Qarjyǵa qan júgirtken

“О́z qolymnan kelmegen nárselerdi maǵan artýdyń qajeti joq. Prezıdent Ákimshiliginiń apparaty, Úkimet jáne Prezıdent janyndaǵy Joǵarǵy ekono­­mıka­lyq keńes syndy serpindi júıeler el bolashaǵynyń turaqty ári qarqyndy damýyna dańǵyl jol salyp bergeni aqıqat. Eń bastysy, el Prezıdentiniń qyzmeti men onyń Qazaqstan azamattarynyń taǵdyryna degen jaýapkershilikten týyndaǵan erligi, sonymen qatar lıberaldy ekonomıka qurylymyn­daǵy tańdap alynǵan durys baǵyt­tyń biz úshin mańyzy aıtarlyqtaı orasan zor”, ­–dep osylaısha elimizdegi lıberaldy, naryqtyq ekonomıka qurylymynda óziniń mindeti týraly Dáýlet Sembaev bergen bir suhbatynda syr aǵytady. Tulǵany qalyptastyratyn adam­nyń aty-jóni ǵoı. Eger qazir “Dáýlet Sembaev” dep qana biraýyz sóz aıtsaq, kez kelgen adam: “Sembaev – Qazaqstan qarjy júıesiniń negizin salýshy” – dep aıtary anyq. Árıne, mundaı jaǵdaıda Dáýlet Hamıtuly jo­ǵaryda keltirgen suhbat úzin­disinde keltirgendeı “Jalǵyz men emes­pin” dep mindetti túrde sóılemdi túzetedi. Alaıda qıyn-qystaý kezeńi bolyp sanalatyn 1993 - 1996 jyldardaǵy Sembaevtyń Ulttyq bankke basshylyq etken kezderin­degi jáne elimizdiń barlyq qarjy sektorynyń damýyna qosqan súbeli úlesin eshkim de umytpaıdy. О́ıt­keni bul – “tasqa qashalyp” nemese sanaǵa ábden sińip ketken, dáleldeýdi qajetsinbeıtin tarıhı shyndyq. Bul tulǵanyń esimi el táýelsizdiginiń qalyptasý jolyn­daǵy tarıhta altyn árippen jazy­lyp qalary anyq. Parasat-paıymy mol, eńbeksúıgish aıtýly azamat búgin bizdiń ortamyzda. О́ziniń 75 jyldyq mereıtoıynyń qýany­shymen kópshilikti qýantyp otyr. 75 jas – kóp adam úshin ataq pen dańq, abyroı men bedeldiń qyzyǵyn kóretin jas. Biraq, bul Sembaevtyń tabıǵatyna jat nárse. Kúni búginge deıin Dáýlet Sembaev óziniń qajyry men qaıratyn elimizdegi eń iri bankterdiń biri bolyp eseptelinetin Qazkomnyń top-menedjeri qyzmetine arnap keledi. D.Sembaevty “burynǵy qarjyger” nemese “zeınetker” dep aıtýǵa eshkimniń tili batpas. О́ıt­keni óziniń jasyna qaramastan, bul adam óziniń kúsh-qaıratyn qoǵam­nyń damýyna arnap keledi. Qara­paıym ǵana bir mysal keltirsek, birneshe jyl buryn “Eksklıýzıv” degen jýrnal naryqtyq qarjy júıesinde áldeqaıda kóp bedelge ıe bolǵan bank sektorynyń top-mened­jer­lerine táýelsiz saýalnama júrgizgen bolatyn. Bul saýalnama qarjy ryno­gyndaǵy barlyq sala qyzmet­kerleriniń arasynda júr­gizilgen edi. Saýalnamaǵa qarjy sektory­nyń ókilderi bolyp taby­latyn 118 adam qatysty. Saýal­nama nátıjesi boıynsha basym kópshilik qaýym top-menedjerler arasynda eń joǵarǵy bedelge ıe adam dep sol kezde 70 jastaǵy Qaz­kom­mers­bank­tiń dırektorlar keńesi tóraǵa­sy­nyń orynbasary Dáýlet Sembaev­ty belgilep, reıtıng­tiń birinshi­liginen kórinýine sebepshi bolǵan. О́z áriptesteriniń arasynda joǵarǵy bedelge ıe bolý qıynnyń qıyny ekeni jasyryn emes. Al eger bir-birine múldem táýelsiz adamdardyń aralarynda birdeı jaýap shyǵyp, barlyǵy bir mezette bir adamdy kórsetip jatsa, budan asqan kásibı baǵalaýshylyq bolmaıtyn da shyǵar. Memleket pen qoǵamnyń Dáýlet Sembaevtyń qyzmetine bergen joǵary baǵasy sonshalyq, tipten tizimge syımaı jatqan ataq pen abyroı bul adamnyń boıynda jeterlik. Solardyń ishinde “Parasat” jáne burynǵy KSRO kezindegi “Eńbek Qyzyl Tý” men “Qurmet Belgisi” ordenderiniń máni men maǵynasy, qadiri men qasıeti múldem bólek. “Siz elimizdiń ekonomıkasyna eleýli ári salmaqty úles qostyńyz. Kóp kedergiler men qıyndyqtardy da jeńip shyqtyńyz. Shyǵarma­shylyq qabileti zor tájirıbeli ma­man retinde óz qyzmettes­teri­ńiz­den áldeqaıda alda boldyńyz. О́zińizdiń bilimińiz ben aqyldylyǵyńyzdyń, joǵarǵy uıymdastyrýshylyq qabi­let­­terińizdiń arqasynda daralan­dyńyz”, –dep Úkimet basshysy Kárim Másimov óziniń Dáýlet Sembaevqa arnaǵan quttyqtaýynda osylaısha onyń qyzmetine qurmet bildirgen edi. Kásibılik – júıeli oılaý men aqyldylyqtyń, qarapaıymdylyq pen jarasymdy ázil-qaljyń sezim­der ushqynynyń, kishipeıildilik pen sypaıylyqtyń jemisi. Osy­nyń bar­lyǵy júıeli túrde elimiz­diń ekonomıkasy men qarjy sek­tory­nyń damýynda adal qyzmet etip kele jatqan Dáýlet Sembaev­tyń boıy­nan tabylǵan artyqshy­lyq­tyń az ǵana bóligi. Bul pikiri­mizge Qar­jy baqylaý agenttiginiń tór­aıy­my Elena Bahmýtova da qosy­la­tyndyǵyn tómendegi óziniń aıt­qan pikirinen tolyq ańǵarǵan­daımyz. “Tanym kókjıegi keń, másele­­lerdi túsinýdegi sheberligi, kez-kelgen istegi onyń batyldyǵy men ózine degen joǵary talap qoıý­shylyǵy – osynyń bári Dáýlet Hamıtulynyń eń qıyn maqsattar men jeńisterge jetýine jol ashady. Qazaqstannyń turaqty damýyna qosqan bilimgerlik úlesi men ekpin­di serpilisin jurttyń bári jaqsy biledi. Osynyń arqasynda Dáýlet Hamıtuly óz áriptesteri men ósip kele jatqan izbasarlarynyń aldarynda joǵary bedelge ıe bolýyna arqaý boldy”, – dep atap ótedi Elena Bahmýtova. Dáýlet Sembaevtyń ómir joly qazirgi qazaqstandyq óskeleń jas  tolqyn úshin jan-jaqty tolyq jetilý men adamgershilik, qarapa­ıym­dylyq pen shynshyldyqtyń úlgisi bola alatynyna Almaty qalasy óńirlik qarjy ortaly­ǵynyń qyzmetin retteý agenttiginiń tóraǵasy Arken Arystanov senimdi. Sonymen qatar Ulttyq banktiń tóraǵasy Grıgorıı Marchenko da Dáýlet Hamıtuly týraly jaqsy estelikterdi aıtyp, óziniń árip­tesine degen izettiligi men qurmeti bólek ekendigin bildirip jatady. Qazaqstannyń qarjy men bank sektorynda ózindik qoltańbasy bar eki iri tulǵanyń birlesip jumys isteýine el táýelsizdiginiń qalyp­tasý jyldaryndaǵy oqıǵalar sebep­shi boldy. Grıgorıı Marchen­konyń aıtýynsha jetekshilik isin óz qolyna alǵan, keleshektegi memle­kettik komıssııa músheleriniń biri bolýyna sebepshi bolǵan 1993 jyl­daǵy ulttyq valıýtanyń engizilýi, odan keıingi 1994-1996 jyldar­daǵy Dáýlet Sembaevtyń Ulttyq bankti basqarý kezeńderi men 1997 jyldaǵy jınaqtaýshy zeınetaqy júıesiniń qalyptasý sátteri eń bir esten ketpeıtin, eshqashan umytyl­maıtyn jaqsy estelikterdiń biri. “Dáýlet Hamıtuly elimizge óz ómirin arnady”, – deıdi Ulttyq banktiń qazirgi basshysy Grıgorıı Marchenko. Elde bolǵan qıyn kezeń­derde Ulttyq banktiń basshy­lyq qyzmetine kelgen ol eldiń qarjy ınstıtýttarynyń qalyp­tasýy men qarjy birlestigin shoǵyr­landyrý jumystarynda erekshe eńbek sińirdi. Ol árdaıym aqparat pen bilimdi bir-birimen ushtastyryp, qoǵamǵa qajetti serpilisti týǵyzýǵa sebepshi boldy. Tek onyń ǵana kúsh salýynyń arqa­synda Ulttyq bank 90-jyldardyń ortasynda elimizdiń ekonomıkasy men qarjy sektoryndaǵy pármendi ortalyqqa aınaldy. Búgingi tańda Ulttyq bankte Dáýlet Hamıtuly­nyń salyp ketken sara joly óz jalǵasyn taýyp keledi. Álem bo­ıyn­sha qazirgi qıyndyq týǵyzyp jatqan qarjylyq daǵdarys kezin­de, qarjy ınstıtýttarynyń yqpa­lyn bekemdeý maqsatynda eldegi eń iri qarjy ınstıtýt­tarynyń birinde aıanbaı eńbek etýde. Qazkommersbanktiń dırektor­lar keńesiniń tóraǵasy Nurjan Sýbhan­berdın óz sózinde: “Dáýlet Hamıt­ulynyń Qazkomǵa kelgeni, bank úshin aıtarlyqtaı mańyzdy oqıǵa boldy. Mol tájirıbesi, zor bedeli bar Dáýlet Hamıtuly tek bizdiń ǵana bankimizge qol ushyn berip qana qoıǵan joq, sonymen qatar qarjy sektoryndaǵy damý joldary men bankterdi qarjy daǵdarysynan alyp shyǵý jaýap­ker­shiligin óz moı­nyna aldy. Onyń ómirge degen adal­­­­dyǵy men qyz­metke degen jaýap­­kershiligi bári­mizge úlgi bolarlyqtaı. 90-jyl­dar­­dyń bas kezinde Dáýlet Hamıt­uly­men bolǵan eń alǵashqy kez­desýimnen qalǵan áser, sana-sezimi ja­ǵy­­nan da, oı ótkirligi men jumys­qa beıimdiligi jaǵynan da ol ózi­mizdiń qurdastary­myzdyń ortasynda  áldeqaıda jas kórinetin”, –dedi. Shyn nıetten aıtylǵan bul sózdiń astarynda qarjyger aq­saqal­ǵa degen zor yqylas pen qur­met­tiń kórinisin baǵamdaý qıyn emes. Ulttyq bankten aýysqannan keıin ǵana Dáýlet Sembaev arbaǵa otyryp ómir jármeńkesine belsene aralasty. Bulaı deıtin sebebimiz,  onyń ómirdegi ónegeli qundylyǵy men ishki jansaraıynyń shapaǵaty ushan-teńiz. Bir jaǵynan arba – júrýge arnalǵan eski sándik kólik quralynyń biri shyǵar. Alaıda onyń baıaý júrisiniń ózi kóp artyqshy­lyqqa ıe. Máselen, jan-jaqtaǵy qubylystardy asyqpaı ári naqty kórýge, túısinýge, sezinýge, ómirdi baǵalaý men paıymdaýdy úırený jolynda keıingi tolqyn jastarǵa úlken ónege bolary sózsiz. Aqyl­mandyq ómirlik tájirıbe ispettes, joıylyp ketý men qunsyzdanýǵa jol bermeıdi. Sol úshin onyń ómiri mándi de sándi ári uzaq bolýyn tileımiz. Araı ÚIRENIShBEKQYZY.