Toqyraýdan qutqaratyn rýhanı mádenıet

Astanada dúnıe júzi boıynsha alǵash ret uıymdastyrylǵan alqaly forým tabysty aıaqtaldy Budan buryn habarlaǵanymyzdaı, elor­dada ótip jatqan Búkilálemdik rýhanı mádenıet forýmynyń sońǵy ple­narlyq májilisinde aldaǵy kúnderi bol­ǵan áńgimelerge túıin jasaldy. Shy­nyn­da, qazir álemdegi rýhanı quldy­raý­dy qalaı toqtatamyz degen másele kún tár­tibinde turǵany anyq. Forým aıasynda bul týraly keńinen sóz boldy. Ekono­mı­kanyń mártebesin kóteremiz dep, aq­sha­nyń sońyna túsip, baılyqtyń qulyna aınalyp, rýhanı qundylyqty joǵaltyp almaý jaıy qaı eldiń de bolsa kókeıkes­ti ekeni ras. Osyndaı halyqtyq isti alǵash ret Astanada uıymdastyr­ǵan Qazaq eliniń Prezıdenti Nursultan Nazar­baevqa plenarlyq májiliste erekshe iltıpat kórsetildi. “Vertıkal” kórkem kınostýdııa­synyń jetekshisi Stanıslav Govorýhın (Reseı) rýhanı bolmasa mádenıet bola ma, dep Hrýshev zamanyndaǵy jyly­myqtan, Gorbachev kezindegi demokratııa­dan mysaldar keltirip, rýhanı máde­nıet­tiń qaı zamanda da alatyn orny erekshe ekenin, alaıda qazir teńiz jaǵalaýyndaǵy palmanyń sybdyry, shaǵalanyń shýyn, gúrsildegen jaǵymsyz ánsymaq basyp ketkenine ókinish bildirip, keıde senzýra­nyń da kerek ekenin, óziniń KSRO zama­nyndaǵy senzýra emes, jańa zaman tala­by týraly aıtyp otyrǵanyn, talap bol­maǵan jerde “batpaq” tirlik adam túgili aǵashtyń da ósýine múmkindik bermeıtinin aıtty. Taǵy bir reseılik fılosof Lev Semashko jahandyq úılestirýshi uıymǵa uıytqy bolýdy nıet etken Qazaqstan Prezıdenti uly iske uıytqy bolyp otyr, eýrazııalyq úılesimge umtylý, bul – halyqtar arasyn jaqyndastyrý bolyp tabylady dedi. Eýrazııalyq úılesimdi uıym­das­tyra otyryp, álemdik uly iske altyn dińgek bolý, mundaı qadam adam­zat­tyń jańa órkenıetke umtylýyna jol ashady, degen ýájin alǵa tartty. Al Ja­po­nııadan kelgen Massamı Saıonjı fo­rým­ǵa rıza­ly­ǵyn bildirip, tal shybyqtaı jas urpaqty tárbıeleýde, olardy erteń báı­terekteı bıikke kóterý isinde rýhanı qun­dylyqtyń jóni bólek ekenin, bul halyq­tar arasyndaǵy dostyqty nyǵaı­typ, bir-birine qýanysh syılaıtynyn jetkizdi. Sóıleýshilerdiń qaı-qaısysy da úı­lesimdi dúnıe adamgershilikke, beıbit ómir­ge, saltanatty kúnderge, baıandy má­de­­nıetti qalyptastyrýǵa jeteleıti­nine naqty mysaldar keltirdi. Meksı­kanyń atynan sóz alǵan azamat qýatty Qazaq eli men onyń Prezıdentine degen rıza­ly­ǵyn aıtyp, Maıa órkenıetiniń altyn oshaǵy qazaq jerinen bastaý alatynyna dáıekter keltirdi. Japonııalyq Hırý Saıonjı myna dúnıege beıbitshilikten basqa kóp nárseniń keregi joq. Al sol beı­bitshi­liktiń uıytqysy rýhanı máde­nıet. Rýhanı jaǵynan myqty elder soǵys­ty qalamaıdy. Arǵy-bergi tarıhqa qarap otyrsaq, soǵyssyz kúnder az bol­maǵan sekildi. Eger biz qara bastyń qamyn emes, rýhanı baılyqty tý etip kó­terip, quldyrap bara jatqan máde­nıet­terdi aıaǵynan tik turǵyzsaq, tabı­ǵat­qa qatygez­dik kórsetýdi tyısaq, soǵys órti bolmas edi. Mundaı ıgilikti iste basshylardyń atqarar róli erekshe. Ol úshin basshylar­dyń bári Nursultan Na­zar­baevtaı bolý kerek. Biz qantógister tizbegin buzyp, adamdardyń rýhanı baılyqqa degen kózqarasyn ózgertip, adamı, azamattyq qasıetin joǵarylatý arqyly beıbitshi­likke qol jetkizýge tıistimiz, dedi. Budan keıin 8 seksııa boıynsha ju­mys­tyń qorytyndysy jarııalandy. Má­se­len, “Rýhanı mádenıet: órkenıetti damýǵa yqpal etýshi joldardyń zama­naýı kórinisi” degen birinshi sek­sııada 31 elden kelgen 44 ókil baıandama jasapty. Olardyń alǵa tartqan usynystary: álemdik ınternasıonal­dyq forým qurý, rýhanı mádenıetti jeke múddeden jal­py múddege oıys­tyrý, HHI ǵasyrdy rýha­nı mádenıet­ke qol jetkizý ǵasyry dep ataý, rýhanı mádenıet arqyly keli­simge kelý, taǵy basqalar. Ekinshi sek­sııada 12 elden kel­gen 64 adam óz oı­laryn ortaǵa sal­ǵan eken. Olardyń aıtýynsha, rýhanı mádenıetti bılikpen birlese otyryp damytý, ar-ojdan bos­tandyǵyn saqtaý árbir ulttyń dástúrli ónerin damytý, mundaı jumysta ulttyq ıntellıgensııa­nyń rólin arttyrý, ózge de máseleler qoz­ǵalǵan. Al úshinshi sek­sııa týraly jazýshy-pýblısıst Genrıh Borovık baıan etti. Ol forýmnyń tamasha ótip jatqa­nyn aıta kelip, BAQ-tyń róline erekshe toqtaldy. Mundaı alqaly jıyndarda aqparat quraldary týraly jan-jaqty áńgime bolý kerek, degen ol qazir teledı­dar men ınter­nettiń “jaýlap” alǵanyn, ondaǵy beıá­dep dú­nıe­lerdiń urpaq sana­syn ýlap jatqa­nyn, odan qutylý­dyń joly qıyn bolyp turǵanyn aıtyp, Tolstoı men Chehov­ty oqytý osy kúni qıynǵa soǵyp turǵanyn tilge tıek etip, qazaq jurty­nyń qashanda darqan ekenin, oǵan ótken ǵasyrdaǵy surapyl soǵysta kóptegen etnostardy, ásirese cheshender men nemis­terdi, ózge de ulystardy pana­lat­qanyna naqty dáıekter keltirdi. Al ataqty pedagog, professor Shalva Amo­nash­vılı árkez joǵarydan jasalyp, oń nátıje bere qoımaıtyn bilim reforma­laryn sóz etip, Qazaqstanda qazyǵy qaǵylǵan Sara Nazarbaevanyń “О́zińdi-óziń tany” baǵdarlamasyna erekshe toqtalyp, jaqsy degen baǵa berdi. Basqa da seksııalarǵa jetekshilik etkender óz baılam-paıymdaryn ortaǵa saldy. Plenarlyq májilistiń sońynda Búkilálemdik rýhanı mádenıet forýmy on tarmaqtan turatyn deklarasııa qabyldap, rýhanı mádenıetti damytý jóninde osylaı bas qosyp otyrý qajet degen tujyrym jasady. Súleımen MÁMET.