Qarataý arqaryn kóbeıtýdiń joldary

Tabıǵaty baı ári keń baıtaq qazaq dalasynda janýarlardyń kóptegen túri tirshilik etýde. Qarataý jotasy – ejelgi ári ásem tabıǵı kórinisterdiń biri. Bul óńir arheologııalyq jáne etnografııalyq eskertkishterge baı. Qarataý jotasy myńdaǵan jyldar boıy tarıhı oqıǵalardyń kýási bolyp keledi. Qasıetti Qarataý jerin ejelgi adamdar meken etip, ań aýlap, tasqa qashap sýret salǵan. Ol – mońǵol jáne jońǵar shap­­qynshylyqtarynan qazaq halqyna qorǵan bolǵan qalqan, Keńes óki­metiniń qoldan jasaǵan asharshylyǵy men repressııasynyń tilsiz kýágeri. Keńes zamanynda Qarataýdyń bókterinde ekologııalyq júıege nuqsan keltirildi, mal jaıylyp, taý-qazba jumystary júrgizilip, ózender jaǵasyndaǵy aǵash-butalar shabyldy. HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń orta tusynda Qarataý aýmaǵynda mekendegen Tıan-Shan aıýy, túrkistan sileýsini sııaqty janýarlar antropogendik fak­torlardyń yqpalynan bul tóńirekten múldem joıylyp ketti. Adam balasy da óz qolymen bıologııalyq alýan túrlilikke zııan keltirip, tabıǵı ornyqqan turaqtylyqty buzyp, sonyń saldarynan týyndaǵan qasiretten japa shegip, zardabyn tartyp jatty. Elimiz kópten ańsaǵan táýel­sizdigin alyp, Elbasynyń bilikti de salıqaly saıasatynyń arqasynda órkendep, álemniń damýshy elderiniń qataryna qosyldy. Memleketimiz Birikken Ulttar Uıymymen birlese otyryp tabıǵatty qorǵaý baǵdar­lamalaryn júzege asyrýda. Ekonomıkalyq daǵdarysqa qaramastan, Úkimet tabıǵat qorǵaý máselesine kóp kóńil bólýde. Memleket qazynasynan ekojúıelerdi qalpyna keltirý maqsatynda kóptegen qarjy jumsalýda. Osynyń birden-bir dáleli – 2004 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń №249 qaýlysymen Qarataý memlekettik tabıǵı qoryǵynyń qurylýy der edik. Bul qoryq qart Qarataý jotasynyń ortalyq bóliginde 34300 gektar jerdi alyp jatyr. Qoryq Ońtústik Qazaqstan oblysy Túrkistan qalasynyń aýmaǵynda ornalasqan. Ol 2 ýchaske jáne 7 aınalymǵa bólingen. Qarataý qoryǵynyń aýmaǵynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyzyl kitabyna engen Qarataý arqarynyń jáne basqa da quryp ketý qaýpi tónip turǵan janýarlar men ósimdikter keńinen taralǵan. Negizinde Qazaqstannyń bıo­logııalyq alýandylyǵynyń basym bóligi taýly aımaqtarda kezdesedi. Ejelgi Qarataý jotalary Qazaq­stannyń tabıǵı-geografııalyq aımaqtarynyń ishinde sırek kezdesetin teńdesiz túrlerdiń mekeni bolyp tabylady. Munda Qarataý arqarynyń basym bóligi tirshilik etedi. Qarataý arqary – Qazaqstanda mekendeıtin arqarlardyń túras­tysynyń biri.  Ol IUSN (2000) Qyzyl kitabyna eń joǵary joıylý qaýpi tónip turǵan túrler sanatyna jatqyzylǵan bolatyn. Denesi iri, uzyn sıraqty janýar. Eresek quljalardyń dene uzyndyǵy 150-200 santımetr, bıiktigi 125 santımetrdeı. Kúzge qaraı salmaǵy – 60-105 kıloǵa jetedi. Arqardyń analyqtary quljaǵa qaraǵanda, kishileý bolyp keledi. Dene uzyndyǵy 100-120 santımetr, ol jotasynyń bıiktigi 112 santımetrge jýyq. Salmaǵy – 50-60 kılo. Moı­ny ári qysqa, ári jýan. Qul­jalarynyń basy úlken jáne orala bitken qoshqar múıizderi bolsa, analyqtarynyń denesi jınaqy, múıizderi jińishke, qysqa, sál ǵana artqa qaıyrylǵan. Teri jamylǵysy qylshyq pen túbitten turady. Túsi aqshyl-qońyr nemese surshyl-qońyr aralyǵynda almasyp otyrady. Arqarlardyń meken etetin súıikti jerleri – alasa ósken dalalyq nemese taýly-dalalyq shópti ósimdiktermen tutasqan taýdyń tegis baýraılary. Olar sýattary bar, azyǵy mol, mazalamaıtyn, úreı týǵyzbaıtyn mekenderde turaqty qonystaıdy. Biraq órt, mal jaıý, toǵyshar jándikter, qar qalyńdyǵy, sý kózderiniń tartylyp qalýy, indettiń keń etek alýy – arqardyń ondaǵan shaqyrymdarǵa qonys aýdaryp ketýine basty sebep bolady. Qoregi – butalar men shóptesin ósimdikter. Rasıonyna shamamen ósimdikterdiń 70 túri kiredi. Qazan-qarasha aılarynda kúıleıdi, 160-165 kún býaz bolyp, naýryzdyń aıaǵynda tóldeı bastaıdy. Tóldeıtin jerleri taý shatqaldary men jyralar. Al taza Qarataý arqary túrasty retinde tek qana Qarataý jota­larynda mekendeıdi. Keıbir pikir­lerge qaraǵanda, Qarataýdyń oń­tústik-shyǵys silemderinde arqardyń býdan turpaty kezdesedi eken. Bul Qarataý arqary men tıanshandyq arqardyń býdandary bolýy múmkin. Bul ǵylymı turǵydan zertteýdi qajet etedi. 2004 jyldyń kúzindegi sanaq boıynsha qoryq aýmaǵynda arqardyń 38 darasy bar ekenin anyq­taldy. Tabıǵatty qorǵaý is-shara­la­rynyń nátıjesinde olardyń sany bes jyldyń ishinde bes ese kóbeıdi. Qo­ryq qurylǵaly beri onyń aýma­ǵynda ǵylymı-zertteý jumys­tary júr­giz­i­lý­de. Jyl saıyn qoryq ıns­pek­torlary jáne ǵylymı qyz­metkerler maýsymdyq sanaqtar men monı­torıngtik baqylaýlardy úzbeı júrgizip keledi. Al terıo­faý­nany zertteý barysynda sútqor­ek­tilerdiń 20 túri anyqtalǵan. Onyń ishinde 3 túri Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Qyzyl kitabyna engen – Qarataý arqary, tas sýsary, úndi jaırasy. Búginde qoryqshylardyń al­dynda turǵan kúrdeli máselelerdiń biri – kóbeıgen arqarlardyń sanyn saqtap qalý. О́ıtkeni, qonys aýda­ratyn jerleri qoryqtyń sheka­ras­y­nan alystap ketedi. Qarataý jota­synyń kólemi 420 shaqyrymǵa sozylady. Arqarlardyń bir bóligi Boroldaı taýlaryna, ekinshi bir bó­ligi Dáýqara, Temirastaý silemderi arqyly Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanyna qaraı qonys aýdarady. Túrkistan orman jáne ja­ný­arlar sharýashylyǵynyń aı­maǵynan shyqqan boıda olar suǵa­naq­tardyń qurbandary  bolyp kete ba­rady. Mundaı jaǵdaılarǵa jol ber­meý úshin arqarlardyń qonys aý­da­ratyn joldaryn zerttep, OQO-nyń erekshe qorǵalatyn tabıǵı aı­maq­tary – qoryqtar, ulttyq park­ter, qaýmaldar, orman sharýa­shy­lyq­tary birlesip, ekologııalyq dáliz­der­di qurý máselesin qolǵa alýlary kerek. Osy máseleler boıynsha qo­ryq­tyń ǵylymı qyzmetkerleri Dú­nıe­júzilik jabaıy tabıǵatty qorǵaý qorymen birlesip, Qarataý ar­qa­ry­nyń qonys aýdaratyn joldaryn eks­pe­dısııa barysynda anyqtap, eko­logııalyq dáliz joldaryn qarastyryp jatyr. Qarataý arqarynyń bolashaǵy tek qoryqshylardyń quzyryndaǵy másele emes dep oılaımyn. Namysshyl qazaq halqy ólkemizdiń baılyǵyna oń kózimen qarasa, arqardy qorǵaý jolynda kómek qolyn sozsa, nur ústine nur bolar edi. J.ÁDILBAEV, Qarataý memlekettik tabıǵı qoryǵynyń dırektory.