Áýletti uıytqan ana

Ana týraly tebirenip, jyr arnamaǵan aqyn joq dese de bolady. Ol zańdy qu­bylys. О́ıtkeni, jer betinde barsha Analar tek óz urpaǵynyń ǵana amandyǵyn oıla­maıdy, olar óz urpaǵyn aıta otyryp, álemniń amandyǵyn da tileıdi. Bekzada Shahanqyzy meniń asyl jeńeshem edi, ol kisimen júzdesip, pikirlesý óte bir ǵanıbet bolatyn. Kózi ashyq, kókiregi oıaý kisi-tin. Alaıda, myna jaryq dúnıeden jaqsy adamdar da ótedi. Meniń asyl jeńeshem de fánıden baqıǵa ozdy. Búgin qolyma qalam ustaǵan sátte sol kisimen bolǵan sońǵy júzdesý hám syrlasý sátteri sanamda qaıtadan jańǵyryp turyp aldy. – Jeńeshe, men sizden suraımyn dep umy­typ kete berem, – dep bastadym áńgi­meni. – Osy sizdiń ákeńiz de, kelin bop túsken jerdegi atańyz da ataqty baı ári bı! Tektilik degen osydan-aq kórinbeı me! – Baı atanyp, tekti bolǵany bar bol­­­­syn, sonyń bári aıaǵynda bizge taıaq bop tıdi, – dep, Bekzada jeńgem kúlip aldy. – Oty­zynshy jyldary toz-toz bolyp ketýimizge baı áýleti bolǵanymyz sebep boldy ǵoı. – Ol solaqaı saıasattyń salqyny, endi bári de ózgerdi, – deımin men. – О́zgerse ózgergen shyǵar, biraq ótken kúnniń ózekti órter azabyn qalaı umytar­myz, – dep Bekzada ana qalyń oıǵa berildi. Osydan soń Bekzada Shahanqyzy ótken kúnder jaıly tolǵamdy áńgimesin bastap ketti. Men tyńdaýshy bolyp, únsiz otyryp qaldym. Tyńdaı otyryp kóńilge túıgenim, Syr boıy men Qarataý arasynda ómir keshken bul eki áýlettiń HH ǵasyr ishinde bastan keshken qıyndyǵy bir dastan eken. Osy óńirdegi eki áýlet – Shahanbaı men Nálibaı arasynda ejelden kele jatqan syralǵy dostyq bar-dy. Olar burynnan da alys-beriske, aralas-quralasqa jaqyn bolatyn. Bul ekeýine óz zamanynda jalpy jurt asa syıly kóńilmen qarap, erekshe izet kórsetetin. Onyń eń negizgi sebebi – eki baıdyń da jarly-jaqybaıǵa jany ashyp, únemi qolushyn berýge jaqyn turatyndyǵy bolsa kerek. 1928 jyly kámpeske naýqany bastalǵan tusta olarǵa qyryn qarap, kóz alartýshylar da tabylmaı qalmady. Onyń arty belgili... Sóıtip, otyzynshy jyldar ishinde bul eki áýlettiń bar ıgi jaqsylary bytyrap qashyp, beti aýǵan jaqqa bezip jóneldi. Áýeli О́zbekstan, sosyn Tájikstan... Nálibaıdyń óz kindiginen órgen urpaq­tary ondap sanalsa, al nemereleri júzdep sanalady. Ishinde oza shapqandary da bar. Qara kúshke kelgende eshkimge des bermegen batyr tulǵaly uldary da boldy. Solardyń biri – Nálibaıdyń nemeresi bolyp keletin Jumatuly Qaldan. Qaldan­nyń taǵdyry óte taıǵanaqty boldy. Ol elden jer aýyp, kóship bara jatqanda jap-jas jigit edi, О́zbekstan asyp, odan tájik jerine jetkende boı tiktegen bozjigit atandy. Kúshi de osy kezde boıyna syımaı, tasyp jatty. Ertede, elde júrgende aýylǵa Qajymu­qan atasy kelip, óner kórsetipti. Sol joly kópshilik keý-keýlep, Qaldandy Qajymuqan atasymen beldestiretini de bar. Sonda Qajymuqan aıtypty: – Kúshiń bar eken, qaıratyń boıyńa syımaı tur, tek baltyr kúshiń bylqyl­daq­taý, álsizdeý kórindi. Átteń, sony taǵy da shyńdasań, eshkimge ál bermeıtin túriń bar... Sol Qaldan tájik jerindegi ortalyq ba­zarda balýan saıysyna túsip, chempıon ata­nyp­ty. Sóıtip, qap-qap un, mol azyq-túlik utyp alyp, áýletti asyrapty. Qaldan Jumatuly 1933 jyly ákesi jáne Shádibek, Káribaı se­kil­di baýyrlarymen bir­ge tájik jerinen Qa­zaqstanǵa jer aýda­rylyp, Aqmola lage­ri­ne túsedi de, osynda on jyl baqylaýda bo­la­dy. Ol munda da óz kúshi men aqyly ar­qasynda jer aýdarylyp kelgender arasynda syıly bolyp, lager bastyǵynyń oryn­basary laýazymyna joǵarylatylypty. Átteń, ne kerek, munda da kóre almaý­shylyq bolyp, aqyry Qaldandy ekinshi ret sottatqyzǵan. Sóıtip, Qaraǵandy kómir bas­seınine túsip, sol jerde jumbaq jaǵdaıda qaıtys bolyp ketipti... Ol óz artyna ańyz etip aıta júrer kóp áńgime qaldyrdy. Qara kúshine saı aqyly da mol bolǵan, qıyn-qystaý zamanda áýlettiń arqa súıer azamatyna aınalǵan Qaldan balýan esimi otyz jetinshi jylǵy repressııa lańymen jabylyp, umytylyp qalǵan-dy. Ol týraly keıingi urpaqtary esh nárse bilmeıtin edi dese de bolady... Júz jasap, myna fánıden jetpisinshi jyl­dary ozǵan ákesi Jumat ózi ómirden ótkenshe sol Qaldanyn izdeýmen, ańsaýmen bolypty. Keıinirek, osy áýletke kelin bop túsken Bek­zada Shahanqyzy da qıyn jyldar qur­bany bolǵan qaınaǵalarynyń atyna ábden qanyq bolypty. О́z qulaǵymen estigenderin uldaryna aıtýdan áste jalyqpasa kerek. Olardyń da qulaǵyna sińe bersin degeni ǵoı. Sóıtip, esil erdiń esimi urpaq kóńilinen birjola óshpeýine ıgi yqpalyn tıgizipti. Bekzada ana óz tórkini jaıly da tebi­ren­beı, tolǵanbaı, sóz bastaı almaıdy. Sonaý  1941 jylǵy soǵys soıqanynyń tıgizgen zardaby ózek órterdeı eken. 1942 jyldyń jazynda Bekzadanyń aǵasy, mektep dırektorynyń orynbasary bolyp qyzmet istep júrgen Nurbek Shahanov soǵysqa ózi suranypty. Sol Nurbek Uly Otan soǵysynan oralmady. Ne óli, ne tiri degen de habar bolmady. Jyldar ótkenmen úmit pen kúdik jańǵyra bergen. Ár jyly Jeńis kúni qarsańynda shyqqan gazet-jýrnaldardy shuqshııa qarap oqyp, teledıdarǵa telmirip, pálen jerde habar-osharsyz ketkender kóp jyl ótken soń tabylypty dese, Bekzada “Bizdiń Nurbekjan da osylaı tabylyp qalsa ǵoı” dep armandaıtyn, úmittenetin. – О́tken tarıh umyt qalǵan tulǵalarmen hám bozdaqtarmen tolyqsa ǵana el júreginen oryn alady, – deıdi Bekzada ana sóz arasynda. – Men balama osyny aıtýdan jalyqqan emespin. Men ana sózin tyńdap otyryp, osy áýlet tarıhyn zerdeleýde tyńǵylyqty is atqarǵan Bekzadanyń uly Joltaı inimdi eske aldym. Ol buǵan deıin Alash arystary Ná­zir Tórequlov, Sultanbek Qojanov, Maǵjan Jumabaev, Sadyqbek Saparbekov, Muhtar Áýezov, t.b. jaıly tarıhı esse-zert­teýler jazyp, jarııalatyp júrgen qalamger. Ol sondaı-aq, jazýshy retinde de el jú­reginen oryn alyp otyr. Ana sóziniń tikeleı áseri bolyp, tarıhty kóp aýda­rys­­­tyryp, eski zaman shyndyǵyn uzaq iz­de­­gen­dikten be, eki kitaptan turatyn “Kúl­ki men kóz jasy” men “Oıanǵan ur­paq” romandary dúnıege keldi. Olar XX ǵa­syrdyń kórkem tarıhy deýge ábden bo­lady. Eń qyzyǵy – onyń osy eki roma­nynyń ishinde biz sóz etken Qaldan men Nurbek ómiriniń keıbir sát­teri kórinis berip otyrady. Árıne, mun­daǵy beıne tıptendirilgen, jetil­dirilgen... Qaldan Jumatuly esimi qalamgerdiń “Kúlki men kóz jasy” romany men “Súıý serti” pesasy (bul Qyzylorda dramalyq teatrynda sahnalandy) arqyly óz jurtyna qaıta oraldy. 2004 jyly Qyrash aýylynda Qaldan balýanǵa arnalǵan úlken jıyn bolyp, arty sporttyq sharalarǵa ulasty­ryl­dy. Qazirgi kezde Qaldan balýan atyn­daǵy sporttyq týrnır jylma-jyl aýdan, oblys kóleminde ótkizilip kele jatyr. Ekinshi bozdaq – Nurbek týraly da al­ǵashqy derekter “Oıanǵan urpaq” romanynda tam-tumdap aıtylyp ótken-di. Biraq qazaq jaýyngeri jónindegi tolyq derek áli qolǵa túspegen bolatyn. – Jeńis merekesi qarsańynda Máskeý­diń Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq murajaıy soǵysta qaza bolǵan jáne habar-osharsyz ketken jaýyngerler jaıly derek­ter jınap, “Memorıal” atty elektrondy dereknamalyq júıe ashty. Joltaı sol saıt arqyly Nurbek týraly tyń derekter tapty. Ol Ýkraınanyń Donesk oblysyndaǵy “Golaıa dolına” degen jerde jaýmen so­ǵysypty. О́zi mergen eken, bólimshe ko­man­dıri bola júrip, 1943 jyly jazda erlikpen qaza tabady. Osy derekti anasyna jetkizýge asyqty. – Áıteýir tapqan ekensiń ǵoı, qulynym! – dep, anasy balasynyń mańdaıynan súıdi. – Meniń baýyrym óz halqyna qaıta oralǵan eken de. Bul Jeńistiń mereıli 65 jyldyq me­rekesine saýsaqpen sanaıtyn sanaýly kún­der qalǵanda bolǵan oqıǵa edi. Sóıtip, Kóken batyr aýylynyń (burynǵy Qyrash) orta mektebi aldynda Nurbekti jáne de Uly Otan soǵysynda mert bolǵan bozdaqtardy eske alý keshi ótti. Sóıtip, kúni keshege deıin esimi aýyzǵa alynbaı kelgen repressııa qurbany, balýan jigit Qaldan Jumatuly men Uly Otan soǵysynda erlikpen qaza bolǵan bólimshe komandıri, gvardııa aǵa serjanty Nurbek Shahanuly esimderi týǵan topyraǵyna oral­dy. Iá, kóńil terber osy áńgimeni aıtqan meniń asyl jeńeshem Bekzada Shahanqyzy da endi aramyzda joq. Ákim MEIIRBEKULY, aqyn.