Qazaqstan halqynyń tatýlyǵy men birliginiń negizi

Qazaqstan eń áýeli qandaı memleket bolatyndyǵyn aı­qyn­dap aldy. Bizge ótken ǵasyrlarǵa qaraı keri tartpaıtyn, neshe túrli shekteýler qoımaıtyn, ár azamattyń quqyǵyn aıaqqa tap­ta­maıtyn el qajet edi. Iаǵnı, jańa qoǵamǵa laıyqty, álem elderiniń damýyna ilese alatyn, halyqtyń ǵarysh zamanyndaǵy ıgilikterge qol jetkizýine jol ashatyn memleket qajet boldy. Sondyqtan Qazaqstan demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde qalyptasý jolyn tańdap aldy. 1995 jylǵy tamyzdyń 30-y mem­leket tarıhyna eń basty ataýly kún bo­lyp jazyldy. О́ıtkeni, sol kúni bú­kilhalyqtyq referendým arqyly res­pýblıkamyzdy mekendegen barsha ult pen ulystyń atsalysýymen, keń kólem­di qoldaýymen elimizdiń basty qujaty qabyldandy. Konstıtýsııany qabyldaı otyryp, Qazaqstan halqy memlekettik bıliktiń qaınar kózi — óziniń egemendik quqyǵyn baıandy etti, ustanǵan baǵyt-baǵdaryn aıqyn kórsetti. Ata Zańymyz týraly oı qozǵaǵanda Memleket basshysy Nursultan Nazar­baev: “Egemen elimizdiń memlekettiligin, táýelsizdigin, demokratııalyq qundy­lyq­taryn aıǵaqtaıtyn birden-bir qujat – bul Konstıtýsııa. Ata Zańy­myz­dyń aldynda ala-qulasy joq bári­miz de birdeı jaýapty, bárimiz de birdeı mindettimiz!” degen bolatyn. Elimizdiń basty qujaty Qazaqstan azamattary­nyń quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan, sonymen qatar, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin de aıqyndap berdi. Konstıtýsııa barlyq zańdardyń negizi, al onyń normalary basqa zańdar úshin basty qaǵıda bolyp tabylady. Parlamentke kelip túsken árbir zań jo­basy jiti saraptaýdan ótedi. Iаǵnı, bi­rinshi kezekte Kons­tıtýsııamyzǵa qaıshy kelmeı me, tarmaq­tarynda kem­shi­likter joq pa, osy másele­lerge basa kó­ńil bó­li­ne­di. Bapta­rynda eki­ushty nor­ma­lary bar zań jo­ba­lary keri qaı­ta­ry­la­dy, ondaı jo­ba­lar tal­qy­laýǵa jiberil­meıdi. Son­dyq­tan Par­lament depý­tat­tary qa­byl­da­ǵan árbir zań Ata Za­ńy­myz­­dyń qaǵıda­la­ryna sáıkes bo­lady. Kóp jaǵ­daıda depýtattardyń óz­deri bas­ta­­ma­shy bolǵan zań jobalary­nyń negizi Kon­stıtý­sııanyń baptary­nan týyndaıdy. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Konstıtýsııanyń on jyldyǵyn merekeleý saltanatynda: “Quqyqtyq memleket ornatyp, álemniń órkenıetti elderimen jan-jaqty ekonomıkalyq-saıası teń dárejede qarym-qatynas qalyptastyrý, iri reformalardy júrgizý, demokratııalyq prınsıpterdi qurmetteý – bári-bári Ata Zańymyzdyń aıasynda atqarylyp jatqan ister. Ár azamattyń kózqaras erkindigi, tańdaý múmkindigi, senimi, beıbit ómiri qamtamasyz etilgen elde ǵana saıası tynyshtyq ornaıdy. Demokratııa degenimiz eń aldymen qatań tártip. О́zińdi, ortańdy, ómir súrgen qoǵamyńdy syılaý, qurmetteý. Mine, Ata Zań bizge osy úlgi men uly maqsat­tardy usynyp otyr”, – dedi. Shynymen de, óz ortasy men qo­ǵam­dy qurmetteı bilgen azamat mem­lekettik múddeni de joǵary qoıatyny anyq. Osy oraıda búgingi tańda eli­mizdiń árbir azamaty óz qyzmetinde as­qan jaýapkershilikti, ádildik pen taza­lyqty basty ustanymy retinde alýy tıis. Ásirese, memlekettik qyzmette isteıtin azamattarǵa júkteletin mindet óte joǵary. Halqymyz “Adamyna qa­rap, aýylyn tany” degen. Qazir azama­ty­na qarap, memleketin tanıtyn zaman keldi. Endeshe, aryna kir tıgizbeı, atyna jamanat keltirmeı týǵan Ota­nyna adal qyzmet etý – azamattary­myzdyń parasatty paryzy, mártebeli mindeti! Mine, bıyl Ata Zańymyzdyń qa­byl­danǵanyna 15 jyl tolyp otyr. Bul – birtutas Qazaqstan halqynyń ortaq merekesi, sanaýly jyldar ishin­de qol jetkizgen jetistikteriniń bir belesi. Atalǵan mereke Qazaqstan boı­ynsha keń túrde atalyp ótýde. Bizdiń ózge memleketterdegi elshilikterimiz de, shetelde turatyn baýyrlarymyz da eń basty meıramymyzdy joǵary deń­geıde atap ótetinine eshqandaı kúmánim joq. Búgingi tańda Qazaqstan irgeli ekonomıkasy bar, álemniń alpaýyt elderi sanasatyn, óneri men mádenıeti qarqyndy damý jolyna túsken Eýrazııa keńistigindegi bedeldi memlekettiń birine aınaldy. Táýelsiz Qazaqstanymyz barlyq sala boıynsha joǵary kórset­kishteri arqyly dúnıe júzine áıgili boldy. Qarjy daǵdarysynan qysyl­maı, durys jol taba bilgen sanaýly mem­leketterdiń biri bolyp tabylady. Elimizdiń órkendep damýyna, álemdik qoǵamdastyqta keńinen tanymal bolýy­na Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń sińirgen eńbegi orasan zor. El­basynyń kóregendikpen jasaǵan kóp­tegen bastama-usynystary álemdik deń­geıde moıyndalyp otyr. Al taıaý kele­shekte Qazaq eliniń abyroıy áldeqaıda asqaqtaı túsetinine, Jer sharyndaǵy beıbitshilikti saqtaýdaǵy batyl bastamalary qoldaý tabatynyna, álem elderin dostyq pen kelisimge bastaıtyn memleket bolatynyna kámil senemin. Memleketimizdiń Ata Zańy Qazaq­stan halqynyń tatýlyǵy men birliginiń negizi ekeni anyq. Memleketimizde ornaǵan tynyshtyǵymyz – Otanymyz ben halqymyzdyń basty baılyǵy. Qa­zaqstanymyzdaǵy kelisim men beı­bit­shilik baıandy bola bergeı! Turarbek ASANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, saıası ǵylymdar kandıdaty. ASTANA. * * *

TÁÝELSIZDIKTIŃ NEGIZIN QALAǴAN

Qazaqstan Respýblıkasy ózin derbes memleket retinde álemge jarııalaǵanda sol táýelsizdiginiń tiregi Ata Zańyn al­dy­men ómirge ákeldi. Bul ýaqyt talaby bolatyn.  Álemdik tájirıbege súıensek, yqylym zamannan beri órkenıetke umtylǵan  qandaı da bir memleket áýelgi kezekte konstıtýsııasyn jasap, soǵan sáıkes ózge zańnamalaryn shyǵaryp, memleketin basqaryp otyrǵan. Mysalǵa, qazaq handyǵyn alsaq, “Esim hannyń  es­ki joly”, “Qasym hannyń qasqa joly”, “Áz-Táýke hannyń jeti jar­ǵysy” degen sózder halyq arasynda beker aıtylmaǵan. О́mirdiń ózinen alyp, adamdar qajet­tiligi úshin jasalyp, qoldanysqa engi­ziletin zańnamalar utqyr oılar men  ómir­sheń ıdeıalardan turatyny málim. Desek, Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasy urpaqtan urpaqqa qyz­met etip, jarqyn bolashaqqa jol asha­tyny sózsiz. El Konstıtýsııasynyń 1-baby, 1-tarmaǵynda “Qazaqstan Respýb­lıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary” dep  anyq jazylǵan. Sondyqtan  konstıtý­sııalyq qurylystyń negizin qalaǵan  Ata Zańymyz Qazaqstannyń konstıtý­sııalyq damýynyń  jańa kezeńderine jol ashyp otyr. Ata Zańymyzdyń  taǵy bir artyq­shy­lyǵy respýblıkamyzda turatyn adam­dardyń erkine sáıkes ári olardy ultyna bólmeı jasalǵandyǵy bolyp tabylady. Osy oıymyzdy ushtaı tússek, ortaq taǵ­dyr biriktirip, júzdegen jyldar boıy birge ómir súrip kele jatqan halyq­tardyń quqyǵyn teń qorǵap, ortaq múdde – Qazaqstannyń damýyna jumyldyrý  ekendigi anyq kórinedi. Oǵan negiz    taǵ­dyrdyń jazýymen qazaq jerine kóship kelgen etnostarǵa túsinistikpen qarap, jer berip, ómir súrýlerine múmkindik týdyrǵan ata-babalarymyzdyń keńdigi, meıirbandyǵy, kemeńgerligi, qonaqjaı­lyǵy, baýyrmaldyǵy desek, qatelespeı­tinimiz anyq. Sonyń nátıjesinde qa­zaqstandyqtar ortaq múdde  turǵysynan birlik pen tatýlyqqa qol jetkizip, táýelsizdigimizdi qorǵaýǵa jumyla kiristi. Elimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik jáne rýhanı  turǵydan ósýine kúsh, qýat, serpilis bergen  Konstıtýsııamyzdyń ıdeıa­lary, qaǵıdattary, normalary saıası-quqyqtyq jaǵynan jaqsy tal­danǵanyn ýaqyt kórsetip otyr. Qara­paıym tilmen aıtsaq, Ata Zańymyzdyń arqasynda Qazaqstan halqynyń mate­rıaldyq jaǵdaıy jaqsaryp, ál-aýqaty artty. Elimizde qoǵamnyń damýyna qajetti qaǵıdattar eskerile otyryp kásipkerlik erkindigi, memlekettik jáne jekemenshik teńdigi damytylýda. Negizgi Zań halyqty áleýmettik turǵydan joǵary deńgeıde qorǵap, ómir súrý jaǵ­daıyn jeńildetip otyr. Medısınalyq qyzmet kórsetý, bilim berý salalary jaqsarýda. Turǵyn úı qurylysy ekpin alyp, jalaqy jáne áleýmettik tólemder mól­sheri kóbeıtilýde. Otandyq kásip­ker­lerdiń mindetti tólemderi de azaı­tylýda. Jaǵdaıy aýyr azamattarǵa ótemaqylar tóleý arqyly qoldaý kór­setý áleýmettik baǵdarlamalar arqyly  retteldi. Konstıtýsııa azamattardyń áleýmet­tik quqyqtaryn qorǵaýda erekshe oryn alatyndyǵy sol – memlekettik deńgeıde áleýmettik quqyqtaryna kepildik berip, qorǵaý mindettelgen. Sonyń nátıjesinde azamattardyń quqyqtary saqtalyp qana qoımaı, materıaldyq turǵydan  da qam­tamasyz etilýde. Ata Zańymyzda aıqyn belgilengen taǵy bir másele jumyssyz­dyq, múgedektik, qarttyq jáne jalǵyz­ilik­tik jaǵdaıynda azamattyń densaý­lyǵyn sondaı-aq onyń otbasynyń ıgi­ligin qoldaý úshin áleýmettik saıasat júrgizý bolyp tabylady. Bul oraıda Konstıtýsııalyq Keńestiń róli erekshe. О́ıtkeni, ol Konstıtýsııanyń joǵary­lyǵyn qamtamasyz etetin memlekettik organ bolyp tabylady. Memleket adam­dardyń zaman aǵymyna laıyqty ba­qýatty ómir súrýine qajettiliktiń bárin jasaýǵa mindetti desek, bizdiń mem­leketimiz úshin adamǵa degen qam­qorlyqtan, ony materıaldyq turǵydan qorǵap, ál-aýqatyn arttyrýdan basqa artyq eshnárse joq. Muny adam ómirin jáne quqyqtaryn konstıtýsııalyq turǵydan moıyndaý dep túsingen durys. 2007 jyldyń 21 mamyrynda “Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Konstıtý­sııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” Zańnyń qabyldanǵany barshaǵa málim. Bul kúndelikti ómirde qarapaıym halyq úshin kóptegen múm­kindikterge jol ashty. Negizgi Zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrý­lardyń ońdy nátıjelerin elimiz búginde kórip otyr. Quqyqtyq memleket bolǵan soń, álemdik tájirıbeden ómirlik máni zor, eń bastysy – halyqtyń ıgiligine jaraıtyn dúnıelerdi alyp, qoldanysqa engizýdiń utymdy jaqtary kóp. Bul rette tutqynǵa alý jáne qamaýǵa alýǵa sanksııany tek sot beretindigin, sondaı-aq, ólim jazasyn qoldaný aýqymyna  shekteý qoıylǵanyn  qýana quptaǵan durys. Taǵy bir ashyq aıtyp qana qoımaı, el bolashaǵy úshin jasalǵan ıgilikti qadamdardyń biri dep baǵalaýǵa turatyn qadam qoǵamdyq birlestikterdi memlekettiń qarjylandyrýyna salyn­ǵan tyıymnyń alynýy bolyp sanalady. Mine, osyndaı ómirlik qajettilikterden turatyn, naqtylaı tússek, adamnyń baqýatty ómir súrýi úshin jasalǵan qa­damdar  bizdiń   konstıtýsııalyq refor­many saıası-quqyqtyq sıpatta júrgizgen memleket ekendigimizdi  bildiredi. Zańnamany bilý, syılaý, qurmetteý sekildi qundylyqtardan turatyn quqyqtyq mádenıetimizdiń damýyna Ata Zańymyz jarqyn jol ashqany aqıqat. Jalpyhalyqtyń quqyqtyq mádenıettiń damýy qoǵamnyń alǵa basýyna ózindik yqpalyn tıgizip otyrady. Konstıtý­sııalyq quqyǵynyń buzylýyna eshkim jol bermese, tıisti oryndardan kons­tıtýsııalyq quqyǵyn talap ete bilse, birinshi kezekte el zańnamalary buzyl­maıdy. Zań talabyna sáıkes jumysy júrgen memleket órkenıetke qaryshtap qadam basatyny taǵy belgili. Eldiń quqyqtyq mádenıetin Ata Zańymyzǵa sáıkes damytýda buqaralyq aqparat quraldarynyń alatyn orny erekshe. Qoryta aıtqanda, respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń órkenıetke umtylǵan elimizge bergeninen bereri kóp. Danııar ESQOJANOV, Taldyqorǵan qalasy  ádilet basqarmasy bastyǵynyń orynbasary.