Keńestik musylman halyqtary arasynda tuńǵysh ret álem chempıony bolǵan, 1976 jylǵy Monreal Olımpıadasynda KSRO qurama komandasynan jalǵyz ózi fınalǵa jetip, kúmis júldeger atanǵan gúrzi judyryqty ózbek boksshysy Rýfat RYSKIEVPEN áńgime
Saryaǵash sanatorııi. Jylyna bir keletin eńbek demalysymyzdyń jeti kúnin osy emdeý-saýyqtyrý ornyna bólý sońǵy jyldary ádetke aınalǵan jaıt. Bıyl da sol dástúrmen «Altynaı» korpýsyna kelip ornalasqanymyzda esimizge bir nárse qaıta-qaıta orala berdi. Ol keshen jumys istemeıtin senbi, jeksenbi kúnderi kýrort irgesine tıip turǵan Tashkent qalasyn kórip qaıtsaq, bir kezderi ataǵy jer jarǵan boks bahadúri Rýfat Ryskıev pen ómiri de, ónegesi de ózgeshe tulǵa – kórnekti kınorejısser Málik Kaıýmovtyń urpaqtarymen jolyǵyp, áńgimelessek degen oı edi. Osy josparymyzdy Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy ózbek drama teatrynyń dırektory Ikram Hashımjanovqa aıtqanymyzda ol ony birden quptap, ózi jolbasshy bolýǵa yqylas bildirdi.
Júrip kettik. Shahar shetine ilikkenimizde qatarymyzǵa osyndaǵy «ESKULAP-MED» ortalyǵynyń dırektory Eráshim Rýstamov qandasymyz bastaǵan jigitter qosylyp, aldymen olar Tashkenttiń arǵy betindegi Kýkcha teliminde turatyn Rýfat Ryskıevtiń úıine barýǵa keńes berdi. Kóp uzamaı biz sonda atbasyn tirep, alǵashqy aman-saýlyqtan keıin áńgimege kirisip kettik.
– Rýfat Asaduly! Biz, 60-shy jyldarǵy urpaq ókilderi, sizdi óte jaqsy bilemiz. Al biraq... Iá, biraq búgingi jastar ózińizdi kitap, ınternetten oqyp, kınodan kórip qalmasa, ómirbaıanyńyzdan tolyq habardar dep aıta almaımyz. Sondyqtan áńgimemizdi ata-ana, týǵan jer, ósken ortańyzdan bastasaq.
– Men 1949 jyly Tashkent irgesindegi Aqqorǵan kentinde dúnıege keldim. Ákem aýyl dárigeri edi, anam bolsa mektepte pıoner jetekshisi bolyp jumys istedi. 5 jasqa kelgenimde ákem kenetten qaıtys boldy. Aǵam, eki ápkem jáne men qorǵansyz qaldyq. Sheshemizdiń eńbekaqysy isher asymyz ben kıer kıimimizge jetpedi. Jıi ashyǵatynbyz. Bul jaǵdaı 1959 jylǵa deıin sozyldy. Sonan keıin baryp, bizdiń otbasymyzdaǵy jaǵdaı túzele bastady.
1961 jyly 5-synypta oqyp júrgenimde Álisher degen aǵama erip, jergilikti sport zalynyń tabaldyryǵyn tuńǵysh ret attadym. Meniń alǵashqy jattyqtyrýshym Sıdneı Lvovıch Djekson boldy. Bul kisi ǵajap taǵdyr ıesi edi. Shyqqan tegi amerıkalyq ol 1917 jyly Sankt-Peterbýrgte ótetin halyqaralyq boks básekesine qatyspaq bolyp kelgen ǵoı. Alaıda, sol kezde Uly Qazan tóńkerisi bastalyp ketip, Sıdneı Djekson Otanyna qaıta almaı qalady. Uzaq ýaqyt Máskeýde sendelip júredi. 1918 jyly Túrkistan maıdanyn oq-dárimen qamtamasyz etý úshin áskerı ekspedısııa jasaqtap jatqan Dala ólkesiniń tótenshe komıssary Álibı Jangeldınniń ınternasıonaldyq otrıadyna erikti bolyp jazylady. Bul jerde, Sıdneı Djeksonnyń oıy men maqsaty belgili-tuǵyn. Orta Azııaǵa jetip alyp, odan ári jasyryn túrde Úndistanǵa ótip ketý. Sodan keıin ol jaqtan aǵylshyn ókimetiniń kómegimen Amerıka asý. Biraq onyń bul oı-armany iske aspady. Tashkentke kelisimen revolıýsııalyq áskerı keńestiń tapsyrmasy boıynsha Qyzyl Armııanyń arnaıy bólimsheleri úshin jekpe-jek jáne boks mektebin uıymdastyrdy. Sóıtip, ómir boıy osy jerde qalyp qoıdy...
Sıdneı Lvovıch jattyǵýda: «Boks degen stadıondaǵy júgirý jolynan, jippen tynymsyz sekirýden jáne beltemirge tartylýdan bastalady», dep sanamyzǵa ábden sińiretin. Sol sebepti, boks qolǵabyn alǵash kórý men kııýdiń ózine birneshe aı kerek boldy.
О́stip júrgende eki jyl da óte shyqty. О́mir jolymda bokstyń álipbıin úıretken Sıdneı Lvovıch endi «Býrevestnık» sport qoǵamynyń úıirmesine ótýime keńes berdi. Munda men óz ómirime naǵyz bokstyń irgetasyn qalap bergen Alekseı Baranovtyń qaramaǵynda boldym. Ol seksııada 1965 jyldyń aıaǵyna deıin jattyqtym. Sol ýaqyt aralyǵynda komıssııa sarapshylary meni jasóspirimder arasyndaǵy qala birinshiligine qatysatyn «Býrevestnık» komandasynyń quramyna tuńǵysh ret engizdi. Al 1966 jyly bokstan qala birinshiliginiń jeńimpazy boldym. Meniń jekpe-jekterime kýá bolǵan eresekter tobyndaǵy sportshylardyń qaljyńy ma, shyny ma bilmeımin, sol kezdiń ózinde olar túbi menen táýir boksshy shyǵady degendi aıtyp júretin...
– Odaqtyq arenaǵa shyǵýdaǵy jantalas... Álemdik jarystarǵa beriletin joldamany alýdaǵy qıyndyq... KSRO quramasyna qabyldanýdaǵy qylkópir... Osyndaı kúrmeýi kóp kúrdeli jaǵdaılarda janyńyzdy jaldap jattyǵý men alapat aıqastardaǵy arystandaı aıbattan basqa nendeı nársege, qandaı kúshke súıendińiz? Sizdi jaýapkershiligi jeti batpan joǵarydaǵydaı júkterden ne alyp shyqty dep oılaısyz?
– 1966 jyly Tashkenttegi atyshýly jer silkinisinen keıin bapkerim Alekseı Baranov Máskeýge ketip qaldy. Men sodan bastap «Dınamo» sport qoǵamynda parasatty pedagog Borıs Granatkınniń qaramaǵynda jattyǵa bastadym. Biz tanysqan kezde onyń jasy 29-da edi, al men 17-de bolatynmyn. Sportta ne nársege qol jetkizsem, sonyń bári úshin Borıs Andreevıchke boryshtarmyn. Maǵan ol tálimger ǵana emes, adal dos ta boldy. Rıngtegi jekpe-jekter kezinde buryshta árbir sátti qalt jibermeı otyratyn meniń bapkerimniń júzinen jeńip nemese jeńilip jatqanymdy op-ońaı ańǵarýǵa bolatyn edi.
1968 jyly jattyqtyrýshym Borıs Granatkın ekeýmiz Lvov qalasyna kelýge shaqyrǵan jedelhat aldyq. Onda «Olımpıada úmitteri» degen týrnır uıymdastyrylǵan bolatyn. Bul jarysta men kýbalyq Sılvıo Kesalony jeńip, jastar arasynda chempıon atandym. Osy jekpe-jekti kórgen áıgili polıak bapkeri Felıks Shtamm meniń óte batyl, kúreskerlik rýhtaǵy qasıetterime tań-tamasha qalǵan eken. Sol sebepti ol: «Osy jigitti KSRO qurama komandasyna qabyldaý kerek», – degen usynys aıtypty. Bul kisi kezinde: «Boksshy ystyq júrekti, salqynqandy, jeńil aıaqty, sodan keıin baryp jyldam qoldy jan bolýy kerek», degen ataqty sózdi aıtqan suńǵyla adam bolatyn.
Joǵarydaǵy jeńis meniń bapkerim Borıs Andreevıch Granatkınniń eki jyldyq eńbeginiń jemisi edi. Buǵan deıin, budan keıin de men onyń eńbegin, maǵan degen ákelik peıilin qatty baǵaladym jáne de «eresekter» qataryna aýysqanda kimmen bolsyn, qaı jerde bolsyn aıqasýǵa daıyn edim. Aqyry baq qusy da kóp kúttirgen joq: 1970 jyldyń jeltoqsanynda Iýgoslavııada ótken halyqaralyq týrnırde altyn medal enshime tıdi; 1971 jyly KSRO halyqtarynyń V spartakıadasynda jeńimpaz boldym; 1972 jyly Keńes Odaǵynyń chempıony atandym.
– 1974 jyly Kýba astanasy Gavanada bokstan dúnıejúzilik chempıonat ótti. Sonda siz álem chempıony atandyńyz. Bul buǵan deıingi boks dúnıesindegi Orta Azııa respýblıkalaryndaǵy musylman balasynyń qoly jetpegen ataq edi. Sizdiń ol jeńisińiz sonysymen qundy, sonysymen qasterli. Búgingi urpaqqa úlgi bolarlyq sol dodany búge-shigesine deıin tolyq aıtyp berýge qalaısyz? Ol sapar ózi neden bastalyp, jekpe-jek nemen aıaqtalǵan edi?
– Kýbaǵa barý úshin men Odaq quramasynyń sapyndaǵy 11 saıypqyran sportshynyń qataryna irikteýden ótip baryp alynǵan bolatynmyn. Degenmen, sońǵy sátke deıin chempıonatqa men jáne máskeýlik boksshy Slava Lemeshev ekeýmizdiń qaısymyzdyń baratynymyz belgisiz bolyp keldi. Onyń aldynda meniń ony úsh ret jeńgenime qaramastan, Eýropa chempıonaty men Olımpııa oıyndaryna ol barǵan edi. Jurt munyń syry qarsylasymnyń bapkeri Iýrıı Radonıaktyń qolynyń uzyndyǵynda deıtin. Sondyqtan men Kıslovodskide ótken irikteý jekpe-jekterindegi jeńisterime qaramastan, basshylyqtyń Kýbadaǵy chempıonatqa Lemeshevti aparmaqshy bolyp júrgenderine sonshalyqty tań qala qoımadym. Renishten be, ókinishten be, bilmeımin, bul týraly Borıs Andreevıch Granatkınge aıtý kerek dep sheshtim. Tashkentke telefon soqtym da, úmitsiz jaǵdaıdy qysqasha túsindirip, ókpe aralas daýyspen: «Bitti. Men endi eshqaıda barmaımyn!» – dedim. «Ondaı sózdi qoı. Meni tos, qazir saǵan jetemin!», – dep aıqaı saldy bapkerim. Sol ýaqytta uıaly baılanys bolǵanda, múmkin sharýa eshqaıda barmaı-aq sol jerde sheshiler me edi, kim bilgen... Ol kezde bapkerim Tashkenttiń Darhan degen ortalyq oramynda turatyn. Al onda aldyn ala avıabıletter satatyn eń tanymal kassa bar edi. Ol zamanda qajetti reıske qat bıletti qolǵa túsirý aıtýǵa ǵana ońaı-tyn! Qalaı bolǵanyn, ne istegenin bilmeımin, áıteýir bapkerim ushaqqa otyrýǵa jol taýyp, birneshe saǵattan keıin Kıslovodskidegi qonaqúıge jetip keldi. Ústine kıgeni sholaq jeń fýtbolka. Jalań aıaǵyna úıge kıetin súıretpe – jeńil shaqaıdy ile salǵan! Onyń bul kelisi bizdiń aqyrǵy múmkindigimiz edi jáne ol ony múlt jibermedi. Borıs Andreevıchtiń tabandylyǵynyń arqasynda Slava Lemeshev ekeýmizdiń aramyzda laıyqty úmitkerdi anyqtaý úshin taǵy bir tekserý jekpe-jegi – sparrıng ótkizý úshin О́zbekstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinen Máskeýge telefon qońyraýy uıymdastyryldy. Jattyqtyrýshylarǵa osy synda kim taza jeńedi – sol chempıonatqa barady degen toq eter sóz de aıtyldy. Sol sparrıng kezinde men Lemeshevti tap bir «halyq jaýy» qolyma túskendeı úsh raýnd boıy órshelene soqqyladym-aı deseńshi!.. Jáne rıngten keıin de ashý-yzamdy basa almaı, teńselip júrdim de qoıdym. Ǵajaby sol, osy kezdesýdiń aldynda men ózimniń kúndeligime mynadaı «tarıhı» jazba qaldyryppyn: «Rýfat, erteń – sheshýshi jekpe-jek. Eger sen ony jeńseń, chempıonatqa barasyń da mindetti túrde chempıon bolasyń!». Aıta keteıin, joǵarydaǵy sparrıngten soń da Lemeshevtiń kandıdatýrasy úmitkerler qatarynda turdy da qoıdy. Tek úsh kúnnen soń ol samarqandtyq tentek boksshy Nıkolaı Anfımovtan byt-shyt bop jeńilip, nokaýt alǵannan keıin tizimnen alynyp tastaldy.
...Tamyzdyń basynda bizdiń ushaq Kýba astanasy Gavanaǵa kelip qondy. Chempıonat eki apta boldy: men rıngke bes ret shyǵyp, fınalda rýmyn Aleks Nestaktan basym tústim. Jeńimpazdy habarlaǵan kezdegi kóńil tolqynysym áli kúnge deıin esimde. Qolym shydatpaı aýyryp turdy. Saýsaqtarym úsh jerden synǵan edi. Biraq ta: «Tashkent túlegi Rýfat Ryskıev pen Perm perzenti Vasılıı Solomın Gavanada keńestik tuńǵysh álem chempıondary boldy!» degen oı súıekterimniń syrqyrap aýyrǵany men silikpemniń shyǵyp sharshaǵanyn umyttyryp jibergen bolatyn. Onda men rıngke jeńý kerek degen bir ǵana maqsatpen shyqqan edim jáne sony iske asyrdym da!
Sol básekede Oleg Karataev pen Borıs Kýznesov chempıonattyń kúmis júldegerleri boldy. Qazir esime alsam kúlkim keledi: boks juldyzy Gennadıı Shatkov meni quttyqtap, qolymdy qatty qysqanda janym kózime kóringendeı bolyp aıqaılap jibere jazdaǵanmyn. Shatkovtyń tanymal bolatyn sebebi, ol Rımde ótken XVII Olımpıada oıyndarynda jartylaı aýyr salmaqta aty ańyzǵa aınalǵan Kassıýs Kleıden (keıinnen kásipqoılar arasynda absolıýtti álem chempıony atanǵan Muhammed Álı ol ýaqytta osy atpen óner kórsetken bolatyn) qaıtpaı judyryqtasqan sabazdyń naq ózi edi.
Meniń saýsaqtarymnyń synǵan súıekteri áli kúnge deıin, ásirese kún raıy buzylǵanda qatty syrqyrap aýyrady. Rıngke shyǵar aldynda sarapshylardyń qoldaryma aýyrtpaıtyn dári egip, bıntpen orap, sodan soń qolǵap kıgizip, onyń syrtynan germetıkalyq mór soqqandary áli kúnge deıin túsime enedi. Muny bulaı isteıtin sebebi, tóreshilerge alaqanyńnyń taza ekenin, ıaǵnı ýysyńda eshteńe joqtyǵyńdy kórsetýiń kerek. Jalpy boks tarıhy kóńilinde qultasy bar qarsylastardan ada bolmaǵan kezderdi de joqqa shyǵarmaıdy. Ondaılardyń áreketi básekelesýshige qatty tııýi úshin jekpe-jekterde tyıym salynǵan alaqan temir – ýysqa syıyp ketetin qorǵasyn qoldanǵan ospadar oqıǵalardan turatyn.
– Mazasyz da tynymsyz úlken sport jolyndaǵy jan alyp, jan berisken 15 jyl ishinde siz rıngke 189 ret kóterilgen boks bahadúrisiz. Statıstıka sol alapat aıqastardyń 174-iniń sizdiń jeńisińizben aıaqtalǵanyn aıǵaqtaıdy. Aıtyńyzshy, sońǵy jekpe-jek qaı elde, qashan, kimmen, qalaı bolǵan edi?
– 1976 jyly Kanadanyń Monreal qalasynda jazǵy HHI Olımpııa oıyndary bastaldy. Men onda fınalǵa jetken jalǵyz keńes boksshysy edim. Mine, sol aqtyq synda qarsylasym amerıkalyq Maıkl Spınks bolyp shyqty. Úshinshi raýndta ol erejeden tys soqqy jasady. Tóreshi jekpe-jekti toqtatty. Men referıge soqqynyń belden tómen jasalǵanyn ymdap kórsetsem de, jeńis amerıkalyq boksshyǵa berildi. Tóreshiniń sol kezde qarsylasymnyń kúmándi áreketine narazylyq bildirmeı kóz jumyp qaraǵanyna áli kúnge deıin tańǵalamyn.
Osy Olımpıadadan men Otanyma kúmis júldeger ıesi bolyp oraldym. Sodan soń úlken rıngten ózim kettim. Mundaı sheshimge kelýime janym men tánimniń uzaq jyldar boıy qaljyrap, sharshap-shaldyǵýy óz áserin tıgizdi dep oılaımyn. Budan bólek, taǵy da birqatar jaǵdaılar, atap aıtsam, qaı jaqtan ekeni belgisiz, áıteýir bir astyrtyn túrde jasalatyn shettetýler de júıkeme tıip bolǵan edi... Rıngten ketkennen keıin de meni boksqa qatysty aıtýly sharalarǵa shaqyrýdy «umytyp» kete beretin oqıǵalardy jıi sezip júrdim. Joǵary sporttyq deńgeıdegi kezdesýler de sıreı bastady. Tipti, 1979 jyldyń jazynda Tashkentke ataqty Muhammed Álı kelgende, onyń ózi: «Osy senderdiń Ryskıev degen chempıondaryń qaıda, alyp kelińdershi», – degendi bizdiń sport sheneýnikteriniń esine salýǵa májbúr bolypty. Sonda ǵana olar meniń bar ekenimdi aıaq astynan «esterine túsirip», júzdesýge jandary qalmaı jetkizgen edi... Esesine, halyqtyń maǵan degen súıispenshiligi sol kúıinde qaldy. Jas-kári meni kóre qalsa kúni búginge deıin kóshede toqtatyp, qorshap alady. Amandasady, avtograf alady, qatar turyp sýretke túskendi ózderine mártebe sanaıdy. «Rahmet! – deımin ondaı kezde ishteı tolqyp. – Shúkir, Allaǵa! Osy el bolmasa qaıter edim. Iá, shynynda, ne bolar edi ómirim...».
– Dańq, ataq... Munyń salmaǵy zilbatpan, ony ekiniń biri alyp júre almaıdy. Basqa da kóptegen sport juldyzdary sııaqty sizdiń de ómirińizde samǵaý ǵana emes, quldyraý kezderi de boldy emes pe...
– Iá. Men muny eshqashan eshkimnen jasyryp kórgen emespin. «Chempıonmen kezdesý» degen jeleýmen uıymdastyrylǵan shaǵyn merekelerdiń sońy uzaqqa sozylǵan dyrdý-dýmanǵa ulasqan kezder de boldy. Kásibı turǵydaǵy toqyraý kezeńi jeke ómirdegi berekesizdikke tap keltirgen sátter de bar. Sonyń saldarynan dostardan aıyrylyp, qaıdaǵy joq bireýlermen bosqa ýaqyt ótkizgenimdi ókinishpen eske alamyn. Odan keıin emhanalar, saýyǵýdyń qıyn kezeńi, ókinishke toly ekinshi «men» – ózimdi izdeý... Jalpy ózim túsken jáne túsirgen birneshe fılm, atap aıtsam «Rıngke... shaqyrylady!» kórkem fılmi men «Rıngke endi... shaqyrylmaıdy» atty derekti fılm meniń ómir tarıhymnyń qarama-qaıshylyqqa toly osy kezeńin aıtyp beredi. Moıyndaımyn, ótken ómirimde adam balasyna tán nárseniń bári meni de aınalyp ótken joq. Endi soǵan salaýat aıtyp, qalǵan ǵumyryma shúkirshilik etip otyrǵan jaıym bar.
– Sóz sońynda Qazaqstan, sol kezdegi qazaqstandyq áriptesterińiz týraly aıta ketseńiz. Odaqtyq, álemdik boks dodalarynda siz bizdiń qaı bylǵary qolǵap sheberlerimen kezdesip, saparlas bolyp júrdińiz? Tashkent óńiri men Shymkent aımaǵy bir-birimen irgeles, kórshiles jatqan jer. Sońǵy jyldary bizdiń elmen, jańa sóz etken Ońtústik Qazaqstan oblysymen sizdiń baılanysyńyz qandaı?
– 60-70-shi jyldary Qazaqstannan shyqqan talaı jigittermen birge Odaq quramasynda júrgende ashynyń da, tushynyń da dámin birge tattyq. Men sol kezderdi eske alǵanda árdaıym biz ortaq jeńis úshin birge «soǵysyp, birge shaıqasqan» edik deıtinmin. KSRO chempıonatynyń 1969 jylǵy kúmis, 1972 jylǵy qola júldegeri Jandos Kókimovtiń keremet sheberligi esimde jaqsy saqtalyp qaldy. KSRO chempıonatynyń 1968, 1972 jyldardaǵy eki dúrkin qola júldegeri Marat Jaqsybaevtyń adamgershilik qasıetterin árdaıym qurmet tuttym. Al Rashıd Abdrahmanovpen aradaǵy dostyqty aıtsam... Ol degen ǵajap jan ǵoı! О́z ýaqytynyń qaıtalanbas talant ıesi. «Rıngke... shaqyrylady!» kórkem fılminde meniń beınemdi somdady ǵoı. Máskeý Olımpıadasynyń kúmis júldegerleri Vıktor Demıanenko men Serik Qonaqbaev menen kishi bolsa da olarmen aramyzda eske alatyn dúnıeler barshylyq.
Osydan 11 jyl buryn Qaraǵandyda boldym. 2004 jyldyń kúzinde ótken kásibı boks keshi-tuǵyn. Men TMD jáne slavıan elderi chempıonynyń ataǵy úshin bolǵan qazaqstandyq Andreı Eshkın men belarýs Dmıtrıı Kashkan arasyndaǵy mártebeli jekpe-jekke tórelik ettim. Sonda keshti ótkizýshiler meniń qoltańbam qoıylǵan boks qolǵaptaryna arnap lot uıymdastyrdy. Sonda «Rýfat Ryskıev» degen jazýym bar qolǵap 70 myń teńgege satylǵan bolatyn. Qurmet, mártebe ǵoı bul. Umytpaǵandyqtyń belgisi. Sol bir sát esimde myqtap qalyp qoıdy.
Qazaqstan týraly taǵy ne aıtýǵa bolady? Aıtpaqshy, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qazyǵurt aýdanyndaǵy Fogelevka aýylynda (qazir Rabat aýyly –
J.A.) meniń qyzym turady. Turmysta. Kúıeý balam ekeýi sol jerdi meken etedi, jumys isteıdi.
(Osylaı degen úı ıesi qolyna bir paraq qaǵaz aldy da áldebir sózderdi jaza bastady. Ol gazetke, gazet oqyrmandaryna degen óziniń lebizi eken. Tilek, razylyqqa toly osy sóılemder men boks bahadúriniń qoltańbasyn sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz, qurmetti oqyrman. Tanysyńyzdar, kórińizder, oqyńyzdar).
Áńgimelesken
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA – TAShKENT – ASTANA.
Sýretterde R.Ryskıev; jeńis tuǵyrynda (soldan ońǵa qaraı) V.Lemeshev, R.Ryskıev, A.Klımanov.
