Igi isterimizdiń bastamasy

Qazaqstan halqy osydan 15 jyl buryn ortaq tarıhı taǵdyry bar ejelgi qazaq jerinde bostandyq pen teńdikti, ádildik pen zańdylyqty alǵa qoıar eń basty qujat – Konstıtýsııany qa­byldady. Ata Zańynda ózin “demokra­tııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne ál­eýmettik memleket retinde ornyqtyrǵan, eń qymbat qazynasyn – adam jáne adam­nyń ómiri, quqyqtary men bos­tandyqtary”, dep taıǵa tańba basqandaı etip kórsetken Qazaqstan osy qaǵıdalardy qatań basshylyqqa ala otyryp, damyp keledi. Sonyń arqasynda qazirgi tańda álemge tanylyp, ózindik damý modeli bar memleketke aınalyp otyr. Basty mindeti – azamattar qu­qyqtaryn qorǵaý bolyp tabylatyn Konstıtýsııa qazaqstandyq polı­sııa reformasynyń irgetasyn qa­laýǵa negiz boldy. Qazirgi tańda bul mejeli mindet, polısııa qyzmet­kerleri basshylyqqa alǵan “Qazaq­stan Respýblıkasynyń ishki ister organy týraly” Zańy arqyly jú­zege asyp ke­ledi. Bir aıta keterligi, Qazaqstan Res­pýblıkasy ishki ister organy qyzmetiniń ókilettiligi men uı­ymdastyrylýyn, mártebesi men qury­lysyn anyqtaıtyn bul zań Kons­tı­týsııamen qatar bir jylda qabyldandy. Búginde demokra­tııalyq, quqyqtyq jol­men damyp kele jatqan Qazaqstannyń quqyq qorǵaý­shylary qyzmeti zańdylyq pen jarııa­lylyq ustanymyna sáıkesedi. Qylmys­qa jol bermeý, adam men azamat­tardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qor­ǵaýda ishki ister organdary qyzmet­ker­leriniń arqalaǵan aýyr jaýapker­shi­liginen attap kete almaımyz. Bul tusta qyzmetke alǵash qadam jasaǵanda adal qyzmet etýge saltanatty túrde ant bergen ár tártip saqshysynyń el aldyndaǵy beınesi de anyqtalady. Polısııa – eldiń qorǵany. Halyq­tyń tártip saqshylaryna degen senimi qylmystardyń der kezinde, izi sýymaı ashylýymen bekı túsetini sózsiz. Batys­qazaqstandyq polısııa qyzmetkerleri de bul baǵytta aıanyp qalǵan emes. Oǵan táýelsiz elimizdiń tarıhynda naǵyz erlik pen órliktiń shyńyn kórsete bilgen áriptesterimizdiń abyroıly eńbek joly dálel bola alady. Árıne, ár ýaqytta qyzmettik mindetterin atqarý, azamattar­dyń múddelerin qorǵaý kezinde qaza bolǵan tártip saqshylary týraly da umyt qaldyrýǵa bolmaıdy. Sebebi, olar – beıbit ómirdiń tynyshtyǵy úshin óz ómirlerin qıǵan azamattar. О́kinishke qaraı, Batys Qazaqstan oblystyq IID-niń tarıhynda qyzmet babynda qandy­qol qylmyskerlerdiń qolynan qaza bolǵan asyl azamattardyń sany az emes. Olardyń ishinde qanypezer qylmysker­lerdiń pyshaǵynan kóz jumǵan Tasqala aýdandyq IIB kezekshi-ınspektory, mılısııa kapıtany Saıyn Ahmetqalıev, qylmyskerdi quryqtaý kezinde aýyr jaraqattanyp, oqıǵa ornynda jantási­lim etken saqshylar – Zelenov aýdandyq IIB patrýldik-bekettik qyzmetiniń po­lıseıi, mılısııa serjanty Oleg Kýcher, Oral qalalyq IIB dárigerlik aıyqtyr­ǵyshtyń polıseıi, mılısııa serjanty Ivat Mýmbaev, Bórli aýdandyq IIB ve­dom­ostvodan tys kúzet polıseıi Baıjan Qazıev, Shyńǵyrlaý aýdandyq IIB ýchas­kelik ınspektory, polısııa leıtenanty Sársenbaı Tájmuhambetov jáne qaraq­shy toptyń qolynan qaza bolǵan Bórli aýdandyq IIB aǵa ýchaskelik ınspektory, polısııa maıory Pavel Shoshın men qaskóıdiń oǵynan taǵdyry úzilgen bórli­lik polıseı, aǵa serjant Málik Rý­sha­nov­tyń esimderi Batys Qa­zaqstan oblystyq IID-niń “Estelik kita­byna” máńgilikke engizildi. Ishki ister organda­ry­nyń qyzmeti ár po­lı­seıdiń bolmys-bi­ti­minde adamger­shi­lik, rýhanı-etıkalyq be­riktiktiń bolýyn ta­lap etedi. Osyǵan oraı, Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy IIO qyzmetkerle­riniń Ar-ojdan kodeksi men ishki organdar qyz­metkerleriniń qyzmet­tik ádep erejesi tek Kon­stıtýsııa zańdaryn múltiksiz saqtaýdyń bas­­tamasy ǵana emes, el aldynda ant qabyl­daǵan ár tártip saq­shy­sy úshin aınymas ká­sibı bilikti­liktiń aına­sy bolyp sanalady. El Konstıtýsııa­sy­nyń 17-babynda atap kórsetilgenindeı, adam­nyń qadir-qasıetine eshkimniń qol su­ǵýyna jol berilmeıdi. 2007 jylǵy 25 qazanda ótken BUU Bas Assambleıasynyń 62-se­ssııa­syn­da Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Mem­leket basshysy 1984 jyldyń 10 qaza­nynda qabyldanǵan Azaptaýǵa jáne ózge de aýyr, adamgershiliksiz ne­me­s­e adamnyń qadir-qasıetine qol suǵa­tyn jazalaý túrlerine qarsy konven­sııaǵa qosymsha Fakýltatıvtik hattama­ǵa qol qoıǵan bolatyn. Bıylǵy jyl­dyń aqpan aıynda Qazaqstannyń quqyq qorǵaý organdary ózara, sonymen qatar, azaptaýdy shekteý máselesine qatysty aza­mattyq qoǵam ınstıtýttarymen birle­sip áreket jasasý jóninde qujat qabyl­dady. IID arnaıy mekemeleriniń qyz­met­kerlerine arnalǵan semınar-keńes ótki­zilip, bul shara kezinde jalpyǵa mindetti oqý boıynsha semınarǵa qatysýshylar IIB arnaıy mekemeleriniń reglament júrgizý qyzmeti, sonymen qatar, Eýropa memleketteriniń ádebıetterimen jáne basqa da azaptaýǵa qarsy, azamattardyń qa­dir-qasıetine nuqsan keltiretin is-áre­ketterge jaza qoldaný týraly Qazaqstan Respýblı­kasynyń qaıta qabyldanǵan normatıvtik aktilerimen tanysty. Qandaı kezde de polısııa qyzmetkeri konstıtý­sııa­lyq normalardy júzege asyrýy ke­rek. Ol qylmys jasaǵany úshin ustalǵan kúdiktilerdi azaptaýǵa, zorlyq-zombylyq kórsetýge jáne basqa da adamdyq qadir-qa­sıetterine qol suǵatyn qarym-qaty­nas­qa barýǵa nemese jazalaýǵa jol bere almaıdy. Azamattardyń zańǵa júginýin, olar­dyń quqyǵy men bostandyǵynyń qor­ǵa­lýyn baqylaýdy IID jáne QAIIBB ja­nynda qurylǵan qoǵamdyq keńes júzege asyrady. Quramynda oblystyń belgili qoǵam qaıratkerleri men BAQ ókilderi bar keńeste polısııaǵa túsirgen óti­nish­teri qanaǵattan­dy­ryl­ma­ǵan nemese shara qol­danylmaǵan jaǵ­daı­da túrli uıym ókilderi men qarapaıym halyq aryz-shaǵymdaryn jet­kize alady. Taıaýda bizder birin­shi jartyjyldyq ju­mys­tyń qory­tyndy­syn shy­ǵardyq. Sońǵy alty aıda aımaqta jal­py qylmys­tardyń ashy­­lý deńgeıi birshama jaq­sarǵany baıqalady. Máselen, aýyr qyl­mys­­tar sany – 30,2%-ǵa, qa­saqana kisi ólimi – 19,4%-ǵa, den­saýlyq­qa qasaqana zııan kel­ti­rý – 29,0%-ǵa, zorlaý 9,7%-ǵa azaıdy. Al, qa­raq­shylyq – 33,3%-ǵa, alaıaqtyq 6 paı­yzǵa kemigen, jalpy osy ýa­qyt araly­ǵyn­da qoǵam­dyq oryndar men ha­lyq kóp sho­ǵyr­lanatyn oryndarda, kóshelerde ja­sa­latyn qylmystardyń artyp, keri­sin­she toptasyp jasalatyn quqyq buzýshy­lyq­tar sanynyń birshama kemigenin baıqaýǵa bolady. Oblys aýmaǵynda jol-kólik apaty azaıyp, sońǵy jarty jylda jol-kólik oqıǵalary 13,4 paıyzǵa azaıǵan. Qyl­myskerlerdi izdestirý jumystary 83,8 paıyzǵa jetip otyr. Anyqtalǵan esirtki qylmysynyń jalpy sany 2,7 paıyzdy kórsetip, zańsyz aınalymnan 22,7 kelige jýyq esirtki zattary tárkilendi. IIM qolǵa alǵan sharalar nátıje­sin­de jergilikti bılik ókilderiniń kómegimen IID-niń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jańartylyp, qazirgi tańda polısııa qyzmetkerleri tek sońǵy úlgide jabdyq­talǵan kompıýter men avtokólikti ǵana emes, aqparatty óńdeý jáne taratýda sońǵy tehnologııalardy qoldanyp keledi. Máselen, birinshi jartyjyldyqta Je­del basqarý ortalyǵynyń kómegimen 56 qylmystyq is ashyldy. Eseptik kezeńniń eń mańyzdy jetistigi – quqyq buzý­shy­lyqtyń aldyn alý boıynsha júrgizilgen sharalardyń jaqsy nátıjesi. Bul máse­lege bılik organdarymen qatar, qoǵam­nyń shynaıy qyzyǵýshylyq tanyta­tyny biz úshin asa mańyzdy. Negizgi kúshin quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jáne qylmysty ashý jumystaryna jumyldyrǵan batysqazaqstandyq polı­sııa qyzmetkerleri árqashan azamat­tar­dyń quqyǵy men múddesin qorǵaýǵa daı­yn. Konstıtýsııa múmkindik bergen ta­lap-mindetterdi baǵdar etip ala otyryp, tártip saqshylary quqyqtyq tártipti saqtaý men elimizdiń tynyshtyǵy úshin ózderiniń aýyr jumystaryn jalǵasty­ryp keledi. Qazaqstannyń ár azamaty óz quqyǵyn, bostandyǵy men múddesin qorǵaı alýy qajet. Konstıtýsııanyń 34-babynda: “Árkim Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Konstıtýsııasyn jáne zańdaryn saqtaýǵa, ózge adamdardyń quqyq­taryn, bostandyqtaryn, abyroıy men qadir-qasıetin qurmetteýge mindet­ti”, – dep jazylǵan. Demek, jal­py halyq pen mem­leket zań shy­­ǵa­ra otyryp, ózderi sol zańǵa er­ik­siz baǵynady, sebebi, ár adam já­ne azamat zańǵa moı­ynsunýy tıis. Bir qýantarlyq jáıt, qylmys­kerlerge qarsy kúreste biz jalǵyz emespiz, óıtkeni, jergilikti halyq polısııa qyzmetkerlerine kómek qolyn sozyp, qylmysty ashý jumysyna belsene aralasýǵa ár ýaqytta daıyn. Osy jyldyń sáýir aıynda Aqsaı qalasynda 10 jasar búldirshinniń joǵalyp ketýi jónindegi sýyt habar oblys jurtshylyǵyn dúr­liktirdi. Polısııanyń izdestirý toby qyz­dyń joǵalýyn ata-anasy men aǵa­synyń osy aımaqtaǵy belgili kásip­ker­ligimen baılanystyryp, balanyń amandyǵy úshin qomaqty aqsha talap etýi múmkindigin jasyrmaǵan edi. Sol kezde qyzdy izdestirý jáne kýágerlerdi tabý jumysyna myńdaǵan polısııa qyzmet­keri, tájirıbeli saqshylardan quralǵan toǵyz jedel tergeý toby, “Arlan” ar­naıy maqsattaǵy bólinis jaýyngerleri jumyldyryldy. Qıyn sátte izdestirý jumysyna qolushyn berýge daıyn ekendikterin bildirgen júzdegen adam polısııa qyzmetkerlerine mańyzdy aqparat berdi. Osylaısha aýyzbirshilik pen polısııaǵa degen halyqtyń shynaıy senimi arqasynda kýágerler tabylyp, qyzdy urlaǵan avtokólik markasy jáne ony ustap otyrǵan páter týraly aqpa­ratqa qol jetkizdik. Arnaıy operasııa júrgizý barysynda bir táýlikten keıin búldirshin men Oral qalasyndaǵy páterlerdiń birin jaldap turyp jatqan qylmyskerler de tabyldy. Adamnyń rýhanı qundylyqtaryna qaıshy keletin arsyz qylmys jasaǵan qaskóılerdiń qolyna sol kúni-aq kisen salyndy. Ter­geý barysynda búldirshinniń ómirin saý­dalamaq bolǵan qanypezerlerdiń ju­myssyz júrgen Oral qalasynyń buryn sottalǵan 30 jastaǵy eki turǵyny ekeni anyqtaldy. Bul istiń osylaısha sátti aıaqtalýy polısııa qyzmetkerleriniń kórsetken kásibı tájirıbesi, sonymen qatar, quqyq qoǵaý organdaryna degen turǵyndardyń joǵary dárejedegi senimi úlken yqpal etti dep aıta alamyn. Batysqazaqstandyq polısııa qyzmet­ker­leri óńirde oryn alǵan barlyq zań buzýshylyqtar boıynsha jan-jaqty ári kásibı deńgeıde qyzmet jasaýǵa daıyn, bul baǵytta olar quqyq buzýshylyqtyń aldyn alyp, azamattardyń konstıtý­sııa­lyq quqyqtaryn qorǵaý jolynda pármendi sharalar qabyldaı bermek. Arman JALMUHANBETOV, Batys Qazaqstan oblysy ishki ister departamentiniń bastyǵy, polısııa general-maıory.