǵan dálel, usynylǵan joba­lar eń birinshi “Qyzylorda oblysynyń “Azamattyq alıansy” qaýymdastyǵy janynan qurylǵan táýelsiz sarap­shy­lar keńesiniń oń sheshimin alǵannan keıin qarjylandyrylý úshin qura­myn­da máslıhat depýtattary, ekonomıster men basqa da mamandary bar “Igilik” qory janyndaǵy qamqorshylyq keńestiń taldaýynan ótedi. Qazirgi tańda oblys ákimdigi men “Azamattyq alıans” jáne “Igilik” qory arasyndaǵy áriptestik baılanys óziniń ómirsheńdigin jáne tıimdiligin kórsetip otyr. Ná­tıjesinde ardagerler men áıelderdiń, jastar men balalardyń, múgedekter men áleýmettik qoldaýdy qajet etetin azamattar men otbasylardyń múdde­lerin kózdeıtin kóptegen jobalar júzege asyrylýda. Aımaqtaǵy ÚEU-lardyń kósh­ba­s­shy­sy jáne úılestirýshisi – “Qy­zyl­or­da obly­synyń Azamattyq alıansy” qaýymdastyǵy aýdandar men shaǵyn eldi mekenderde ÚEU-lardyń damýyna jaǵdaı jasaý maqsatynda oblystyń bar­lyq aýdan ortalyqtarynda “Aq­parattyq-resýrstyq ortalyqtar” ashyp, ÚEU-larǵa ádistemelik kómekter kór­setedi. Sonymen qatar, bizdiń aımaqta respýblıka boıynsha buryn-sońdy qolǵa alynbaǵan jańa jo­ba­lardyń da is júzine asýy ob­ly­sy­myzdaǵy ÚEU-lardyń belsendiligi men izde­nimpazdyǵyn kórsetedi. Mysaly, oblystaǵy “Chernobyl jáne Aral ba­lalary” qoǵamdyq qorynyń múmkindigi shekteýli balalarǵa ınklıýzıvti bilim berý jobasy respýblıka boıynsha qanatqaqty joba retinde usynylǵan. Joba júzege asqan jaǵdaıda múmkindigi shekteýli balalardyń birqatary qoǵamnan shektelmeı, jalpy orta bilim beretin mektepterde oqýǵa múmkindik alatyn bolady. Sonymen birge, oblys ǵalym­da­rynyń “Parasat” qoǵamdyq bir­les­ti­giniń oblys boıynsha týrızm ın­dýs­trııasyn damytýǵa arnalǵan jobalyq quny 750 myń teńge quraıtyn zertteý jumystary Syr boıynyń tanymal­dyǵyn arttyratyndyǵy sózsiz. Osyndaı ıgi jobalar qatarynda oblystyq Ardagerler keńesiniń, jobalyq quny 7,5 mln. teńgeni quraıtyn, “Qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan áleýmettik qyzmet jumysyn uıymdastyrý” jobasyn da ataýǵa bolady. Memorandým aıasynda júzege asyrylatyn úkimettik emes uıym­dardyń áleýmettik mańyzdy jobalaryn saraptaý keńesiniń kezekti otyrysynda “Nur Shah” qoǵamdyq birlestiginiń “Muqtaj jandarǵa demeý jáne áleýmettik qoldaýdy uıymdastyrý”, Qyzylorda oblysynyń áıelder keńesiniń “Jetim balalardy patro­nattyq tárbıege alǵan otbasylarǵa kómek kórsetý ortalyǵyn uıym­dastyrý” taqyryptaryndaǵy jobalary qaralyp, ómirge joldama aldy. Sonymen birge, oblys ákimi ótken jyldyń qyr­kúıek aıyndaǵy aımaqtaǵy azamattyq qoǵam qury­lymdarynyń oblystyq forýmynda bıýdjetten tys qarjy kózderi arqyly densaýlyq jaǵdaılaryna baılanysty úıden oqy­tylatyn balalarǵa derbes kompıýterler alyp berip, ınternet júıesine qosý arqyly tereń de tııanaqty, arnaıy baǵdarlama boıynsha bilim berý qajettiligin aıtyp ótken bolatyn. Aımaq basshysynyń usynysyn qoldaǵan “Qyzylorda oblystyq bilim uıymdarynyń assosıasııasy” qoǵamdyq birlestigi “Úıde oqytylatyn damý múmkindikteri shekteýli balalardy qashyqtyqtan oqytý tehnologııalaryn paıdalanýǵa múmkindik jasaý” jobasyn daıarlap, atalǵan ıgilikti joba da maquldandy.       Joba boıynsha áleýmettik az qamtylǵan otbasylardyń balalary, birinshi kezekte kompıýterlik saýattylyqqa beıimi bar otyz shaqty bala mamandar arqyly jelilik júıemen bir retteýish ortalyqtan arnaıy baǵdarlama boıynsha oqytylatyn bolady. Kelesi kezekte, joba tıimdiligin kórsetken jaǵdaıda, úıden oqytylatyn múmkindigi shekteýli balalardyń múmkindiginshe barlyǵyn osyndaı ádispen oqytý kózdelýde. Mundaı ómirsheń jobalar taıaý bolashaqta da jalǵasyn tabaryna senimdimiz. Atap ótkenim úkimettik emes uıymdardyń júzege asyryp jatqan jobalarynyń bir-ekeýi ǵana. Sondaı-aq, aldaǵy ýaqytta atqarylar taǵy da maqsatty jobalarymyz barshylyq. Máselen, úkimettik emes uıymdardyń jaı-kúıi,  olardyń materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtanýy, memlekettik tapsyryspen jáne bıýdjetten tys kózder arqyly olardyń áleýmettik mańyzdy jobalaryn qarjy­landyrý, tolyqqandy jumys jasaýlaryna jaǵdaı jasaýdaǵy maqsatty jumystardy júrgizýdiń jergilikti atqarýshy organdar jumysynyń kún tártibinen túspeýi oblys ákimdigi tarapynan talap etilip otyr jáne turaqty baqylaýǵa alynýda. Bul máse­lelerdiń barlyǵy ótken jyldyń qyrkúıek aıynda “Bılik pen azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń birlesken is-qımyly – turǵyndardyń áleýmettik problemalaryn sheshýdiń tıimdi joly” taqyrybymen ótken IV oblystyq Azamattyq forýmda jan-jaqty talqylanyp, sóz boldy jáne osy baǵyttaǵy aldaǵy maqsattarymyz aıqyndaldy. Sondaı-aq, oblys ákiminiń jan-jaqty qoldaý kórsetýi arqyly etno-mádenı birlestikterdiń de belsendiligi artyp, óz kezeginde olar aımaqtyń qoǵamdyq-saıası ómirinde mańyzǵa ıe sharalar ótkizip keledi. Qazirgi tańda oblysta 9 etnomádenı birlestik bar. Olarǵa oblys ákimdigi tarapynan únemi uıymdastyrý máseleleri boıynsha jáne qarjylaı qoldaý kórsetilip turady. Ondaı birlestikter úshin qolaıly jaǵdaı jasalǵan: barlyǵy da baspanamen qamtamasyz etilip, jıhaz, kompıýter, televızor, mýzykalyq ortalyq, sandyq fotoapparat jáne basqa da qajetti qural-saımandar alynyp berilip, basylymdarǵa tegin jazylý uıymdas­tyrylǵan. Mysaly, byltyr etnomádenı birlestikterdi qoldaý maqsatynda oblystyq bıýdjetten 5 mln. 825 myń teńge bólindi. Oblystaǵy azamattyq qoǵam ıns­tıtýttarynyń IV forýmynda oblys ákimi Bolatbek Qýandyqov atqarýshy organdar men úkimettik emes uıymdar arasynda áriptestik baılanystardy odan ári nyǵaıtý, úkimettik emes uıymdardyń áleýetin jergilikti deńgeıdegi ózekti áleýmettik máselelerdi sheshýge keńinen tartý, memlekettik tapsyrys arqyly áleýmettik mańyzy joǵary jobalardy júzege asyrý jáne memlekettik saıasattyń ashyqtyǵyn is júzinde kórsetý maqsatynda oblys ákimdiginiń salalyq basqarmalaryna bergen tapsyrmalary qatarynda úkimettik emes uıymdar úshin arnaıy “Qoǵamdyq qabyldaýlar”, “Ashyq esik” kúnderin ótkizýdi mindettegen bolatyn. Soǵan sáıkes ótken jyldyń qarasha aıynan bastap arnaıy bekitilgen keste boıynsha osyndaı “Ashyq esik” kúnderi uıym­dastyrylýda. Atalǵan basqosýlarda kóterilgen máseleler atqarýshy organdardyń úkimettik emes uıymdarmen áriptestik turǵysyndaǵy baılanystarynyń tıimdiligin arttyrýǵa yqpal eteri sózsiz. Elimizde ótkizilip turatyn respýblıkalyq Azamattyq forýmnyń basty maqsaty da memleket pen azamattyq sektordyń arasyndaǵy qarym-qatynasty odan ári nyǵaıta túsýge baǵyttalyp keledi. Sondyqtan osy baǵyttaǵy maqsatty jumystar oblysymyzda jalǵasyn tabatyn bolady. Memleket pen úkimettik emes uıymdardyń ózara áriptestigi kózdegen maqsattarǵa qol jetkizip qana qoımaı, elimizdi demo­kratııalandyrý stra­tegııasyn tıimdi júzege asyrýǵa jol ashady degen senimdemiz. Marat DÁDIKBAI, Qyzylorda oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń bastyǵy.