Asaýbaı, aıtqan sózi qashaýdaı

Asaýbaı Jádigeruly arǵynnyń qanjyǵaly rýynan shyqqan ataq­ty sheshen. XIX ǵasyrda ómir súrgen Sháńki bımen tustas bolǵan adam. Týyp-ósken jeri Sarykól aýda­nyndaǵy Otynaǵash degen me­ken. Kópti kórgen kónekóz qarııa­lardyń aıtýyna qaraǵanda, onyń ata-babasyn Abylaı hannyń ósıeti boıynsha Ýálıhan 1781 jyly Ereımennen kóshirip ákelgen. “Qarııań bolsa aýylda, jazýly turǵan hatpen teń“ – degen bu­ryn­ǵylardan qalǵan ulaǵatty sóz bar. Qostanaı oblysynyń Sarykól aýdanyna qarasty Sonaly aýy­ly­nyń kónekóz, quıma qulaq qa­rııa­sy Ahmedııa Bekmaǵambetov aq­sa­qal toqsan bes jasqa kelipti. Osy jasqa kelgenshe estigen eski áń­gi­me, sheshender sózderin hatqa tú­si­rip, jaza beripti. Olardyń birazy el aýzynda jıi aıtylyp, kitap­tar­da jarııalanyp úlgirse de, endi birazy esh jerde jaryq kórmegen. Ásirese, qarııanyń atalasy, qazaq­tyń belgili bıi qanjyǵaly Asaý­baıdyń aıtqandary qymbat qa­zyna bolyp tabylady. “Meniń atym Asaýbaı, jaqsy-jaqsy sózim bar, jıyp qoıǵan jasaýdaı, ótkir-ótkir sózim bar, tasqa salǵan qa­shaýdaı” – deıtin sheshen sózderi tıgen jerin oıyp túsetin dál de ótkir, ári utqyr. Sarykól aýdanynda týyp-ósken Shaqan Dánenov aqsaqal Asaýbaı sózderin jazyp qaldyryp ketken. Ol kisiniń aıtqan sózderiniń birazy kezinde jazýshy Qoıshyǵara Salǵa­rınniń “Kómbe” kitabynda jaryq kórgen bolatyn. Biz sheshenniń áli esh jerde ja­rııalanbaǵan sózderin ǵana mysalǵa keltirip otyrmyz. Asaýbaıdyń ot basynda, kisi qaıtqanda, taǵy basqa ártúrli jaǵdaılarda bergen batalary da sheshendik ónerdiń bir túri bolyp tabylady. Mysaly, “Kóterińder bilekti, qýantty ǵoı júrekti, maqsatyna jet­kizip, bersin Alla tilekti, das­tarhanyń keńeısin, mal basy ósip, teńelsin, kisiden qajet suramaı, tabylsyn úıden jemisiń, qyryq­tyń biri Qydyr bop, kóp tilegi qabyl bop, amandyq berip basyńa, birdeı óssin mal-basyń!”. Dastarhan basynda aıtqan batasy: “Jaı qolyńdy, shyraǵym, bereıin saǵan batamdy, aqqa qoı­yp nıetińdi, qadirli bol halqyńa, qaı­yrmasyn betińdi, arystandaı betti bol, dushpanǵa sóziń ótimdi, ǵumyrly bol, baqty bol, teń qur­byńnyń aldy bol, mańaıyń bol­syn bekimdi, dál ózińnen úzilmeı, jetsin jeti atańa, qymbat qazyna sekildi”. Asaýbaı sheshen kishi júz jap­pas Jarasbaı baıdyń úıine kele jatyp, jol-jónekeı qas qaraıa kólden sý alyp jatqan áıelge jolyǵady. Muny kórgen kórgendi eldiń kelinshegi shelegin jerge qoıyp, jolaýshyny tosyp turyp, amandasyp, aldynan ótkizedi. Qonatyn jaǵdaıyn aıtqan Asaý­baıǵa áıel turyp: “Ana al­dyńyzda turǵan úlken úıge baryp túsersiz”, – depti. Aıtqan úıge kelip tússe, bir er adam jantaıyp jatyr eken. Ol or­nynan turyp kelip, sálem be­redi. Sol úıdiń qojasy eken. Son­da alystan kele jatqan Asaýbaı: “Mezgilsiz ýaqytta ne qyp jatyr­syz?”, – dep suraq qoıypty. Úı ıesi: “Eshqandaı ermek bol­maǵan soń jatqanym ǵoı, kelinińiz sýǵa ketip edi”, – deıdi. Bala-sha­ǵasy bolmasa da qonaǵyn qudaıdaı kútken úı ıelerine razy bolǵan Asaýbaı erteńine tańǵy astan keıin mynandaı bata beredi: Jappasta Jarasbaıdaı  túıeli bol, Qypshaqta Kenebaıdaı  bıeli bol. Násili Quraıyshtyń  qubylasynan, Qoja Ahmet Iаsaýıdaı kıeli bol. Arystan Ǵalıdaıyn balaly bol, Asan Qaıǵy áýlıedeı  sanaly bol. Bir túnde myń bas namaz ada qylǵan, Sharapatty Bátımadaı analy bol! Shaqshaqta Jánibekteı ataly bol, Uly júzde Tóle bıdeı bataly bol. Ataǵyń Abylaıdan kem bolmasyn, Júrgizgen Alataýǵa neshe myń qol, Taýpıyqty, tórt qubylań túgel bolyp, Qolyń jaı, áýmın dep, degenim sol! Bata bizden bolǵanda, tilek senen, Qudaıym saǵan bersin qyz benen ul. Allaý ákpar! Osy batada aıtylǵan sózderdiń birazyn qazaqtyń basqa sheshenderi aıtty degen pikirler de bar. Olaı bolýy da ǵajap emes. О́ıtkeni, aý­yzdan shyǵyp, el arasyna tarap ketken sózderdi belgili bir sheshen­ge telý úshin onyń sol sózdi aıtqan tustaǵy belgili oqıǵaǵa qatysy bolmasa, jalpylama túrde kesimdi baǵalaý qıynǵa soǵady. Asaýbaıdyń aıtqany aınymaı keledi degen sóz taraǵan. Birde ol ýaq­tardyń Qaýyl, Daýyl, Qýraı, Qytaı degen tórt atasynan ta­raǵan urpaqtary qonys qylyp otyrǵan aý­ylǵa kelip, olardan kóńili qalǵanda: Qaýylsyń, Daýylsyń, Bir taıpaly qaýymsyń, Kisi syılap kórmegen, Qudaı soqqan aýylsyń. Qýraısyń, Qytaısyń, Qý aǵashty butaısyń. Aldaǵy jyl dońyz ǵoı, Qystan qalmaı jutaısyń, – deıdi.Shynynda da sol jyly qys qatty bolyp, atalǵan aýyldar jutqa tap bolǵan desedi. Qaıtqan kisiniń úıinde Asaýbaı bylaısha bata beredi: Duǵań qabyl, tilegiń durys bolsyn, Baq ornap, dáýlet bitip, yrys qonsyn! Máıitke haq-taǵalam rahmat oılap, Qabiri jaryq bolyp, nurǵa tolsyn. Bir Alla rahmattyń molyn bersin, Sýsynǵa haýyz káýsar sýyn bersin. Duǵasy kópshiliktiń qabyl bolyp, Jánnáttan máńgi-baqı oryn bersin! Sózi qashaýdaı Asaýbaı qashan­da eshkimnen aıylyn jımaıdy, qaı jerde de qıynnan jol, qı­synnan sóz taba biledi. Sheshen el aralap júrip Muqan pravıteldiń úıine kelip túsipti. Muqan qo­naǵyna moınyna keskek baılanǵan bir qoıdy aldyryp, bata suraıdy. Sondaǵy Asaýbaıdyń aıtqany: Qol jaıyp, áýmın dep myna qoıǵa, Otyrmyn sóz taba almaıeki daıda. Kózge atqan quralaıdy mergendeı-aq, Asynǵan qylysh, myltyq tula boıǵa. Qalypty qur súıegi,qyzyly joq, Qasqyrdan bir qorlyqty kórgen qoı ma?! Elegizip, jan-jaǵyna jaltaqtaıdy, О́lýge qoly tımeı júrgen qoı ma, Eki jaq búıirinde bir júni joq, Ústine qyz-kelinshek mingen qoı ma? Qaýsaǵan tisi túsip kári qoıdy, A, tórem, tilimdi alsań, tipti soıma! Muny estigen úı ıesi qoıdy qoıa bergizip, basqa mal aldyryp, qonaqasy beripti. Erteńine júrer aldynda arqasy jaýyr bir atty aldyryp, esik aldyna ákelip, As­aý­­baıǵa: “Mynaý at sizdiń kelgen jolyńyzǵa bergen syıy­myz!”, – depti. Atty kórgende Asaýbaıdyń taban astynda aıtqany: Janýar, mal ekensiń tartqan tarlan, Dárejeń artyq eken basqa maldan. Oıda arǵyn, qyrda qypshaq, jappas, tóre, Ústine jan bar ma eken shyqpaı qalǵan? Suraýshy el shetine bireý kelse Myrzanyń maly ekensiń yńǵaıǵa alǵan. Sózden tosylǵan pravıtel qu­la aıǵyrdy aldyrady. Asaýbaı: Jylqydan aldyrypsyń qula aıǵyrdy, Alty aı jaz minilmegen qur aıǵyrdy. Ústinde qurandy er men kópshigi joq, Minemin endi qalaı bul aıǵyrdy? – depti. Aıǵyrdy erttep, minip kelgen atyn qosaryna baılap, endi júr­geli turǵanda sheshenge Muqan: “Aqy­nym, meniń syıyma endi yrzasyń ba?”, – degende, Asaýbaı: O, tórem! Tóreligiń qala ma oıdan?! Týypsyń myqty bolyp shalaǵaıdan. Dońyzdyń qara shubar qabanyndaı, Qorqady kórgen adam anadaıdan, – dep aıtaryn aıtyp, shaba jóne­lipti. Asaýbaı birde ýaq Medebaıdyń úıine baryp qonady. Sol úıde qypshaq Kúlik degen kisi birge bo­lady. Medebaı men Asaýbaı za­man­das bolǵan soń ázildese beredi eken. Medebaı turyp: “О́ziń Asaý­baısyń, biraq, qatynyń saǵan laıyq emes qoı!”, – depti. Sonda Asaýbaı aıtypty: Áıeldi jaqsy deısiń beti sulý, Sulýǵa tamaq bolmas kórip-bilý. Áıeldiń eń jaqsysyn men aıtaıyn, Úıdegi sharýasyna moıyn burý. Asynda keı qatynnyń bereke joq, Kúıeýdiń kádesindeı yrý-jyrý. Aıtqany burynǵynyń bar emes pe, Emes qoı sulý sulý, súıgen sulý. Eseneı men Shyńǵys sultan ekeýi baqtalas bolyp, Shyńǵystyń aǵa sultan bolyp turǵan kezinde Asaýbaı Eseneı men onyń ja­nyn­daǵy joldasy Jánibekpen kez­desedi. Sóz bastaýdyń reti kelmeı, Asaýbaı quman alyp, dáret alýǵa dalaǵa shyǵyp ketse, onyń ornyna Jánibek otyryp alypty. Sonda esikten kirgen Asaýbaı: – Ýa, Eseneı! Mynaý meniń ornyma otyryp alǵan jalpaq sa­ryń kim? – dep suraıdy. – Men Jákeń! – deıdi Já­nibek. – Sen Jákeń bolsań, qaıteı­­in, – men qanjyǵaly Asaýbaı – ákeń! – deıdi Asaýbaı. – Ne deısiń, Asaýbaı! Men de sendeı, terezem teńdeı! Áli kúnge ti­ri júr me ediń, ákeńshe qolyndy qurt­qa tyǵyp ólmeı, – deıdi Jánibek. Sonda Asaýbaı aıtypty: Eseneıdiń syrtynda qurt urlaǵan, Qurt urlaǵan ákesi jylqy urlaǵan. Jylqyny urlaımyn dep qolǵa túsip, Dúre alyp, eki aıaǵy typyrlaǵan. Qashannan kereı-ýaq, egiz ediń, Almaǵan ata tilin tebiz ediń, Bizdiń el qıyr jaılap, shet qonǵanda, Sý iship, topyraq shashqan ógiz ediń. Eseneı sabyrǵa shaqyrady, Asaý­baı sózin odan ári jalǵaıdy: Jel jaǵyna qarasań, Orystyń tastan soqqan qalasy, Zakon aıtqansyp bolmaısyń, Kereı, ýaqtyń balasy! Barmaǵymdy batyrsam, Artyńnyń ketpes jarasy, Kókirektiń ketpes sanasy, Kózińniń ketpes alasy. Aspandaı arǵyn emespin be, Juldyzdaı qypshaq emes pe?! Qoıdaı kereı-ýaq emes pe?! Atyǵaı-qaraýyl – aıbarym, Arǵyn menen naımanym, Alys jerge at salsam, Odan ári jatqan joq pa?! Sen myna otyrǵan Eseneıge senip otyrsyń ǵoı, Jánibek, Eseneıiń japanǵa bitken jalǵyz qýraı emes pe, Qý basty, quralaı tústi, Elden shyqqan sumyraı  emes pe?! Osydan keıin Jánibek keshirim surap, Eseneıdiń aldynda tatý­la­sypty. Bul jerde orta júz rýlary tý­raly el aýzynda jıi aıtylatyn “as­pandaı arǵyn, juldyzdaı qyp­shaq, jýsaǵan qoıdaı kereı-ýaq” degen tirkesterdi Asaýbaı ornymen paıdalanyp otyr. Onyń ústine Eseneı sekildi azýy alty qarys, shyn­jyr balaq, shubar tósti yq­tyryp alýdyń da barlyq amalyn jasap otyrǵanyn baıqaımyz. Asaýbaıdyń birneshe jylqysy joǵalyp, bireýlerdiń silteýimen qypshaq eline kelip, Álim bolysqa jolyǵady. Asaýbaı úıge kirip, amandas­qan­nan keıin: “Eliń aman ba?”, – dep jón suraıdy. Álim: “Bul jaqta jaý shapqan el joq”, – depti. Sonda Asaýbaı aıtypty: Sen bilmeseń, men aıtaıyn! Ara menen Tobyldy Orys kelip alǵanda, Jerińe qala salǵanda, Kenesary, Naýryzbaı Eki ret shapqan elińdi, Keptirmegen sherińdi, Balam qypshaq, qutyrma, Jeriń bar ma senimdi?! Maǵan dúre soqpaısyń, Sybana berme jeńińdi, Bolystyǵyńdy buldama, Men ne qylam shenińdi, Jer grani – Obaǵan, Asyp bir ketken sekildi, Bilmeısiń be shegimdi?! Eki jylqy daýyma О́zim keldim bitýge, Shaýypkel men Sháńkini, Ákelgem joq begimdi. Myna Bápish bolmasa, Urmas pa edim tegińdi! Bápish degeni sol elge kúıeýge shyqqan qanjyǵalynyń qyzy bolsa kerek. Sodan Asaýbaıdy ońa­sha úıge aparyp, syılap kútip, jylqysyn taýyp berip, syı-sııapatpen qaıtarypty. Dál osy áńgime B.Adambaev qurastyrǵan “Qazaqtyń sheshendik sózderi” ki­ta­bynda (“Ana tili”, 2006 j.) bur­­­malanyp aıtylady. Sózdiń sońy “aıtysatyn menimen ákel, káne, begińdi” – dep aıaqtalady. Asaýbaı bul arada aıtysatyn adam izdep otyr­­ǵan joq, Shaýypkel men Sháńkini ákelmeı-aq, bitisýge ózim keldim dep turǵan joq pa?! Atalǵan kitaptaǵy Asaýbaıdy kúrleýit rýy­­nan shyqqan degen ýáj de shyn­dyq­qa sáıkes kelmeıdi. Kúr­leý­it – qypshaq rýynyń bir tarmaǵy. Asaýbaı sheshen sózderinde jer grani (shegi), zakon (zań) sekildi orys tilindegi sózder de qolda­ny­lady, mundaı sózderdi sheshen ádeıi óz oıyna salmaq salý úshin paı­dalanady. Al alǵa salyp otyr­ǵan eki begi – Shaýypkel men Sháńki de ataqty bıler. Aqyndyq óner men sheshendik bıliktiń sabaqtastyǵy Asaýbaı sóz­derinen aıqyn ańǵarylady. Jo­ǵa­ryda mysalǵa keltirilgen ba­ta­lar da, bılik sózderi de negizinen óleń joldarymen aıtylǵan. Olar­dyń ara­synda qara óleń úlgisimen aı­tyl­ǵan shubyrtpaly óleń de, jyr-tolǵaý úlgisinde aıtylǵan jyrlar da bar. Máselen, Arǵynnyń Shaqa rýynan shyqqan Tilemis baıǵa kelip, qonýǵa ruqsat suraǵanda baı sheshendi jaqtyrmaı, “osy aýylda seni qondyratyn basqa úıler tabylatyn shyǵar” – dep murnyn shúıirse kerek. Sonda Asaýbaı: Ýa, murnyn shúıirgen Tilemisim! Sen óziń kim ekenińdi bilemisiń, Bolǵanda ákeń qazaq, shesheń qalmaq, Sen óziń shyn qazaqqa kiremisiń?  – degen eken. Asaýbaı sheshen Sarykóldiń sa­morodok sary altyny. Han jy­ǵasyn jyqpaǵan, aıtar sózin myq­taǵan, ne aıtsa da bosqa aıtpaǵan, qan­jyǵasy eshqashan da bos qaıt­pa­ǵ­an aqylmany. Qanjyǵalynyń ǵana emes, qazaqtyń qabyrǵaly bıleriniń biri. Aqylbek ShAIаHMET, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti medıa-ortalyǵynyń dırektory.