Baqýatty ómirge jol ashqan

Táýelsiz memleketimizdiń konstıtýsııalyq damýynyń ja­ńa kezeńine jol ashqan Ata Za­ńnyń qabyldanýy konstı­tý­­sııalyq qurylystyń qu­qyqtyq negizin qalady. Mem­le­kettik jáne qoǵamdyq saıa­sı júıeniń negizgi qaǵıdatta­ryn ornyqtyrdy. Adam men azamattyń konstıtýsııalyq mártebesin belgiledi. Konstı­tý­sııa Qazaqstan Respýblı­ka­sy derbes memeleket retinde ul­tyna qaramastan onda tu­ra­tyn barlyq adamdardyń er­kine sáıkes jasaldy. Konstıtýsııanyń al­ǵy sózindegi “Biz ortaq ta­rıhy bar, taǵdyr birik­tirgen Qazaqstan halqy...” dep jazylǵan sóılemniń maǵynasy tereń. О́ıtkeni, Qazaqstan halqy­nyń tarı­hı taǵdyrynyń birligi el aý­maǵynda kóptegen ult ókil­­deriniń júzdegen jyl­dar boıy birge turýy nátı­je­sinde qalyptasty. Sebe­bi, olardyń ártúrli kezeń­de, ártúrli joldarmen biz­diń elimizge qonys aýdarýy­na týra keldi. Biraq biz týmysynan qo­naq­jaı ári baýyrmal ekendigimizdi tanytyp olarǵa qusha­ǵymyzdy aıqara ashtyq. Eshkimdi de jatsynǵanymyz joq. Birlik pen tatýlyqtyń arqasynda qazaqstan­dyqtar birlese otyryp, eldiń táý­elsizdigin qorǵady, jeńis úshin maı­danda qatar júrip erlik kórsetti. Elimizdiń táýelsizdigi men ege­mendigin Qazaqstanda turatyn barlyq ulttar men ulystardyń adamdary biraýyzdan qoldap, bir kisideı moıyndady jáne olar ótken kezeńderdegi taǵdyrlarynyń tarıhı birligin is júzinde dáleldeı oty­ryp, biraýyzdan jańa memleketti odan ári damytýǵa daıyn ekendik­terin kórsetti. Oıymdy túıindep aıtar bolsam, Konstıtýsııa tek memlekettiń ǵana emes, qoǵam ómiriniń jol kórsetý­shisi – Ata Zańy bolyp tabylady. Bul ıdeıanyń menshikke, azamattar­dyń quqyqtary men bostandyq­taryna, qoǵamdyq birlestikterge, otbasyna jáne taǵy basqalarǵa qatysy bar ekendigin árqashan umytpaýymyz qajet. Ata Zańdy qabyldaı otyryp, Qazaqstan halqy memlekettik bıliktiń birden-bir qaınar kózi – óziniń egemendik quqyǵyn iske asyrdy. Biz osylaısha Konstıtý­sııada negizi qalanǵan quqyqtyq memleketti jáne azamattyq qoǵam­dy qalyptastyrý jolyn tańdap alyp bolashaqqa bastaıtyn týra jol taptyq. Egemen elimizdiń asa mańyzdy máse­le­lerin talqylaý jáne sheshý kezinde quqyq­tyq sanasy joǵary árbir azamat Kons­tıtýsııada kórse­tilgen jaýapkershilikti jan-jaqty sezinýge tıisti. Qoǵamnyń búgini men bolashaǵy úshin, jalpy alǵanda óz Ata Zańymyzdy qurmettep, qor­ǵap jáne ma­ńyz­dylyǵyn joǵaltpaı saqtaýymyz bizdiń bar­lyǵymyzdyń, ıaǵnı Qazaqstan Respýblıka­syndaǵy árbir azamattyń mindeti men pa­ryzy. Sebebi, Konstıtýsııa bizdiń búgi­ni­mizdiń negizin qalaı otyryp, bolashaǵymyz­dyń berik bolýyna bastaıtyn shamshyraq ispetti desek artyq aıtqandyq bola qoımas. Kez kelgen demokratııalyq memlekettiń tańdaǵan órkenıetti baǵyty boı­ynsha da­mýyna yqpal etetin zańdy irgetasy – Kons­tıtýsııasynyń bolýy mindetti jáne onda aıtyl­ǵandardy buljytpastan oryndaý bar­lyq azamattyń qasıetti bory­shy. Dúnıe jú­zindegi elderdiń barlyǵyndaǵy memlekettik basqarý tetigi Konstıtýsııa negizinde jáne sonyń aıasynda jumys isteıdi. Bul kez kelgen quqyqtyq memlekettiń basty ómirlik normasy bolyp tabylady. Konstıtýsııanyń týra baǵytta jumys isteýi – memlekettiń saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik turaqtylyǵynyń kepili. Ata Zańda bekitilgen azamattar­dyń qu­qyqtary iskerlik sıpatqa ıe. Bul, ásirese, eli­miz úshin daǵdarys­ty kezeńde anyq kó­ri­nýde. Kons­tıtýsııamyz boıynsha áleýmettik memleket qaǵıdaty negizdelgen áleýmettik saıasat – óziniń tabıǵaty boıynsha áleýmettik turǵyda qor­ǵalmaǵan azamattarǵa janashyrlyq bildiretin qaıyrymdylyq qyzmet emes. Bul – azamattardyń áleýmet­tik quqyqtaryna kepildik beretin jáne qorǵaıtyn memlekettiń kons­tıtýsııalyq min­deti. Osy arqyly azamattardyń ádilet­tilik negiz­de­gi quqyqtary saqtalyp, mate­rıal­dyq qundylyqtary qamtamasyz etiledi. Konstıtýsııalyq keńestiń bir sheshiminde atap kórsetilgendeı, adamdy, onyń ómirin, quqyqtary men bostandyǵyn konstıtý­sııalyq turǵyda moıyndaý eń joǵarǵy qun­dylyq bolyp tabylady. Memleket úshin adamǵa degen qamqorlyqtan, onyń mate­rıaldyq ál-aýqatyn arttyrýdan basqa mańyzdy eshteńe joq. Sondyqtan da memleket adam­dardyń laıyqty ómir súrýi úshin bárin jasaýǵa mindetti. Áleýmettik memleket qoǵamnyń árbir múshesiniń jumyssyzdyq, mú­ge­dektik, qarttyq jáne jalǵy­ziliktilik jaǵdaıynda densaýlyǵyn, azamattyń jáne otbasynyń ıgiligin qoldaý úshin áleýmettik saıasatty júrgizýge tıisti ekendigi Konstıtý­sııada aı­qyn bekitilgen. Ata Zań mindetterin júzege asyrýda elimiz­diń azamattaryn áleýmettik qorǵaý jáne olardyń turmys jaǵdaıyn jaqsartýǵa qatysty respýblıka Konstı­týsııasynyń joǵarylyǵyn qamtamasyz etetin memlekettik organ – Konstıtýsııa­lyq Keńestiń róli erekshe ekeni sózsiz. Ata Zańymyzǵa sáıkes, Almaty oblysynda atqarylyp jatqan ju­mystarǵa kelsek, bıylǵy jarty­jyldyqta prokýra­týra organdary tarapynan oblys boıynsha azamat­tardyń konstıtýsııalyq quqyqta­ryn qorǵaý, onyń ishinde etken eń­begin baǵalap, eńbekaqysyn der ke­zinde tóleý boıynsha eńbek quqy­ǵy da bar. Jyl basynan beri pro­kýratýra organdary tarapynan memle­kettik ókiletti organdardyń monıtorıngi jáne ózara áreketi boı­ynsha qyzmetkerlerine 1 345 084 168 teńge kóleminde eńbekaqyǵa qaryz 81 kásiporyn anyqtaldy. Soǵan oraı prokýrorlyq sharalar qoldanylyp, 49 kásiporyn jumysshylar al­dyndaǵy 240 mln. teńge kólemindegi qaryzdaryn tolyq ótedi. Sondaı-aq 14 kásiporyn 582 mln. teńgeden astam qaryzdaryn bólip tóleýde. Prokýror­lyq qadaǵalaý aktileri boıynsha 348 mln. teńge kólemin­degi eńbek­aqy qaıtaryldy. QR QK 148-baby, 3-tarmaǵy boı­ynsha toǵyz qylmys­tyq is qozǵalyp, úshe­ýi sot­qa jiberilip, eki qyl­mys­tyq is taraptardyń tatýla­sýy­na baı­lanysty toqta­ty­lyp, tórt qyl­mystyq is boıynsha ter­geý amaldary júrgizilýde. Prokýratýra qylmys­tyq jaý­ap­qa tartylǵan­dardyń konstıtýsııa­lyq quqyqtarynyń buzyl­maýyn qadaǵalaýdy da na­zardan tys qal­dyrmaıdy. Quzyrly organdardyń qylmystyq isterge tergeý júrgizýi barysynda zań­dy­lyqtyń saqtaýy, aza­mattardy tergeý ızolıa­tor­laryna ákelý­leri jáne onda ustaýla­rynyń zańdylyǵy tergeý jáne anyqtaý organdaryndaǵy zań­dylyqty qadaǵalaý jónindegi nusqaýlyqtyń 24-tarmaǵyna sáıkes turaqty túrde tekseriledi. Bıyl ishki ister organdary tarapynan zańsyz ustalǵan 38 adam prokýratýranyń aralasýymen bosatyldy. Munyń barlyǵy Qyl­mystyq is júrgizý kodeksiniń 132-babynda kórsetilgen talaptardyń óreskel túrde jıi buzylatyndyǵyn kórsetedi. Máselen, osy jyldyń 2 mamyrynda túngi saǵat 01.20-da prokýratýra qyzmetkerleri Qarasaı aýdandyq ishki ister bóliminiń Kamenka polısııa bólimine tekserý júrgizip, bótenniń múlkin urlady degen kúdik boı­ynsha bir er adam men bir júkti áıeldi jáne kámelet­ke tolmaǵan eki balany jedel iz­des­tirý tobynyń qyzmetkerleri 33 saǵat boıy zańsyz ustaǵanyn an­yqtady. Olarǵa qatysty eshqandaı qujat toltyrylmaǵandyǵy, tipti ustalǵan adamnyń tirkeý kitabyna aty-jónderi jazylmaǵandyǵy belgili boldy. Zańsyz ustalynǵan azamattar dereý bosaty­lyp, osy áreketke jaýapty bes polısııa qyz­metkerin tártiptik jaýapkershi­likke tartý jóninde oblystyq ishki ister departamentine usynys jiberildi. Sondaı-aq, bıylǵy jyldyń 20 naý­ryzynda Zarechnyı kentindegi LA-155/8 mekemesiniń qyzmetker­leri Almatydaǵy SI-1 mekemesinen kelgen sottalýshy Saǵatovtyń qo­lyna kisen salyp, ony rezeńke shoq­par­men urý arqyly soqqyǵa jyq­qan. Medı­sınalyq-sot sarap­ta­masynyń qorytyndy­symen sot­ta­lýshynyń aýyr dene jaraqatyn alǵandyǵy anyqtaldy. Arnaıy pro­kýratýra LA-155/8 mekemesi bas­ty­ǵynyń orynbasary Syzdy­qov­tyń jáne t.b. qyzmetkerlerdiń ústinen Qylmystyq kodekstiń 308-baby, 4-tarmaǵy, “b” tarmaqsha­sy­men qylmysty is qozǵap, tergeý júrgizýde. Áleýmettik-ekonomıkalyq sala­daǵy zań­dylyqtardy qadaǵalaý boı­ynsha júrgizilgen tekserýler ná­tıjesinde 15501 azamattyń konstı­tý­sııalyq quqyǵy qorǵaldy. Onyń ishinde kámelettik jasqa tolmaǵan 5861 jasóspirim bar. Olar Qarasaı aýdanyndaǵy “Altyn Orda” baza­rynda, Qapshaǵaı qala­syndaǵy janarmaı quıý stansalarynda, Taldyqorǵan qalasyndaǵy kólik jýý beket­terinde ártúrli jumystar istep, marshrýttyq taksılerde ba­qylaýshy-kassır qyzmetterin at­qar­ǵan. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Prokýratýra organdary óz qyz­metinde memleket múddesin qorǵaýǵa erekshe kóńil bóledi. Qadaǵalaý boı­ynsha bıýdjettik, banktik, ke­dendik, zańdylyqtardy qoldaný­da, salyq jáne taǵy basqa da bıýd­jet­tik mindetti tólemder, memlekettik satyp alý zańdylyqtarynyń saq­ta­lýyna, bıýdjetten turaqty túrde aq­sha qarajaty bólinetin baǵdarla­malardyń maqsatty oryndalýyna basa nazar aýdarylyp, únemi tekse­rilip otyrady. Aǵymdaǵy jyldyń alty aıynda prokýratýra organ­dary memleket paıdasyna 404 248 504 teńge óndirdi. Elbasy Jarlyǵymen bekitilgen 2006-2010 jyldary sybaılas jemqorlyqpen kú­res jónindegi memlekettik baǵdarlamany is júzine asyrý úshin prokýratýra organda­ry­nyń naqty áreketteri belgilengen. Sondyq­tan elimizdegi josparly sha­ralarǵa sáıkes, prokýratýra or­gandary tarapynan naqty ju­mys­tar atqarylýda. Sybaılasqan jem­qor­­lyqpen kúres máselesine basa nazar aýdarylady. О́rkenıetke umtylǵan qoǵam úshin sybaılasqan jemqorlyqpen kúresý ózekti másele bolyp sanalatyny belgili. Bul elimizdegi memlekettik saıasattyń negizgi ustanymynyń biri bolyp beker tanylǵan joq. Elbasynyń “Qazaqstan Respýblıka­synda quqyq qorǵaý áreketterin odan ári júrgizý jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtý jónindegi qosymsha sharalar týraly” atty Jarlyǵy sonyń jarqyn dáleli bola alady. Bul qujat sybaılas jemqorlyqpen kúresti anyqtap qana qoımaı, azamattardyń konstıtýsııalyq qu­qyqtaryn qorǵaýdaǵy memlekettik árekettiń tıimdi baǵytyn kórsetedi. Sonymen qatar memlekettik organ­dar basshylaryna qyzmet bary­synda sybaılas jemqorlyqpen kúresý jónindegi mindetterdi júkteıdi. Mine, osyndaı mol múmki­n­dik­ter jolyn ashyp, halyqtyń ba­qýat­ty ómir súrýine kepil bolyp otyr­ǵan Ata Zańymyzdy, sonyń negi­zinde jasalyp, kúshine engen ózge zańna­malarymyzǵa baǵyný mindet. Zańdy bilý, syılaý, qurmetteý sekildi qundylyqtardan turatyn quqyqtyq mádenıetimizdi damytý azamattyq paryz. Konstıtýsııamyzdyń ıdeıala­ryn, qaǵı­­­dat­taryn jáne norma­l­a­ryn saıası, quqyq­tyq jaǵynan taldaý elimizdiń ekono­mıkalyq-áleýmettik, rýhanı turǵyda ósýine serpilis pen qýat beretini sózsiz. Ata Zań adamnyń quqyǵy men bostandyǵyn iske asyrý, materıal­dyq ál-aýqatty jaqsartý, saıası turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisimdi bekitýdiń, quqyq tártibi men zań­dylyqty ornyqtyrýdyń mindetti túrde oryndalýǵa tıisti sharty bolyp tabylady. Erlik KENENBAEV, Almaty oblysynyń prokýrory.