Akademık Ábdimálik NYSANBAEV: Armanym — jaqsy ǵylymı eńbekpen ákeme eskertkish ornatý

– Ábdimálik Nysanbaıuly, ǵylym salasyndaǵy qyzmetińizge elý jyl tolǵan eken. Sizdi osy eleýli oqıǵamen quttyqtaı otyryp, ózińizdiń ǵylym jolyndaǵy shyǵarmashyly­ǵyńyz­dyń qaınar bastaýlary, ǵalym bo­lýyńyzǵa yqpalyn tıgizgen kisiler týraly bilgim keledi. – Qazaqtyń keń dalasy rýhanı qazynaǵa darhan ekeni belgili. Onyń árbir qyrynda ózindik tunyp turǵan tarıh bar. Olardy elep-ekshep, shynaıy tustaryn, aqtańdaq­taryn aıqyndaı alsaq, onda san ǵasyrlyq rýhanı baılyǵymyzdy baǵalaǵanymyz. Mine, halqymyzdyń jadynda sondaı ózindik súbeli orny bar ólkesi bolyp sanalatyn Syr óńi­rin­degi Qaraýyltóbe aýylynda ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń aıaǵynda dúnıege keldim. Kezinde ákemdi burynǵy keńestik saıası júıe “halyq jaýy” dep ádiletsiz jala japqandyqtan, totalı­tarlyq rejimniń qyspaǵynyń qandaı bola­tynyn jastaıymnan sezinip óstim. Keıin ol kisiniń aqtalýyna qol jetkizgenime taǵdyrǵa rızaly­ǵymdy bildiremin, bul ǵumyrda adam úshin ádildik pen ádilettiliktiń orny erekshe eken. Ádildikke qaraı umtylý – meniń ómirlik qaǵı­datyma aınalǵan edi. Jas­taıymnan armanym jaqsy ǵylymı jumys pen tartymdy eńbekter jazý arqyly ákege eskertkish ornatý. Meniń ómirde azamat bolyp qalyptasýyma, keıin ǵylym jolyna túsýime Qatıra apam men Rysty ájemniń sińirgen eńbegi zor. Sondyqtan olardy ár kezde qurmetpen eske alamyn. Al endi ózim kóptegen qazaq jastary sııaqty bilim men ǵylymnyń ordasy bolǵan Almatyǵa jetýge asyqtym. Sóıtip, 1960 jyly joldamamen elimizdiń Ǵylym akademııasynyń qabyrǵa­synda, naqtyraq aıtsaq, aldymen Hımııa ǵylymdary ınstıtýtynda, sodan keıin Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda ǵy­lymdaǵy eńbek jolymdy bastadym. Sodan beri ǵylym keńistiginde qyzmet atqarǵa­nyma 50 jyl tolǵan eken. Osy jarty ǵasyr­lyq úzdiksiz ǵylymı izdenister men aqıqatqa umtylystardyń men úshin qıyn­dyǵy da, qyzyǵy da mol boldy. Ǵylym salasynda qazirgi kezeńge deıin ǵylymı qyzmetkerlik laýazymnyń tómengi satyla­rynan ınstıtýt dırektory jáne Qazaq ensıklopedııasy bas redaktory dárejesine deıingi qyzmetterdiń barlyǵyn atqaryp shyqtym. “Matematıkadaǵy aqıqattyń tabıǵatyn ashýdaǵy sáıkestik prınsıpiniń mańyzy” atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııany kórnekti ǵalym, professor I.V.Kýznesovtyń ǵylymı jetekshiligimen Máskeýde 1964 jyldyń aıaǵynda qorǵadym. Ol kezdegi ǵylym salasyndaǵy dıssertasııa­lyq qorǵaýlar qazirgi kezeńdegimen salys­tyrǵanda, áldeqaıda kúrdelirek bolatyn. Mektep pen ınstıtýtty qazaq tilinde bitirip, elimizdiń burynǵy astanasynda orys tilinde matematıkanyń kúrdeli fılosofııalyq-dúnıetanymdyq jáne logıkalyq-ádisna­malyq máselelerin zertteý ońaı sharýa emes bolatyn. O.A.Jáýtikov, B.A.Rozenfeld, A.N.Kolmogorov sııaqty ataqty matematık-ǵalymdardyń leksııalary men kómekteri kóp septigin tıgizdi. Sol kezeńdegi elimizdegi fılosofııa salasyndaǵy B.M.Kedrov, J.M.Ábdildın, Q.H.Rah­matýllın, E.V.Ilen­kov, V.S.Stepın, V.A.Lektorskıı sııaqty kórnekti mamandarmen ǵylymı-shyǵarmashylyq qarym-qatynasta bolyp, naǵyz kásibı shyńdalý mektebinen ótkenime qýanyshtymyn. Keıinirek, 1975 jyldyń basynda “Matematıkalyq bilimdi sıntezdeý men damytýdyń dıalektıkalyq-logıkalyq prınsıpteri” atty taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵadym. Shyn­týaıtyna kel­gende, keıingi shyǵarmashylyq tabystarǵa jastyq shaqta qordalanǵan sapaly bilim men daǵdylar úlken teorııalyq irgetas boldy. Mine, sonyń arqasynda úzdiksiz ǵylymı izdenister jasaýdyń kóptegen qyr-syrlaryn meńgerip, qazirgi ýaqytqa deıin ondaǵan monografııalar men júzdegen maqalalar jazdym. Olardyń eń tańdaýlylary qazirgi kezeńde álemniń 25 tilinde jaryq kórdi. Bul meniń qazaq jerindegi fılosofııalyq oılaý mádenıetiniń órkendeýine, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń jańa tarıhı kezeńdegi or­nyq­ty damýyna, óziniń rýhanı táýelsiz­digin nyǵaıta túsýine qosqan úlesim dep bilemin. – Halyqaralyq arenada jaryq kórgen eńbekterińiz jáne ǵylymı jańalyqtaryńyz týraly naqtyraq aıtyp ótseńiz. Jalpy halyqaralyq deńgeıde Qazaqstan ǵylymy­nyń tanyla túskeni onyń básekege qabilettiligin kórsetpeı me? – Jalpy mádenıettiń bir kórnekti salalary ǵylym men fılosofııa bolyp tabylady. Biz ǵylym jáne sonyń negizinde tehnıka men tehnologııany jan-jaqty damytý arqyly ǵana órkenıetti elderdiń sanatyna qosyla alamyz. Jappaı báseke­lestik beleń alǵan zamanda ózimizdi eshqan­daı áleýmettik jáne ekonomıkalyq qyspaqtardan qoryqpaı, laıyqty deńgeıde ustaı alamyz. Rýhanı qaýipsizdikti nyǵaı­týdyń bir vektory – elimizdegi ǵylymnyń damýyn sapaly deńgeıge kóterý ekeni anyq. Árıne, túrli ǵylymı ortalardyń qarjysyna bizderdi shaqyrýyn qup alyp, halyqaralyq konferensııalary men kongresterinde ǵylymı baıandamalar jasap, jýrnaldarynda maqalalarymyzdy jarııa­lap, kitaptarymyzdy jaryqqa shyǵaryp otyrsa, onda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ǵylym deńgeıi men qazaq halqynyń rýhanı keńistigi týraly álem halyqtary tereńirek jáne keńirek tanysa túsetinine shúbá keltirýge bolmaıdy. Al endi meniń jeke shyǵarmashylyǵyma keletin bolsaq, onda Reseıdegi dúnıe júzine tanymal “Voprosy fılo­sofıı”, “Sosıo­logı­cheskıe ıssledovanııa”, “Fılo­sofııa obrazo­vanııa”, Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy “Kýltýrnoe nasledıe ı sosıalnaıa transformasııa” sııaqty jýrnaldarda maqalalarym jıi shyǵyp turady. Men olardyń halyqaralyq redaksııalyq keńes quramynda múshemin. Sonymen qatar qazirgi kezeńde Novosibir qalasyndaǵy Reseı Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtymen jáne Mınskidegi memlekettik ýnıversıtetpen tyǵyz shyǵarma­shylyq baılanysym bar. Jaqynda úsh eldiń áleýmettik saıasatyn salystyryp zertteýge arnalǵan úlken eki tomdyq monografııa jaryq kórdi. Al endi AQSh, Túrkııa, Iran, Qy­taı jáne t.b. elderde birneshe irgeli maqalalar men monografııalar jaryq kórip, qazaqtar men jalpy Qazaqstannyń fılosofııasy men saıasattaný salasy keńinen álem keńistiginde nasıhattaldy. Ǵylym salasyndaǵy shyǵar­ma­shylyǵymdy sheteldikter de laıyqty baǵalaýda. Máselen, 2005 jyly Ankarada “Túrki álemi syılyǵynyń” ıegeri atanǵa­nym este qaldy. Qytaıdyń Ýhan qala­syn­daǵy Ǵylym jáne tehnologııa ýnıver­sıte­tiniń “shaqyrylǵan professory” ataǵy be­ril­geni bizder úshin qýanyshty habar boldy. – О́zińiz basqaratyn ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda ǵylymdy uıymdastyrýshy, osy mekemeniń basshysy bolǵanyńyzǵa bıyl 20 jyldan asqan eken. Endi osy eki mindettiń ózara baılanysy týraly aıta ketseńiz. – Iá, ǵalym bolý ózinshe qıyn dúnıe ekeni ejelden belgili. Ǵylymmen aınaly­sýdy  “ınemen qudyq qazǵandaı” dep baǵalaǵan halyqpyz ǵoı. Jalpy qazirgi zamanda kez kelgen ujymǵa basshy, jetekshi bolýdyń ózi ońaı sharýa emes. Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtyna 1990 jyly 17 mamyrda balamaly demokratııalyq saılaý arqyly dırektorlyq qyzmetke kelgenim ras. Ǵylymı qyzmetkerler ujymy úsh úmitker­diń ishinde maǵan senim bildirgeni meni úlken jaýapkershilikke ıtermeledi. Mine, sol tarıhı kezeńnen beri qazirgi Fılosofııa jáne saıasattaný ınstıtýtynyń jetekshisi bolyp kelemin. Instıtýtymyzdyń qabyrǵa­synda kezinde zańtanýshy ǵalymdarmen birigip ótkergen ótken ǵasyrdyń 60-shy, 70-shi jáne 80-shi jyldarǵy ǵylymı izdenis­termen, shyǵarmashylyqpen aınalysýlary­myz da este qalypty. “Teorııany qurýdyń dıalektıkalyq-logıkalyq prınsıpteri” atty jańa kólemdi monografııa úshin bizder 1974 jyly Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy birinshi syılyqtyń ıegeri atandyq. Odaqta belgili bolǵan akademık Jabaıhan Ábdildın basqarǵan dıalektıkalyq logıka mektebiniń qalyp­tasýyna úlesimdi qosqany­ma qýanyshtymyn. Sol mekteptiń negizin sa­lýshylardyń biri retinde bir top ǵa­lymdarmen birge 1984 jyly Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵynyń laýreaty boldym. Elimizdiń táýelsizdigine qol jetkizgen alǵashqy jyldary qoǵamdaǵy barlyq salalar sııaqty ǵylymnyń jaǵdaıyna da ońaı tıgen joq. Burynǵy totalıtarlyq memleket ydyrap, gıperınflıasııa kúsheıip, jaǵdaıymyz óte nasharlap turǵan 1991-1996 jyldary ınstıtýtqa basshylyq jasaý óte qıyn boldy. Dırektorlyq qyzmettiń ózi ǵylymı-uıymdastyrý, zertteýdiń strategııa­sy men ádisnamasyn ózgertý máselesimen ti­keleı baılanysty. Sondyqtan meniń al­dym­da negizgi fılosofııalyq baǵyttar men ǵylymı kadrlardyń negizgi quramyn ınstıtýt qabyrǵasynda saqtap qalý prob­lemasy turdy. Sonymen birge eski fılo­sofııany ózgertip, jańa zamannyń rýhanı ahýalyna laıyqty jańa fılosofııany qalyptastyrý qajet boldy. Ondaı qıyn­dyqtardy tózimdilikpen jeńe bildik. Qazirgi kezeńde jaǵdaı jaqsardy, ınstıtýtymyzda 20-dan asa ǵylym doktory, 25-ten asa ǵylym kandıdaty tabysty jumys atqarýda. Shaǵyn tıpografııamyz bar, “Adam álemi”, “Ál-Farabı” dep atalatyn eki birdeı halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan ǵylymı jýrnaldarymyz ár toqsan saıyn jaryqqa shyǵyp turady. Olarda qazirgi zamannyń kúrdeli teorııalyq jáne qoldanbaly máse­leleri boıynsha maqalalar jarııalanady. Sonymen qatar biz ózimiz oryndaǵan ǵyly­mı jobalarymyzdy ýaqytyly ujymdyq jáne jeke monografııa retinde shyǵaramyz. Sonymen qatar ı­nstıtýtta fılosofııanyń úsh mamandyǵy boıynsha doktorlyq dısser­tasııalar qorǵalatyn Dıssertasııalyq keńesimiz bar. Qysqasha aıtqanda, elimizdegi fılosofııa men saıası ǵylymdarynyń bıik teorııalyq deńgeıiniń saqtalýyna, onyń únemi órbip, damyp otyrýyna, osy salalar boıynsha bilikti ǵylymı kadrlardyń daıyn­­dalýyna úles qosyp kele jatqan ǵy­ly­mı mekememiz elimizdiń rýhanı táýelsiz­digin nyǵaıta túsý úshin qajet degen oıda­myn. 2003 jyldan beri bizdiń mamandary­myz qoldanbaly-saraptamalyq zertteýler­men de aınalysyp, memleketimizdiń rýhanı jáne praktıkalyq ómirine kómegin tıgizetin ǵylymı usynystar, saraptamalar jasap keledi. Bul teorııa men praktıkanyń ózara úndese bastaǵanynyń belgisi dep oılaımyn. Ǵylym damýynyń jańa tarıhı kezeńge sáıkes keletin kelbeti osyndaı. – Qazirgi kezeńdegi ǵylymdaǵy dástúrler jóninde oı qozǵaıtyn bolsaq, onda jalpy bul salada jańashyldyq pen dástúrler bir-birimen astasyp jatpaı ma? Burynǵy fılosofııa men qazirgi fılosofııanyń ózara uqsastyǵy men aıyrmasy qandaı? – Kez kelgen jańa dúnıe qoǵamda ornyn taýyp, shynaıy túrde bekı alsa, onda ol birte-birte áleýmet úshin dástúrge aınalady. Al eskirgen dástúr árqashanda jańa quby­lystarǵa ornyn berýge májbúr bolady. Bul ómirdiń ózindik dıalektıkasy. Keshegi kom­mýnıstik ústemdikke, ıdeologııaǵa qyzmet etken fılosofııa qazirgi kezeńde adamnyń álemdi erkin rýhanı ıgerýiniń salasyna aınalýǵa talaptanýda. Degenmen, ejelgi dáýirden qazirgi kezeńge deıingi adamzattyń fılosofııalyq máseleleri retinde qoıǵan irgeli dúnıelerden aýytqyp ketýge bolmaı­dy. Máselen, adamı ómirdiń mánin, adam bolmysyn izdemegen, ony túsindirýge, zer­deleýge tyryspaǵan fılosofııa fılosofııa emes, qur aqylgóısýshilik bolyp tabylary anyq. Sondyqtan fılosofııanyń eń negizgi máselesi adam men álemniń qatynasy, adam, onyń dúnıetanymy, qundylyqtary, bostandyǵy men quqyqtary máselesi. Al adamnyń ómiriniń máni onyń rýhanııatymen tikeleı baılanysty. Qazaq halqynyń tarıhı dástúrli jáne qazirgi rýhanııatynyń bastaýlaryna áleýmettik-mádenı jáne tarıhı-fılosofııalyq paıymdaýlar jasaý mańyzdy bolǵandyqtan ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda ınstıtýtymyzda alǵash ret qazaq fılosofııasynyń tarıhyn zertteıtin arnaýly bólimniń ashylýyna kúsh saldym. О́ıtkeni, fılosofııasy joq halyq bolmaıdy. Ádette, qazaq halqy daryndy fı­losof halyq dep esepteledi. Qazaq hal­qyn­da Eýropadaǵydaı rasıonaldy, júıeli túrdegi fılosofııa bolmaǵan deýshiler de tabyldy. Degenmen, qazirgi kezeńde fıloso­fııa­nyń bir ǵana keıipte bolmaıtyndyǵyn álem zııalylary moıyndaı bastady. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen memleket­tik “Mádenı mura” baǵdarlamasyn júzege asyrýdyń barysynda kóne zamannan búgingi kúnge deıingi qazaq halqynyń fılosofııa­lyq murasyn 20 tom shamasynda birshama jınaqtap alǵanymyzǵa qýanamyz. Álemdik fılosofııanyń ozyq úlgileriniń 20 tom túrinde alǵash ret qazaqsha sóıleı bastaǵany da eleýli oqıǵa deýge turarlyq. Sonymen birge Ál-Farabıdiń on tomdyq shyǵarmalar jınaǵy qazaq tilinde tuńǵysh ret jaryq kórdi. Endi biz ózimizdiń tilimizde elý tomdyq fılosofııalyq murasy bar halyqpyz. 2010-2011 jyldarda “Qazaqtyń etıkasy men estetıkasy”, “Farabıtaný” jáne “Táýelsiz Qazaqstan fılosofııasy” atty úsh tom qazaq tilinen aǵylshyn tiline aýdarylyp jaryq kórmek. Bıyl álemdik jáne ulttyq fılo­sofııalyq mura negizinde “Batys fılo­sofııasy” jáne “Shyǵys fılosofııasy” atty stýdentterge, magıstranttarǵa, doktoranttarǵa arnalǵan kólemdi eki oqý quraly jaryq kórdi. Básekege qabiletti adam bolý, tolyq, rýhanı jaǵynan jetilgen adam qalyptastyrý búgingi kúnniń óskeleń talaby. Al endi qazirgi kezeńde barlyq elderde qoǵamdyq ǵylymdar jahandanýdyń ártúrli qyrlaryn zertteýge bet burýda. О́ıtkeni, jahandaný obektıvti úderis retinde ómirdiń barlyq qatparlaryna enip keledi. Jahandanýdyń jaqsy jaǵy da, teris jaǵy da bar ekeni belgili. Jaqsysy – biz táýelsiz memleket retinde oqshaýlanyp qalmaımyz, álemdik ıntegrasııanyń barlyq kórinisterin tikeleı sezinemiz, mádenıetaralyq qatynas­tar­dyń bel ortasynda bolyp, únemi órkenıettik suhbatta bolamyz. Teris jaǵy – jahandaný kez kelgen ulttyq erekshelikti basyp-janshyp, suryqsyzdandyra túsedi, buqaralyq mádenıet barlyq áleýmettik keńistikte basym bolýǵa umtylady. Endi ǵana ulttyq jańǵyrý jolyna túsken halyqtar úshin bul úderisterdiń zııandylyǵy osyndaı keıipte baıqalady. Jalpy toleranttylyq, sońǵy on jyl boıy negizin qalyptastyryp kele jatqan jańa ózara túsinisý fılosofııasy qazirgi zamannyń ornyqty damýyna qyzmet etetin fılosofııalyq júıe bolmaq degen oıdamyn. Qoǵamdaǵy saıası-áleýmettik ornyqtylyq, alǵa qaraı senimmen jyljý, jedel damý árbir adamnyń ómirin mazmundy etýge qo­laı­ly jaǵdaı jasary anyq. Sondyqtan qa­zirgi zamannyń jańa ıntegraldyq fılo­sofııasy – adamǵa bet burǵan, adam múddesin qorǵaıtyn fılosofııa bolýy tıis degen pikirdemin. – Qazaq dıasporasy máselesi elimizdegi teorııalyq jáne praktıkalyq jaǵynan alǵanda ózekti problemalardyń qataryna jatady emes pe? Kezinde dıasporatanýdy ǵylymı aınalymǵa tuńǵysh ret engizgen de siz bolatynsyz... – Elimizdiń táýelsizdigi jarııalanǵan kezde alǵashqylardyń biri bolyp “dıas­porataný” degen uǵymnyń ǵylymı aınalym­ǵa enýine úles qostym. Mine, endi qazirgi kezeńde etek-jeńimizdi jınap, sheteldik keńistikte ómir súrip jatqan baýyrlary­myzdy ishke tartyp, rýhanı-mádenı jaǵynan birtutas halyqqa aınalýǵa qadam jasap jatqandyǵymyz qýantady. Elimizdiń táýelsizdigin nyǵaıta túsýimen qatar Elbasy N.Á.Nazarbaev alys jáne jaqyn shet elderdegi qazaq dıasporasyna erekshe kóńil bólip keledi. Qazaq jerinen kezinde ártúrli sebeptermen kóship ketken jáne kóshýge májbúr bolǵan qandastarymyz qazirgi tańda táýelsiz memleketimizge orala bastady. Halyqaralyq deńgeıde “repatrıant” dep atalatyn bul qubylystyń qazirgi jahandaný zamanynda ózektiligi arta túsýde. Al endi ǵalymdar turǵysynan jasalǵan áreketterge keletin bolsaq, onda jalpy bul másele bizdiń ınstıtýttyń aýqymynda ǵylymı joba retinde eki ret keshendi túrde zerttelip, “Qazaq dıasporasy: máseleleri jáne bolashaǵy” degen taqyrypta ujymdyq monografııa formasynda jaryq kórdi. Ekinshi kitap Eýrazııalyq ıntegrasııa aýqymyndaǵy qazaq dıasporasy máselesine arnaldy. Árıne, dıaspora máselesiniń áli de kóptegen áleýmettik-fılosofııalyq, qun­dylyqtyq-dúnıetanymdyq jáne praktıka­lyq tıimdi sheshimin tabýǵa tıisti tustary barshylyq. Máselen, qandastarymyzdyń azamattyq alýy men kvota máselesi óziniń kúrdeli ekenin baıqatýda. Árıne, bul máselelerge birjaqty qaraýǵa da bolmaıdy. Eń negizgi tuǵyrnamalyq baǵdar – qazaq halqynyń birtutas ultqa aınalýynyń san qyrly tetikterin iske qosýǵa tyrysýymyz qajet, sonyń bir qyry álemdegi qyryqtan astam elderdegi bes mıllıonnan astam halqy bar qazaq dıasporasy máselesi. – Táýelsiz elge qazirgi zamanda rýhanı tirek bolatyn ózindik ulttyq ıdeıamen baı­lanysty qazaq fılosofııasy qajet emes pe? – Ulttyq ıdeıa halyq úshin barlyq tarıhı kezeńderde mańyzdy rýhanı kúsh bolǵany belgili. Al endi bul qubylystyń túpki mánine, qurylymyna nazar aýdaratyn bolsaq, onda ol eń aldymen óziniń rýhanı kirshiksizdigimen, bolashaqqa degen arman-tilegimen aıryq­shalanýy tıis. О́tken ǵasyrlarda ómir súrgen danalarymyz halyq­ty únemi rýhanı-adamgershilik baǵdarlarǵa shaqyryp otyrǵan. Ál-Farabı zamandas­taryna “qaıyrymdy, izgilikti qalanyń” qajettiligin aıtsa, Júsip Balasaǵun qoǵamda árbir adamnyń ádiletti bolýyn kóksegen, Abaı pendege arnap “Adam bol!” dep naqty keńesin bergen, Shákárim bolsa ar-uıattan, ujdannan áleýmettik bolmystyń, adam ómiriniń túp qazyǵyn izdegen. Osy aıtyl­ǵandarǵa oraı, qazirgi zamanda elimizdiń azamattaryna qundylyqtyq baǵdar bolatyn, bolashaqtyń jarqyn jolyn anyqtaıtyn ulttyq ıdeıa qajet ekenine kúmán keltirýge bolmaıdy. Basqasha aıtqanda, onyń sıpat­tamasyn ulttyq ıdeologııanyń naqtylanǵan, tarıhı kezeńge beıimdelgen rýhanı modeli ispetti fenomen dep berýge bolady. Ulttyq ıdeıa Qazaqstan jaǵdaıynda jergilikti turǵyndardy ǵana jarqyn bolashaqqa jeteleıtin baǵdar, kóshbasshy oı-tujyrym ǵana emes, sonymen birge ol alys jáne ja­qyn shet elderdegi qandastarymyzdyń jú­regin jibitetin, kóńilderin bıikke barynsha kóteretin, rýhanı deńgeıde árqaısysyna demeý bolatyn qasıetke ıe bolýy kerek. Jalpy ulttyq ıdeıaǵa degen zárýlik qoǵam damýynyń belgili bir kezeńinde beker týyndamaıdy. Ulttyq ıdeıa, negizinen, jas urpaqqa, jas mamandarǵa, jas otbasylarǵa alǵa qaraı jyljýǵa aýadaı qajet qudiretti áleýmettik-rýhanı kúsh bolýǵa tıis. Qazaq fılosofııasy elimizdiń rýhanı táýelsizdigi­niń kórinisi, el birliginiń rýhanı tiregi. Rýhanı damýdyń negizderi tolyq qalanbaǵan elde ıdeıa san qıly baǵytta órbıdi, al ol memlekette ómir súretin barlyq azamattar­dyń ıgiligine, múddesine qyzmet etse quba-qup. Eger ár túrli etnostyq, dinı, áleýmet­tik toptardy bir-birine qarama-qarsy qoıýdy, olardyń irge jigin ashýdy maqsat etken jalpy memlekettik ıdeıa bolsa, onda ol túbinde sol eldiń ydyraýyna, memleket­tiń quldyraýyna ákelip soǵady. Bizdiń jaǵdaıda óziniń belgili bir mańyzdylyǵyn saqtaıtyn transulttyq, qurlyqtyq sıpat­taǵy ıdeıa – eýrazııalyq ıdeıa bolyp taby­lady. Ol ıdeıanyń negizgi baǵdary – mádenıaralyq yqpaldasý, ártúrli salalar­daǵy kommý­nıkasııany tereńdete túsý jáne burynnan qalyptasyp qalǵan san túrli qundylyqtar sheńberiniń irgesin sókpeý dep túsiný kerek. Bul ıdeıanyń sonymen qatar saıası úderis deńgeıinde de ózindik kórinisi bar. О́ıtkeni, túbinde birneshe ǵasyrlyq tarıhı jolymyz uqsas eldermen baıla­nysty jandandyryp otyrý ıgilikti is jáne ol kóptegen tarıhı-mádenı, áleýmettik sabaqtastyqty qamtamasyz etetin faktor degen oıdamyn. Qazaqstan Respýblıkasy­nyń qazirgi kezeńdegi ulttyq ıdeıasynyń ózindik bir nusqasyn tómendegideı tujy­rymdaýǵa bolady: “Bastaýlardy umyt­pastan, biz birlesip árbir qazaq­standyqtyń ıgiligi úshin kúshti, órkenıetti jáne demokratııalyq Qazaqstandy quramyz”. Bul oı-tujyrym­nyń úsh mańyzdy irgetasy bar ekenin baıqaımyz: birinshiden, ol rýhanı bastaý­lardy, halyqtyń tarıhı murasyn umytpaýǵa shaqyrady; ekinshiden, árbir qazaqstandyqqa ortaq ıgilik bolatyn birlik máselesin kóteredi; úshinshiden, Qazaqstannyń básekege qabiletti órkenıetti, demokratııalyq el bolýyna umtylys jasaý qajettiligi aıtyla­dy. Bul tujyrymnyń ómirsheńdigi men onyń halyqtyń kóńilinen shyǵar-shyqpasyn ýaqyt kórseteri anyq. – Sizdiń jetekshiligińizben qurylǵan halyqaralyq deńgeıdegi ǵylymı mektepte ǵylymı eńbekter jazǵan kóptegen shákirt­terińiz bar. Otbasyńyzdyń músheleri de ǵy­lymǵa jaqyndyǵymen tanylady. Endi osy máselelerge toqtalsańyz. – Fılosofııa, mádenıettaný, saıasatta­ný, sosıologııa ǵylymdary boıynsha qazirgi kúnge deıin meniń ǵylymı jetekshiligimmen 65 ǵylym doktory, 100-den astam ǵylym kandıdaty bilikti maman retinde daıyndal­dy. Olardyń ishinde otandastarymyzdan basqa Reseıdiń, Túrkııanyń, О́zbekstannyń, Qyrǵyzstannyń, Ázirbaıjannyń azamatta­ry da bar. Qazirgi tańda olar óz elderinde ǵylym men bilim salalarynda tabysty qyzmet atqarýda. Osylaı halyqtar arasyn­daǵy baılanys negizinen ǵylym men bilim, máde­nıet pen rýhanı salada órbise, onda ortaq rýhanılyǵymyzdy damyta túserimiz anyq. Jalpy osy rýhanılyq máselesin kún tárti­bine tolyqqandy qoıa bilýimiz kerek, ony tereńirek ǵylymı másele retinde zertteýimiz qajet. Professor Serik Nurmu­ratovtyń basshyly­ǵymen “Qazaq rýhanııa­ty­nyń qa­lyptasýy men damýynyń tarıhı-fılosofııa­lyq jáne etnomádenı negizderi” atty qyz­ǵylyqty joba zerttelýde. Meniń oqýshyla­rym dıalektıka, ontologııa, tanym teorııasy, fılosofııalyq antropologııa, aksıologııa salalarynyń irgeli máseleleri­men de aınalysady. Jeńgelerińiz Zeınesh Áshenqyzy ǵumy­rymda tamasha jar, ómirlik serik bolyp otyr. Ol da ǵylym salasynda kóptegen jyldar boıy jemisti eńbek etti. Hımııa ǵy­lymdarynyń kandıdaty. Sol kisiniń arqasynda ǵylym men bilim salasynda, jalpy shyǵar­mashylyqta kóptegen jetistikterge jettim dep aıta alamyn. Taǵy aıta ketetin nárse: ol tek ulym men qyzymnyń analary ǵana emes, sonymen qosa nemere­lerimizdi de jaqsy tárbıeleı aldy. Sonyń aıǵaǵy bolar, jalpy otbasymyz ǵylym jolyn tańdaǵan orta bolyp tabylady. Ulym Nazar zań ǵylymdarynyń kandıdaty, qy­zym Dınara fılosofııa ǵylymdarynyń kan­dıdaty. Ol qazirgi ýaqytta óziniń otbasymen Ystambul qalasynda turady. Halyqaralyq deńgeıde aýdarmashylyqty sheber meńgergen maman. Bes nemeremiz bar. Úlkenimiz Shyńǵyshan Turar Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıka ýnıversıtetiniń aspırantýrasyn úzdik bitirip, ekonomıka salasy boıynsha ǵylym kandıdaty atandy. Ortanshy nemere Danııar Qazaq gýmanıtar­lyq-zań ýnıversıte­tin úzdik bitirdi. Qazir qalalyq prokýratýra qyzmet­keri. Aıjan Londonnyń túbindegi Redıng ýnı­ver­sıtetinde “Bolashaq” baǵdar­la­ma­sy bo­ıyn­sha joǵary oqý ornyn óte jaqsy bitirip kelgennen keıin ǵylymı-zertteý salasynda qyzmet atqarýda. Odan keıin kishkentaı Ámir men Dámir ós­ip keledi. Iаǵnı, ǵylym men bilim meniń ot­basym úshin túbe­geıli máni bar rýhanı qun­dy­lyqtar bolyp tabylady. Meniń armanym qazaq hal­qynyń árbir azamatynyń ómirlik us­tanymy órke­nıetti elderdegideı deńgeıge jetse eken deı­min. Sonda ata-babamyz kóksegen Jer-uıyqty Qazaqstanda óz qolymyzben jasaı alamyz. Halyq pen memleket tarapynan eńbegim joǵary baǵalandy. Elbasynyń Jarlyǵymen Qazaqstan ǵylymy men tehnıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Prezıdenttiń beıbitshilik pen rýhanı kelisim syılyǵynyń laýreaty, “Dostyq” jáne “Parasat” ordenderiniń ıegeri atandym. – Rahmet, Ábeke! Mereıli toıyńyzben taǵy da quttyqtaımyz! Shyǵarmashylyq shabytyńyz sharyqtap, halqymyzdyń joǵary rýhanııaty men mádenıeti arqasynda elimizdiń birligi arta tússin! Áńgimelesken Serik NURMURATOV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.