Astana sammıtin ótkizý — mártebeli mindet

KО́REGENDIK IS NÁTIJESI Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń EQYU Sammıtin osy jyldyń aıaǵynda, ıaǵnı jel­toq­san aıynyń 1-2-si kúnderi Asta­na­da ótkizý týraly sheshimge baıla­nysty jasaǵan Málim­de­mesin úlken qýanysh sezimmen quptaımyn. Árıne, EQYU elde­rine basshy bolý óz aldyna úlken dáreje. Biraq biz­diń Astanamyzda soǵan baılanysty Sammıt ótkizý sol dárejemizdi odan ári arttyra túspek. Muny úlken kó­regendik istiń nátıjesi dep bi­le­miz. Al endi sol Sammıtte istelgen ju­mys­tardy qorytý, alǵa keleli prob­lema qoıý, oǵan álem elderi­niń nazaryn aýdarý saıasattaǵy tolys­qan kemeldikti kórsetedi. Bizge deıingi basshy bolǵan elder mundaı úlken qorytyndy jasaı aldy dep aıta almaımyn. Másele tek basshy bolýda ǵana emes, jaqsy jumystar júrgizip, álemdi dańǵyl jolǵa salýǵa úles qosýda jatyr. Aldymen EQYU-ǵa kirgen irili-kishili elder ózderiniń taǵdyryn bizdiń qolymyzǵa bir jylǵa bolsa da tapsyrdy. Bul úlken tarıhı oqı­ǵa, buryn-sońdy bolyp kórme­gen jaǵdaı. Mine, segizinshi aıǵa aıaq bastyq, isimiz abyroımen júrip jatyr. Árıne, ońaı bolǵan joq. Aýǵan túıtkili, Qyrǵyzstandaǵy qyrǵynǵa ulasqan qaıǵyly jaǵdaı, Taıaý Shyǵys elderindegi shıele­nis­ter. Osylardy sabyr aıasyna sha­ma­myz kelgenshe sha­qy­ryp, saıa­byr­sytyp baǵýdamyz. Jyl aıaǵy osy senimimizdi aqtaı­dy dep kútemiz. Ár zamannyń óz problemasy bar. Budan 35 jyl burynǵy Hel­sınkı qorytyndysy álemde beı­bitshilik pen tynyshtyq prob­le­ma­syn alǵa qoıǵan bolatyn. Ol kezde qazaq túgili, Qazaqstandy bi­reý bilse, bireý bilmeıtin. Al qazir sol Helsınkı qorytyn­dy­syn uran etip ilgeri aparý bizdiń qolymyzǵa senip tapsyryldy. Budan 65 jyl buryn tamyzdyń 6-y, ıaǵnı keshegi kúni Hırosıma qa­lasy, odan eki kúnnen keıin Na­gasakı qalasy atom jaryly­sy­nyń qurbandyǵyna aınaldy. Júz myńdaǵan jazyqsyz adam qyryl­dy. Men 1978 jyly Hırosıma qalasynda bolyp, sol jarylys­tyń aýyr tragedııasyn kózimmen kórgendeı boldym. Sonda ómiri tamshylap erip sónip bara jat­qan, tajaldan qashqan ana men ba­lanyń balaýyz beınesi kúı­zelt­keni esimde. Eskertkish taqtada: “Tynysh uıyqtańdar, bul endi qaı­talanbaıdy”, dep jazylǵan. Beti aýlaq. Qaıtalanbasyn. Al endi búgingi kúnniń de ózindik mindetteri bar. Ol – lańkestikti bol­dyrtpaý, esirtkini taratqyz­baý, Aral proble­masy, taǵy basqalar. Qazaq atymen atalǵan elimizdiń EQYU aıasyna bi­rikken memleketterdiń tizginin qol­ǵa alyp, álemdik prob­lemalardy she­shýge bastap jumyldyrýy úl­ken tabys, aıryqsha mereı, ult­tyń saltanatty shaǵy dep bilemiz. Qolymyzdaǵy osynaý tarıhı baqyt qusyn jiberip almaı alǵa tarta bereıik degim keledi. Dosmuhamed KIShIBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi. ELIMIZDIŃ ABYROIY SANAIMYZ Qazaqstan Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıy­myna tóraǵalyq etip, tóbebılik tó­rinen aqylman qarııadaı ha­lyq­aralyq janjaldardy retteýde jańasha betburys bastady. Qa­zaq­stan Prezıdenti Nursultan Na­zar­baevtyń tóraǵalyqtyń ta­bal­dyryǵynda tórt “T”-dan bas­taý alatyn negizgi qaǵıdattardy aı­ryq­sha atap, álem elderiniń dás­túr­ge senim bildirip, jahandyq ór­kenıetke ulastyratyn demo­kra­­tııalyq damý jolynda ashyq­tyq pen tózimdilik tanytýǵa sha­qyrýynyń ózindik syry bar. Sebebi, adamzattyń bir-birine senim bildirip, dástúrin syılaýda ashyqtyq, sonymen birge, túrli qıyndyqtarǵa tózimdilik tanytsa ǵana beıbit ómirdiń aspanyn qara bult torlamas edi. Mine, osy tur­ǵy­dan aıtqanda, Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy halyq­ara­lyq janjaldardy retteýmen bir­ge, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń adam­zattyń beıbit ómirinen qym­bat nárse bolmaıdy degen sózin jahan jurtyna moıyndatty. Qazaqstannyń halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq etýindegi bıik bedel men úlken abyroıǵa jetýi ońaı bolǵan joq. Degenmen, qazir álem elderiniń belgili saıasat­ker­leri Qazaqstan tóraǵalyǵyn sátti ótýde dep baǵalaýda. Buǵan árıne, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq aýqym­daǵy janjaldardy retteı ala­tyn tájirıbeli saıasatkerligi, adamzattyń beıbit ómirin qalaı­tyn progresshil kóshbasshy eken­digi oń áser etti. Endi Elbasynyń ıdeıasymen Astanada uıymǵa elder basshylarynyń úlken Sam­mıtin ótkizýge sheshim qabyl­dan­ǵany el úshin úlken mereı. Osy uıymǵa tóraǵalyq etken ózge elderde, sonymen HHI ǵasyrdyń alǵashqy on jylynda mundaı sammıt ótpegenin eskersek, bul táýelsiz Qazaqstannyń ekonomı­ka­lyq, áleýmettik damýyn kóptegen mem­leketke keńinen pash etetin­deı zor múm­kindik. Jańa dáýirde jańasha damý jolyna túsken Qa­zaqstan sekildi jańa memlekettegi halyqtar birligi men dástúrine se­nimdi, qyr-syry mol demokra­tııa­lyq órken­deýde bılik pen buqara arasyndaǵy ashyqtyq pen tózim­diliktiń úlgisin kórsete alatyndaı múm­kindik bolatyndyǵy jáne aıqyn. Shyndyǵyn aıtar bolsaq, Qazaqstan – sońǵy on jylda Astana sııaqty álemdegi eń sáý­let­ti, eń ásem, órkenıet talabyna oraı batys pen shyǵystyń sáý­let­tik kórkemdik sheberligi astasqan jaýhar elorda turǵyza alǵan birden-bir el. Bul da Sammıtke qatysýshy elder basshylaryn tań-tamasha etetindeı úlken oljamyz. Qalaı aıtqanda, úlken Sammıttiń el júregi – Astanada ótetindigi barshamyzdyń mereıimizdi tasyt­qa­nyn jasyra almaımyz. Sammıt­tiń Astanada ótýin uıymǵa múshe elderdiń barlyǵy qoldady. De­mek, bul – Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baevty álemdegi jetekshi elderdiń barlyǵy derlik qoldaǵany. Al Elbasynyń bedeli men abyroıy – táýelsiz Qazaqstannyń bedeli men abyroıy! Bárinen buryn osynyń bári qazaq halqynyń álem aldyn­daǵy mereıiniń tasyǵany, aby­roıy­nyń bıiktegeni dep bilemiz. Tóleýish SERIKOV, Atyraý munaı jáne gaz ınstıtýtynyń rektory, professor. Atyraý oblysy. SAIаSI KÚNTIZBEDEGI AITÝLY OQIǴA BOLMAQ Astanada EQYU Sammıtin ótkizý týraly túpkilikti sheshim naǵyz tarıhı oqıǵa jáne ol Qa­zaqstannyń osy uıymǵa tóraǵa­ly­ǵyna berilgen joǵary baǵanyń zańdy nátıjesi. Eń bastysy, ol álemdik qaýymdastyqtyń  Qazaq­stan Prezıdenti, partııamyzdyń Kóshbasshysy Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń halyqaralyq bede­lin moıyndaýynyń jáne ja­han­dyq bastamalaryn qoldaýy­nyń aı­ǵaǵy. Sol arqyly Qazaq­stan óziniń óńirlik kóshbasshy mártebesin taǵy bir ret rastap qana qoımaı, sony­men birge ja­handyq deńgeıdegi ujymdyq qaýipsizdik júıesin nyǵaıtýǵa umtylatyn memleket ekendigin de aıǵaqtady, onyń ózi bizdiń eli­mizdiń álemdik arenadaǵy bedelin arttyra túsedi. EQYU-ny basqarýshy eldiń basshysy retinde Qazaqstan Pre­zıdentine onyń damýyna jańa serpin berip, uıymnyń aldyna onyń jumysyna shyǵarmashylyq mazmun men óz mıssııasyn qazirgi zaman turǵysynan zerdeleýge jaǵ­daı jasaıtyndaı jańa kókeı­kesti maqsattar qoıýdyń oraıy keldi. Bizdiń kóshbasshymyzdyń qyzmeti Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi týraly sheshim qabyldaýda qundy aktıv bolyp qana qoımaı, sonymen birge múshe memleketterdiń Astana qalasynda Sammıt ótkizý týraly kelisilgen sheshimine de jaǵdaı jasady. Alda turǵan Astana Sammıti­niń halyqaralyq saıası kúntizbede aıtýly oqıǵa bola otyryp, qazirgi zamannyń problemalary men qaýip-qaterlerin sheshý isine aıtarlyqtaı úles qosatynyna esh kúmán joq. Al qazaqstandyqtar, sóz joq, óz Prezıdenti úshin, óz eli úshin maqtanysh sezimine bólenýde. Nurlan NYǴMATÝLIN, “Nur Otan” halyqtyq-demo­kra­tııalyq partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary. BUL TANYǴANDYQ ǴANA EMES, MOIYNDAǴANDYQ TA Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna elimiz­diń tóraǵalyq etýi týraly sheshim qa­byldanǵanda, ony bizdi basqa­lar­dyń tanyǵandyǵy, baǵalaǵan­dy­ǵy dep qabyldaǵanbyz. Shy­nynda da, mundaı úlken senim kóp elge júktele bermeıdi jáne on­daı jaýapty iske kóp el táýekel ete de almaıdy. Elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyq etkenine de jarty jyldan asty. Biraz sharýanyń basy qaıy­ryl­dy. Osynaý uıymǵa múshe elder­diń arasyndaǵy qarym-qatynas, ózekti máseleler boıynsha pikir almasý, ún qatysý jandana tús­ke­ni daýsyz. Buǵan jaqynda Alma­tyda ótken Uıymǵa múshe elder Syrtqy ister mınıstrleriniń sammıti aıqyn mysal bola alady. Sondaı-aq, EQYU tóraǵasy re­tinde Qazaqstan Respýblıkasy Aýǵanstandaǵy jaǵdaıǵa, ásirese Qyrǵyzstandaǵy saıası daǵda­rys­qa baılanysty bastamashylyq qadamdar jasady. Sonymen birge uıymǵa tóraǵa el EQYU-nyń jumysyn odan ári jandandyrý qajettigin tereń ań­ǵaryp, qordalanǵan birshama ózek­ti máselelerdi joǵary deń­geıde talqylaýdy – EQYU Sam­mıtin ótkizýdi usyndy. Usynys qabyl­dan­dy. Bul jóninde Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nur­sultan Ábishuly Na­zarbaevtyń málimdemesinde jan-jaqty aı­tylǵan. Osy jerde men bir nársege toqtalǵym kelip otyr. EQYU-ǵa biraz el tóraǵa bolyp jatyr. Bir­aq sońǵy 11 jylda olardyń esh­qaısysynda sammıt ótpegen. Olar tarapynan usynys boldy ma, joq pa, ol jaǵy bizge belgisiz, bolǵan kúnde de keıbireýine mun­daı úlken isti senip tapsyrý da ońaı emes. Biz usynys jasadyq. Usyny­sy­myz qabyldandy. Bul bizdiń tóraǵa retindegi jumysy­myz­dy joǵary baǵalaǵandyq, múmkindigimizdi moıyndaǵandyq. Biz munyń bárin elimizdiń úl­ken abyroıy sanaımyz, maqta­na­myz da. Osy rette keıbireýlerdiń eli­mizdiń EQYU-ǵa tóraǵa bo­lýy­na, keıin Sammıt ótkizýine qarsy bolǵanyna eriksiz tańdanasyń. Olar ózderinshe elde demo­kra­tııa­nyń damýy úshin kúresemiz de­gendi aıtady. Eliniń abyroıynyń óskenine qýanbaıtyndardyń peıiline kúmándanasyń. Sammıt ótkizý ońaı sharýa emes. Prezıdentimiz aıtqandaı, ol abyroıly mindet pen erekshe jaýapkershilik júkteıdi. Mundaı synnan elimiz abyroımen ótetinine eshqandaı kúmán da joq. Nurlan SEIDIN, Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi.