Abaı-165

TÁÝELSIZDIK JÁNE ABAITANÝ Ulttyq ádebıettaný ǵylymynyń, qazaq ádebıeti tarıhynyń úlken bir sala­sy – abaı­taný – uly aqynnyń ómiri men shyǵar­mashy­lyǵy, oıshyldyq, qoǵamdyq-saıası, este­tıka­lyq kózqaras­tary, ıman­dylyq mu­rat­tary, qazaq poezııasyndaǵy óleń júıesin, aqyndyq tildi damytýdaǵy úlesi, sazgerlik murasy týraly eńbekterdi qamtıtyn irgeli ilim. Tutas bir dáýirdi qamtyǵan Abaı ómiri men shyǵar­mashy­ly­ǵyn zertteýdiń alǵashqy tájirıbesi Á.Bó­keıhanovtyń uly aqyn ólimine baı­lanys­ty 1905 jyly Semeıdiń “Semı­palatınskıı lıstok” gazetinde jarııa­lanǵan qazanama maqalasynan bastalyp, Kákitaı Ysqaquly, A.Baıtur­synuly, M.Dý­latuly maqalalarynda jalǵasyn tapqany málim. Al M.Áýezov óziniń Abaı týraly alǵashqy tyrna­qal­dy maqala­larynan bastap, monografııalyq irgeli zert­teý­leri arqyly abaıtanýdy derbes ǵylym salasy deńgeıine kóterdi, aqyn shyǵarma­larynyń ǵylymı basylymdaryn daıyndap shyǵaryp, kóp jyldar boıǵy izdenisteri men zertteýleri nátıjesinde Abaıdyń ǵylymı ómirbaıanyn jazdy. Áýezov zamanynda jáne Áýezovten keıin S.Muqanov, Q.Jumalıev, T.Tájibaev, B.Er­zakovıch, Q.Muhamedhanuly, M.Sılchen­ko, Y.Dúısenbaev, Z.Ahmetov, A.Nurqatov, S.Qırabaev, M.Myrzahmetuly, R.Syz­dyqova, J.Ysmaǵulov jáne t.b. ádebıet­tanýshy, tilshi, ónertanýshy-ǵalymdar jáne gýmanı­tar­lyq ǵylym salalarynyń ókilderi abaı­taný ǵylymyna ózindik úles qosty. Abaıtaný ǵylymy elimiz táýelsizdik alǵan jyldary ǵana kommýnıstik ıdeologııa ustan­ǵan qatań qaǵıdalardyń tar sheńberi­nen shy­ǵyp, ǵylymı órisin erkin keńeıtýge múmkindik aldy. Abaıtanýdyń ekinshi tynys alyp, jańa beleske kóterilýiniń bel ortasynda ulttyq ádebıettaný ǵylymynyń qara shańyraǵy – M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty turdy. Elimiz­degi qaıta qurý kezeńi bastalǵan tusta sol kezde ınstıtýt dırektory bolǵan isker bas­shy Sh.Eleýkenov uly aqyn shyǵarmashy­lyǵyn zertteý isine basa nazar aýdaryp, qazaq ádebıetiniń tarıhy bólimin Abaıtaný jáne qazaq ádebıeti tarıhy bólimi etip qaıta ashty. Bul bólimge kórnekti ádebıettanýshy-ǵalym Sh.Sátbaeva jetekshilik etip, abaı­tanýdyń ózekti máselelerine baılanysty birshama jumystar tyndyrdy. Elimiz egemendikke qol jetkizgen kezde Abaı murasyn jınap, zertteýde mol táji­rıbe jınaqtaǵan ınstıtýt ǵalymdary uly aqyn shyǵarmalaryn qaıta qarap, táýel­sizdik murat­tary turǵysynan jańasha zertteý qajettigin jete túsindi. Sol jyl­dar­daǵy ınstıtýt dırek­tory, akademık S.Qıra­baev­tyń basshy­lyǵy­men Abaı shyǵarma­shylyǵyn arnaıy zert­teıtin bólim ashylyp, onyń jumysyna bilikti áde­bıet­­tanýshy-ǵalymdar, akademık Z.Ah­­metov, M.Myrzah­metuly, J.Ysmaǵulov, S.Qasqa­basov, Semeıden – Q.Muha­medhanuly tartyl­dy. Birlesken jumys ıgi nátıjesin berip, Abaı shyǵar­ma­lary­nyń eki tomdyq tolyq jınaǵy daıyn­daldy. Jınaqty daıyndaý barysynda buryn­ǵy basylymdarda aıtylǵan eskert­pe­ler nazarǵa alynyp, jańa­dan tyńǵylyqty mátin­dik zertteý jumys­tary júrgizildi. Kezinde abaı­taný ǵylymynyń eleýli tabysy bolǵan, 1957 jyly M.Áýezovtiń basshylyǵy­men jáne tike­leı qatysýymen daıyndalǵan Abaı shyǵar­malarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵy jańa akademııalyq ǵylymı basy­lym­ǵa negiz boldy. Jańa eki tomdyq tolyq jınaqty daıyndap qurastyrýǵa qatysqan ǵylymı shyǵarmashylyq top aqyn­nyń barlyq týyndylarynyń mátin­derin osyǵan deıin shyqqan burynǵy jınaq­tarmen jáne jazba derekkózi retinde sanalyp júrgen belgili qoljazbalarmen qaıtadan salystyra zertteýler júrgizdi, shyǵarmalarǵa túsinikter de tyń derektermen tolyqtyrylyp, keı tustarda qaıtadan jazyldy. Abaı shyǵarmalarynyń bul eki tomdyq akademııalyq tolyq jınaǵy abaıtaný tarı­hyndaǵy úlken jetistik edi. Onyń ústine IýNESKO-nyń sheshimi boıynsha uly aqyn­nyń dúnıejúzilik deńgeıde atalǵan 150 jyldyq mereıtoıyna jasalǵan qomaqty tartý boldy. Sol jyldary Abaı ómiri men shyǵarma­shy­lyǵyna baılanysty daıyndalǵan jınaqtar men jazylǵan zertteýlerdiń barlyǵy derlik osy mereıtoı sheńberinde oryndaldy. Olar­dyń qatarynda 1994 jyly shyqqan “Abaı jáne qazirgi zaman” zertteýler jınaǵy abaı­tanýdyń ózekti máselelerin qamtyǵan jańa kózqarastarmen erekshelense, J.Ysma­ǵulovtyń “Abaı: aqyndyq taǵylymy” mono­grafııasynda uly aqynnyń daryndy sýret­kerlikti dana oıshyldyqpen ushtastyrǵan kemeńgerlik kemeldigi ashyp kórsetildi. Aqyn mereıtoıy atalyp ótilgen 1995 jy­ly respýblıka baspalarynan Abaı shy­ǵarma­shylyǵyna baılanysty elýden astam atalym­men ǵylymı-tanymdyq kitap­tar men zertteý­ler, taqyryptyq óleńder jınaqtary jaryq kórdi. Elimiz tarıhynda alǵash ret “Abaı” tulǵalyq ensıklopedııasynyń shyǵýy úlken mádenı, ǵylymı oqıǵa retinde este qaldy. Sol jyly shyqqan ǵylymı eńbekter arasynda akademık Z.Ahmetovtiń “Abaıdyń aqyndyq álemi” atty monografııasy erek­she­lenip turady. Múldem jańasha, táýelsizdik talaptary bıiginen jazylǵan tyń eńbekte poezııany, sóz ónerin qazirgi zaman deń­geıin­de túsiný turǵysynan Abaıdyń aqyndyq tulǵasynyń ózgesheligi, aqynnyń shyndyqty tanýy, sýretteýiniń naqtylyǵy men tereńdigi ashyp kórsetilgen. Ǵalym Abaı shyǵarma­laryn júıeli túrde taldaı otyryp, aqyn­nyń ulttyq kórkemdik-estetıkalyq dástúr­lermen tyǵyz baılanysyn, ári onyń jańa­shyldyǵyn, orys klassıkalyq jáne álem ádebıeti jetis­tikterin jete ıgerýin qııýyn qıystyryp kór­sete alǵan. Akade­mıktiń kóp jylǵy izde­nis­teri nátıjesinde jazylǵan bul kitap abaı­tanýdaǵy jańa sóz, jańa paıymdaýǵa negiz­delgen eńbek dep qarastyrý kerek. Mono­grafııada Abaıdyń aqyn, oı­shyl, aǵartýshy, kompozıtor, ult ustazy, qo­ǵam qaıratkeri retindegi san qyrly talan­ty­nyń astarly syry, sýretkerlik sheberligi tereń zerttelgen. Táýelsizdik jyldaryndaǵy abaıtaný ta­rı­hynda kórnekti ǵalym Qaıym Muha­med­han­ulynyń ózindik orny bar. Bizdiń ıns­tı­týtqa sonaý Semeıden arnaıy shaqy­ryl­ǵan qart ǵalym kezinde uly ustazy M.Áýezov­tiń keńesi­men Abaıdyń aqyndyq mektebin zerttegeni úshin ǵana jazyqsyz qýdalanǵan zulmat kezeńde júzege asyra almaǵan ǵyly­mı oı-tujy­rym­daryn tyń shabytpen qolǵa aldy. Ekinshi tynysy ashylǵan ǵalym úlken senim bıiginen kórinip, Abaıdyń eki tomdyq akade­mııa­lyq jańa basylymynyń mátindik jaǵy­nan durys daıyndalýyna kóp kómek kórsetti, uly aqynnan tálim alǵan Aqylbaı, Maǵaýııa, Tura­ǵul, Kákitaı, Kók­baı, Ýáıis, Árip, Áset, Muqa, Áýbákir Aqyl­baıuly, Taıyr Jo­martbaıuly, Baımaǵambet Aıtqo­jauly, Imanbazar Qazan­ǵapuly, Árham Kákitaıuly sııaqty Abaıdyń talantty aqyn shákirtteriniń kóp jyldar boıy ózi tirnek­tep jınaǵan shy­ǵar­malary, bularǵa qosa óziniń avtorlyǵymen olardyń ómirbaıan­daryn táptishtep jazǵan zertteý maqalalary engen tórt kitaptan tura­tyn “Abaıdyń aqyn shákirtteri” atty qundy jınaq oqyrmanǵa jol tartty. Respýblıkalyq Abaı qorynyń demeýshiligimen az taralymmen jaryq kórgen bul baǵa jetpes basylym qazir sırek kezdesetin kitaptar qataryna jatady. Abaıtanýda ónimdi eńbek etip kele jatqan aǵa ǵalymdardyń biri M.Myrzahmet­uly úshin de 1990 jyldar ǵylymı tabysqa mol bolýymen este qaldy. Ǵalym “Abaıdyń adamgershilik murattary” atty eńbeginde uly aqyn kitaphanasy negizinde Abaıdyń ejelgi shyǵys oıshyldarymen pikir sabaqtastyǵy men abaıtaný máselelerin sóz etse, “Abaı jáne Shyǵys” atty monografııasynda Abaıdyń shyǵys mádenıetimen baılanysyn ǵylymı turǵyda júıelep baıandaıdy, al “Abaıtaný tarıhy” atty zertteýinde alǵash ret abaıtanýdyń bir ǵasyrǵa jýyq tarıhyna egjeı-tegjeıli sholý jasaıdy. 1995 jyly abaıtanýǵa baılanysty jaryq kórgen eleýli eńbekter qatarynda tilshi-ǵalym R.Syzdyqovanyń “Abaıdyń sóz órnegi”, folklortanýshy-ǵalym S.Qasqa­basov­tyń “Abaı jáne folklor”, Q.Muha­med­­hanulynyń “Abaı muragerleri”, fılo­sof-ǵalym Ǵ.Esimniń “Hakim Abaı”, M.Beı­­senbaevtyń “Abaı jáne onyń zamany” zertteýlerin, Abaı ómirin zertteýshi-jýrnalıst B.Saparalynyń “Baıshógel”, “Qunanbaı qajy” atty tarıhı-tanymdyq kitaptaryn ataýǵa bolady. Sonymen birge “Júregimniń túbine tereń boıla” atty Abaı týraly Turaǵul, Árham, Ýásıla, Kamalııa, Kókbaı, Tóleý estelikteri engen jınaq uly aqyn tulǵasyn ashyp, ómirbaıanyn tolyq­tyra tústi. Mundaı qundy kitaptar qa­tarynda M.Mekemtasuly quras­tyryp, eki ret shyqqan “Abaıdy oqy, tańyr­qa...” jı­naǵyn ataımyz. Kitapqa HH ǵasyr basynda Abaı murasy týraly jazǵan ult zııaly­larynyń maqalalary toptastyrylǵan. Abaıtaný salasynda az ǵana ýaqyt jumys istese de, qundy zertteýler qaldyrǵan áde­bıetshi, arhıvtanýshy Beısenbaı Baıǵa­lıev­tiń eńbegin atap ketken abzal. Abaı shyǵar­malarynyń 1995 jylǵy eki tomdyq tolyq jınaǵyn daıyndaýǵa qatysqan qarymdy qalamgerdiń uzaq jyldar tirnektep jınap zerttegen, Abaıdyń ómir jolyna baı­lanysty keı kóleńkeli tustar men kúmándi saýal­dardyń aqıqatyn ashqan “Abaı ómir­baıany arhıv derekterinde” atty mono­grafııasy 2001 jyly basylyp shyqty. Úlken qarqyn alǵan abaıtanýshylyq ǵyly­mı-zertteý jumystary mereıtoılyq sharalar­men úndestire júrgizildi de, odan keıin qaıta­dan toqyrap qaldy, qarjy tapshyly­ǵyna baı­la­nysty M.Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda abaı­taný bólimi jabylyp, Abaı murasyna baılanysty josparly zertteý jumystary da báseńdedi. Árıne, Abaı shyǵar­ma­shylyǵyna arnalǵan, Abaıdyń aqyndyq dástúri men uly aqynnyń shákirtteri týraly dıs­ser­ta­sııalar jazý bir sát te toqtaǵan joq. Onyń ózinde bul jumys­tardyń birazy Abaıdy bilem, Abaı álemin tanımyn degen qush­tar­lyq­tan týǵan shyn yqylasty nıet emes, áı­teýir, ǵylymı dáreje alý qamynda jasal­ǵan qam-qareketter boldy da, ýaqytsha oryn­dalǵan ju­mystar deńgeıinde qalyp, abaıtaný ǵylymyna eleń eterlikteı jańa­lyq ákelgen joq, al ǵy­lym jolyn qala­ǵan­dar Abaı týraly jazǵan taqyrybyn jal­ǵas­tyryp, jańa ǵylymı izde­nis­ter jolynda birshama tolymdy eńbekter jazdy. Abaıtanýǵa janashyrlyq, shynaıy qam­qorlyq akademık S.Qasqabasov M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna dırektor bolyp kelgen 2001 jyldyń kúzinen bastaldy. О́zi de Abaı murasyna baılanysty talaı ret qalam terbegen ǵalym ınstıtýtta Abaıtaný jáne jańa dáýir ádebıeti bólimin ashyp, ǵylymı qaýymdy eleń etkizdi. Bólim­di alǵash basqarǵan akademık Z.Ah­metov, odan keıin jetekshilik etken A.Egeýbaev abaıtaný aldynda turǵan keleli mindetterge úlken jaýap­kershi­likpen qarady, on tomdyq “Qazaq áde­bıeti tarı­hynyń” Abaı dáýirine arnalǵan 5-6-tomdaryn jańasha jazýǵa belsene atsa­lysty, bul úrdisti bólimge sońǵy bes jyl­daı basshy­lyq etken bilikti ǵalym J.Ysmaǵulov jalǵas­tyryp, abaıtanýǵa baılanysty aýqymdy shara­lar­dy júzege asyrdy. Sonyń ıgi nátıjesi bolar, 2004 jyly Abaıdyń qaıtys bolǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan “Qazaqtyń bas aqy­ny” atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa, 2007 jyly “Abaı dástúri jáne qazirgi qazaq ádebıeti”, 2009 jyly “Abaı mura­sy – qazaqtyń ulttyq qazy­nasy” atty res­pýb­­lıkalyq ǵylymı-teo­rııa­­lyq konferen­sııa­lar ótkizildi. Bul ǵyly­mı máslıhattarda alys-ja­qyn memle­ket­terdiń, elimizdiń kórnekti ǵa­lymdary abaı­taný­dyń kókeıkesti másele­lerine baılanysty maz­mundy baıandamalar jasap, qundy pikirler aıtty. Úsh konferensııa ma­te­rıaldary da jeke-jeke kitap bolyp jaryq kórdi. 2009 jyly Abaıtaný jáne jańa dáýir ádebıeti bóliminiń 2006-2008 jyldardaǵy jos­parly ǵylymı-zertteý jumysynyń nátı­jesi “Abaı dástúri jáne qazirgi qazaq ádebıeti” degen atpen jeke zertteý kitaby bolyp jaryq kórdi. Jınaqta 1990-2005 jyldardaǵy qazaq ádebıetiniń kórkemdik damý zańdylyqtarymen birge táýelsizdik kezeńi ádebıetindegi Abaı dástúri zerttelip, kórkem shyǵarmalardaǵy ult­tyq ıdeıanyń kórinisi Abaıdyń eldik dúnıe­tanymynyń kórkemdik-estetıkalyq ustanymdary turǵy­synan qarastyryldy. Dáp osy jyly akade­mık S.Qasqabasovtyń basta­masymen Abaı­dyń 1909 jyly Sankt-Peterbýrgte jaryq kórgen tuńǵysh jınaǵy­nyń ekinshi basy­lymy júz jyldan keıin faksımıle túrinde jáne qazirgi qoldanystaǵy áripte jeke kitap bolyp basylyp shyqty. Abaıtaný boıynsha sońǵy jyldary shyqqan eleýli eńbekter qatarynda J.Ysma­ǵulovtyń “Abaı: danalyq dáristeri” atty uly aqynnyń búkil shyǵarmashylyq mura­syn tutastaı alyp qarastyrǵan eńbegin erekshe ataý kerek. Sol sııaqty ǵalym ótken jyly shyqqan “Altyn ǵasyrdyń aq tańy” atty zertteýler jınaǵynda da Abaı tulǵasyna qaıta oralyp, HH ǵasyr basyndaǵy ádebıet­tegi aqyn dástúri týraly oı tujyrymdaıdy. Aǵa býyn ǵalymdardyń qashan da oılary ushqyr, qashan da paıymdaýlary jańasha bolyp keledi. Osy rette kórnekti áde­bıet­tanýshy-ǵalym Sh.Eleýkenov “Abaıdyń epıstolıarlyq romany” atty zertteýinde Abaı­dyń “Evgenıı Onegınnen” aýdarǵan óleńder toptamasyn aýdarma emes, óleńmen jazylǵan epıstolıarlyq roman dep jańasha oı órbitedi. Jalpy, Abaı – máńgilik taqyryp, taý­syl­mas rýhanı qazyna. Abaı tulǵasyn, Abaı zamanyn, Abaı ómirin, Abaı shyǵarma­shylyǵyn ómir boıy zertteýge bolady. Ol úshin Abaı ómir súrgen zamandy, aqyn ósken ortany, tálim alǵan dástúr erekshelikterin jete bilý kerek. Bárinen buryn Abaı shyǵar­ma­laryn jete bilý lázim. Akademık Z.Ahmetov jazǵandaı: “Abaı tvorchestvosyn túgeldeı alyp talqylaǵanda, jeke shyǵarmalaryn talqylaǵanda da eki túrli taldaý prınsıpin durys ushtastyra bilý shart. Onyń biri – tarıhı qaǵıdat, ıaǵnı aqyn shyǵarmalaryn týǵyzǵan zaman, qoǵam­dyq orta, áleýmettik jaǵdaımen baılanys­tyra qaraý bolsa, ekinshi – búgingi zaman turǵysynan qarap, qazirgi moraldyq uǵym-túsinik, ıdeıalarǵa úılestire qarap baǵalaý” qajet. (Z.Ahmetov. Abaıtaný jáne ǵylymı zertteý ádis-tásilderi. Z.Ahmetov. Asyl sóz arnasy. Almaty 2008.). Mine, Abaı murasyn zertteýshilerdiń qazirgi býynyna osy taldaý qaǵıdattary jetispeı jatady. Sondaı-aq akademık S.Qasqabasov 2009 jyly ótken “Abaı murasy – qazaqtyń ulttyq qazyna­sy” atty respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq kon­feren­sııany ashqan kirispe sózinde Abaı shyǵar­mashy­lyǵynyń eń basty sıpattary retinde jańa­shyldyq, shynshyldyq, syn­shyl­dyq, syrshyl­dyq qyrlaryn aıtqan bolatyn. Mundaǵy aıtaı­tyn degenim – bir-birinen nár alyp, birine-biri áser etip tura­tyn ajyramas bul kórkemdik júıe shart­taryn qazirgi zertteýshiler áli ustanbaı keledi. Bul pikirlerdiń barlyǵy qazirgi abaıtaný máselelerine qozǵaý salatyn oı-tujy­rymdar. Ekinshiden, Abaı shyǵarmashy­ly­ǵynyń negizgi bir qaınar bulaǵy – Shyǵys ádebıeti kún tártibinen túsken joq. Aqyn nár alǵan shyǵys ǵulamalarymen rýhanı baılanysyn arab, parsy tilderi men áde­bıetin jetik biletin mamandar zertteýi qajet. Sonda ǵana Abaı murasynyń bir negizin tereń bilip shyǵatyn bolamyz. Úshinshiden, qazirgi abaıtaný máselesi­men aınalysatyn ǵylymı mekemeler arasynda ózara shyǵarmashylyq baılanys joqtyń qasy. “Abaıdyń “Jıdebaı-Bórili” mem­le­ket­tik tarıhı-mádenı jáne ádebı-me­morıaldyq qoryq-murajaıy” dep atalatyn Abaı mýzeıi bar ekenin bilemiz. Biraq bul úlken ujymnyń ishki tirligi týraly eshteńe bilmeımiz. Sol sııaq­ty sońǵy 1-2 jyl shamasynda Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversı­tetinde Abaıtaný ǵylymı-zertteý ortalyqtary ashyldy. Bizdiń ınstıtýt jetekshi ǵylymı uıym bola tura bul ortalyqtardyń ashylý rásimin gazetterden ǵana oqyp bildi, ıns­tıtýt ǵalymdary eki ýnıversıtettegi abaı­taný ortalyqtary sharalaryna shaqyrylǵan joq. Osy rette kórshi Reseıdi alaıyqshy: Pýshkın úıi dep atalatyn orys ádebıetin zert­teý ıns­tıtýty uly orys aqy­nyna baı­lanysty búkil alyp ımperııadaǵy aýqymdy ǵylymı, ǵylymı-kópshilik jáne mádenı sharalardy úılestirip otyratyn birden bir ǵylymı orta­lyq. Reseıdiń qaı oqý orny, ádebıetke baıla­nysty qaı ǵyly­mı orta­lyǵy bolsyn, Pýsh­kın­ge baıla­nysty ju­mystardy osy ınstı­týtpen birlesip, úı­les­tirip atqarady. Sondyq­tan elimizde abaı­tanýǵa baılanysty joǵary oqý oryndary­men ǵylymı-úılestirý jumysyn kúsheıtý kerek. Abaı murasyn zertteýmen aınalysyp júrgen mamandardy ortaq iske birdeı jumyl­dyrǵanda ǵana ǵylymı jumys jemisti bolady. Tórtinshiden, abaıtanýdyń jetekshi bir baǵyty – Abaıdyń talantty shákirti Shá­kárim shyǵarmalaryn jarııalap zertteý isinde kemshilikter barshylyq. 2008 jyly aqynnyń 150 jyldyq mereıtoıyna baılanysty halyq­aralyq Abaı klýby men Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnı­versıteti úsh tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn birlesip shyǵardy. Basylym Shákárimniń 1988 jyly kóptegen túzetý­lermen, ózgertý­lermen shyqqan jına­ǵyn aına-qatesiz paıdalanǵan, teksto­logııa­lyq jumystar júr­gizilmegen. Bul úsh tomdyq sol baıaǵy keńestik basylym boıynsha oqyr­manǵa jol tartty. Shyǵarýshylar alqasy ne bizdiń ınstıtýtpen, ne bilikti abaıtanýshy ǵa­lym­­darmen aqyldaspaǵan. Sol sebepti al­da­ǵy ýaqytta bizdiń ınstıtýt Shákárim mura­syn zertteýshi ǵalymdardy qatystyra oty­ryp, aqyn shyǵarmalarynyń jańa akademııa­lyq basylymyn daıyndaýdy josparlap otyr. Besinshiden, 1995 jyly Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan QR UǴA ǵylymı sessııasy ótkeni belgili. Alys, jaqyn shet elderden kelgen jáne otandyq belgili ǵalymdardyń osy alqaly jıynda sóılegen sózderi men jasaǵan baıandamalary baspa betin kórmedi. Aldaǵy ýaqytta osy sessııanyń qundy materıaldaryn jeke jınaq etip shyǵarsa, abaıtaný úshin baǵa jetpes derek kózderi bolar edi. Altynshydan, Abaı shyǵarmalaryn ózge halyqtar tilderine aýdarý syn kótermeıdi. Bul jerde talantty aqyn, aýdarmashy Ǵalymjan Muqanov eńbegin erekshe atap ótý lázim. Abaı shyǵarmalaryn alǵash ret fransýz tilinde sóıletken onyń aýdarma­laryna fransýz ǵa­lym­dary súısingende orys, aǵylshyn, fran­sýz tilderinde birdeı jazǵan úlken talant ıesi­niń eńbegi óz elinde elep eskerilmeýi óki­nish­ti-aq. Azǵantaı ǵana avar halqynyń ta­lant­ty aqyny Rasýl Ǵam­zatov aıdaı álemge qalaı tanyldy? Orys tiline jasalǵan bilikti aýdarmalary arqy­­ly. Bizde bul másele týraly az jazyl­ǵan joq. Abaıdy orys jáne ózge tilderge sapaly aý­darý­dyń ýaqyty ábden jetti. Abaı shyǵar­malary tipti baýyrlas túrik halqyna da durys aýdarylǵan. Túrik ǵalym­darynyń aıtýynsha, uly aqyn týyndylaryn bul tilge poezııaǵa qatysy shamaly adamdar tár­jimalaǵan. Jetinshiden, Abaı murasyn veda sııaqty ilimdermen baılanystyra zerttegen eńbek­ter qaıta-qaıta basylyp keledi. Bas­pasózde birneshe ret úlken másele etip kóterilgen bul kereǵar basylymdarǵa baı­lanysty úki­mettik deńgeıde ǵylymı saraptama jasalýy qajet. Abaı – uly ustaz-kemeńger. Abaı taqy­ryby – máńgilik taqyryp. Abaı taqyryby – taýsylmaıtyn telegeı teńiz. Abaıdyń ós­ken ortasy men aqyndyq aınalasyn, shyǵar­mashylyq qaınar kózderin táýelsizdik turǵy­synan jańasha zerdeleý, tipti uly aqynnyń orys ádebıetimen baılanysyn burynǵydaı bir jaqty emes, múldem tyń oılarmen top­­shylaý, Abaıdyń ulttyq mýzy­ka, teatr, beıneleý ónerindegi orny, ulttyq oı-sanany qalyptastyryp, damytý­daǵy róli jańa tujy­rymdar jasaý jáne sol sııaqty tolyp jatqan, kókeıde saırap jatqan taqy­ryptar jeterlik. Tek solardy yjdaǵattap durys zertteıtin, sol taqyrypty berilip zertteıtin talapkerler tabylsyn deıik. Abaı shyǵar­malarynyń kór­kemdik, tanym­dyq, tárbıelik mánin jańa qyr­larynan qarap, tereń ashyp kórsetetin ǵyly­mı eńbekter ǵana abaıtaný ǵylymyn alǵa jeteleı túspek. Serikqazy QORABAI, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Abaıtaný jáne jańa dáýir ádebıeti bóliminiń meńgerýshisi.