Jańa jyldaǵy qaıdaǵy men jaıdaǵy

Jyl basynan bastap eldegi júzege asyp jatqan oń ózgeristerdi, ıaǵnı reforma ataýlyny kórgisi kelmeıtinderge arnalyp arnaıy kózáı­nek saýdaǵa túsip satyla bastady. Onyń demeýshisi ári iske asyrýshysy úkimet janynan qurylǵan “Optıka” atty qoǵam bolyp tabylady. * * * Kólik jóndeıtin sheberhana mań­daı­shasyndaǵy jazý: “Tejegishińizdi teksertip alý úsh-aq dollar, al jerleýge ketetin shyǵyn baqan­daı úsh júz dollar tu­rady. Sa­lys­ty­ryp, oılanyp kórińiz!”. * * * “Páterimdi sottyń maǵan shyǵaratyn úkimine qaraı on jylǵa deıin jalǵa beremin”. * * * Jataqhana aldyndaǵy habarlandyrýdan: “5 jeltoqsan. Osy aıǵa ar­nalǵan jol júrý bıletimdi joǵaltyp aldym. Taýyp alǵandar tezirek ákep berýlerin ótinemin. Syı-sııapatym daıyn”. “1 qańtar. Búgin jol júrý bıletimdi ákep tastap ketipsińder... ıt ekensińder!”. Dalbasa – Mynaýyń ne – turysyń?! Búıtken kúniń qurysyn! Tapqan aqshań azǵantaı, Ońbady ǵoı bir isiń. Ana kórshi jas bala, Tapqanyn aıtpa, masqara... Bildeı ózi kommersant, Quıylyp jatyr aqsha da. Astynda appaq “Volvasy”, Bıznesmen kileń joldasy, – Dep aıqaılap áıeli, Kúıeýine urysty: – Tasta, – dedi, – jumysty. Jańa jyldan bastap – Basta, – dedi, – tyń isti. “Reseı menen Qytaı bar, Qaltańa aqsha salyp al, О́timdi taýar satyp al. Jas bala qurly joqsyń ba, Uıattyń bárin jıyp qoı, Máseleniń barlyǵy, Aqshada ekenin bilip qoı. Biz de bıznesmen bolaıyq, Máshıne satyp alaıyq, Kóldeı shalqyp qalaıyq”. Shańqyldap kúnde qatyny, Mazany ábden alǵan soń Kúıeýi tastap jumysty, Kommersant bolýǵa tyrysty, Kóbeıtip endi júristi, Qytaı ketti qydyryp, Reseı ketti júgirip. Kún-tún tynym tappady, Úıde de qonbady, Sonda da aqsha bolmady, Isi de bir ońbady, Zyr júgirip júrgende, Túrmege túsip qalǵany... ...Balany ózi baǵa almaı, Nanǵa aqsha taba almaı, Búginde áıeli jylap júr, Qudaıdan keshirim surap júr... *** Qanaǵat, rahym bolmasa, Baılyq degen dalbasa. Baqytjan SOVETULY, Taraz. Sol úshin Bir kásipker balasyna temir aqshanyń úlkenin berip: – Mynadan aqsha-qarajat jasa, – deıdi. Balasy bolsa temir aq­sha­ny sáýegeılikpen sýǵa laqtyra sa­la­dy. Onysyn ákesi bilse de ún­de­meıdi. Bala bolsa ákesiniń tap­qanyn iship-jep júre beredi. Birde ákesi balasyna: – Ýaqytyń keldi, endi aqsha tapqanyń jón, – deıdi. Bala bireýge jaldanyp, tań­­nyń atysynan kún bat­qan­ǵa deıin jalańaıaq balshyq ılep, tabys taýyp ákesine keledi de: – Mine, áke, men de tabys taýyp, onyma temir aqshanyń úlkenin ákeldim, – deıdi. Sonda ákesi: – Al onda onyńdy sýǵa laqtyr da jiber, – deıdi. Sonda balasy bir kezdegi qa­te­li­gin túsinip, únsiz jerge qaraǵan eken. Osy tosty, áke-ata­la­ry­myz­dyń birden sabaı jónelý sııaqty oqys áreketke barmaı, aqylmen istegen tárbıeli isi úshin alyp qoısaq deımin. *** – Kórshimniń tumsyǵyn buzýǵa shamam jetedi, biraq oǵan zaýqym da, qulqym da joq. Al bir qaltaly myqtynyń tumsyǵyn bet qylýǵa zaýqym da, qulqym da bar, biraq oǵan shamam jetpeıdi. Osy tosty kórshi ataýlynyń  qaltaly myqty bolýy úshin alyp jibereıik. *** Úsh qaltaly myqty shaǵyn kememen saparǵa shyǵady. Onyń ekeýi eńgezerdeı tolyq ta, bireýiniń qabyrǵasy yrsıǵan aryq bolsa kerek. Teńizde aıaqasty daýyl turyp, qutyrǵan tolqyn bulardy jabaıy araldan bir-aq shyǵarady. Qysqasy, bulardy araldaǵy jabaıylar ustap alyp, ana eki semizdi jalyny laýlaǵan qazanǵa atyp urady da, shiltıgen aryqty basy aýǵan jaqqa qoıa beripti. Osy tosty, asa semirmeı, salyq ataýlyny túgelimen tólep júrgender úshin alaıyq! Toqtaý bolǵan toqal Áskerı adam bolǵandyqtan er jasy elýge kelmeı-aq jyldyń alǵashqy kúninen bastap zeınetkerlikke shyqqanmyn. Erte turý etten ótip, súıekke sińgendikten, taýyq shaqyrmaı turyp ketip, taza aýada ózimshe olaı-bulaı oıqastaı­myn. Iаǵnı, júgiremin, kerilemin, sozyla­myn, bir sózben aıtqanda – sportpen shuǵyldanamyn. Kempirdiń kúreń shaıyn soraptap otyryp: – Aýlany sypyryp tazar­tý­dy sporttyń bir quramyna kirgizdim. Sypyrtqymen olaı da, bulaı da bulǵaqtaǵannan býyn-býynym bosap, bulshyq etterim qataıyp, tize tilersegim sozylyp-tartylyp jan kiredi, – dep qalǵanym bar. Ertesinde kempir: – Úıdegi qoqys ataýlyny býyp-túıip arǵy kóshedegi jáshikke laqtyra sal. Bilgen adamǵa ol da sport. Býyp-túıip jatyp qımyl-qozǵalystyń nebir túrin jasaısyń. Eńkeıesiń, shalqaıasyń, alasyń, salasyń, – dedi. “Qatynyń aqyldy bolsa – óz aqylyń qaltańda qalady” demekshi, aqylǵa kelip, “jón sózge” toqtap, erteńgilik kákúr-shúkirdi jıyp-terip ala ketetin boldym. Birde kempir: – Aýlany sypyrǵanyń jón-aq, estýimshe – qos qoldy ilgeri soza eńkeıip baryp keri qaıtqan qımyl-qozǵalys naǵyz sport deıdi... Senen basqamyz shyrt uıqyda, kedergi keltirer pende bolmaıdy – shańsorǵyshpen myna daǵaradaı úıdiń ishin sypyryp sıyr jalaǵandaı ete salsań... – dedi. Taǵy birde úıdegi kisi: – Úıdiń ishin sypyryp sıyr jalaǵandaı etken shalymnan aınaldym, – dep alyp, – bazarǵa baryp kelsek. Júk kótergennen aınalysyp júrgen sportyńnyń nátıjesi bilinedi... – dep toq-eterin aıtty. Keleside kempir nemereni kıindirip, birin jetektetip, birin arqama arqalatyp: – “Bile bil­seń, bul paryzyń ári sporttyń súbelisi” dep balabaqshaǵa attandyryp kep jiberdi. Nesin aıtaıyn, kempirdiń tańyp bergen osy sekildi taǵy da tórt-bes “sport túrin” arqalaımyn dep, tańnyń atysy, kúnniń batysy tepeń-tepeńmen keshke qaraı kesken terekteı qulaımyn kep. О́stip qulap jatyp birde kempirge: “Sporttyń tóresi toqal alǵan erkekte bolady eken...” dep, aıda kep toqaly bar­lardyń aıtqan “aqyl” keńesin aǵyl-tegil aǵyttym kelip. Ara-arasynda jornalda jarııalanǵan “Toqal alýdyń toǵyz paıdasy” atty maqaladan úzindi de oqyp berdim. ...Toqtaýsyz sóılep tún asyryp uıyqtaǵandiki me, ertesinde: “Tur-eı, toqal alǵysh!” degen kempirdiń zildi sózinen kirpik ashsam, mássaǵan, kún tas tóbege kelipti... Syrtqa shyqsam, aýla da, dala da tap-tuınaqtaı... Nemereler de balabaqshasyna áldeqashan ketip qalypty... Kempirdiń de bazarǵa bir ózi baryp kelgen beti eken... Sóıtip, zeınetkerlikke shyqqa­ly beri, týra bir jyl ótkende – qańtardyń alǵashqy kúni alǵash ret erte tura almaı eseńgirep, kempir de “sportyń jaıyna qaldy ǵoı” deı almaı únsiz kúreń shaıyn usynyp, men de túndegi “Toqtaý bolǵan toqal” áńgimeme rıza keıippen “toqalǵa toqtaý jasap” tympı oınap otyrmyn. Ersultan JEŃIS. Almaty oblysy. Menmen minezdeme Kelesi jylǵa kerek bolyp qalar dep bastyǵyma kirip: – Maǵan minezdeme jazyp beresiz be? – dep edim: – Qyzyq ekensiń, minezdemeni árkim ózi jazatynyn bilmeýshi me ediń? Jaz da alyp kel, qol qoıyp bereıin, – dep kelte qaıyrdy. Jumysta oty­ryp ózime- ózim minez­deme jaza qoıaıyn dep edim... aty-jónim, týǵan jyl, mektep bitirý sııaqtydan árige bara almadym. Úıge kelip, qybyr-jybyr bitip, bala-shaǵa jatqan mezgilde asúıge kelip minezdeme jazýǵa otyrdym... Páleket buryn ja­zyp kórmegen is – ary sholdym, beri tolqydym... Tegi bolmaǵan soń, myna otyrǵan Valentın Semıglazov men emes, basqa pende dep, al men – onyń bastyǵymyn, ol týraly pikirimdi bildirýim kerek dep sheshtim. Solaı etip tastúıin pikirge yńǵaı berip edim, “ol – jaýapsyz. Ol – kerjalqaý, isti bir aıtqanda bitire qoımaıdy...” degen tirkester ózdi-ózinen qaǵaz betine túse qalypty... Oý, maǵan, jaǵymdy jazylǵan minezdeme kerek! Paraǵymdy búktep laqtyryp kep jiberdim. Tásilimdi ózgertip, ózimniń bolmys-bitimimdi umytyp, o basta qandaı adam bolǵym kelgenimdi, ıaǵnı arman-qııaldaǵy ǵajap adam týraly jazaıyn dep sheshtim... Jas shaǵynda albyrt ta alǵyr jas maman boldy. Qıyndyqtan qaıtpaı­tyn. Qaı iske de bel sheshe belsene ara­lasatyn. Ujymnyń uıyt­qysy. Únemi izdeniste, tynym tap­paı­tyn. Jumys de­se ja­nyp turatyn. Minezdememdi óstip bir qaıyryp aldym da, nege ekenin, bir ózgeshe kúsh-qýat bitip, ar­man-qııalymdy bala kezden bastap ja­zamyn dep oty­ryp tańnyń atyp ket­kenin sezbeı qalyppyn. Berilgenim sonsha, sol kúni qyzmetti umytyp, tap­jyl­maı otyrýym kún men túndi aýystyra beripti. “Minezdemem” shıyrshyq atyp, jas maman oqıǵasy eliktirip-jeliktirgeni sonsha, jazǵa­nym jalpaıa túsip, oı-hoı bas alar emespin... Jazǵanym sonsha, tap­jyl­maı bir jeti otyryppyn. Qyz­mettegiler habarlasady, “minezdeme jazyp jatyrmyn, meni izdemeńder” dep qalta tele­fo­nyma deıin óshirip typ-tı­pyl qutyldym da, jazýyma qunyǵa kiristim. Jaspyn dep júrsem, ba­lalyq bar, mekteptegi kezeń, stýdenttik shaq – oı-hoı menen de biraz dáýren ótipti-aq!.. О́zimdi-ózim baǵam­da­map­pyn, minezdiń maımóńkesi mende eken. Qansha kún ótkenin bilmeımin, áıteýir bir kúni “minez­de­me­mniń” sońǵy núktesin qoı­yp, bastyqqa tapsyrdym. Ol kisi de erinbeı-jalyqpaı on kúnde meniń “minezdememdi” oqyp shyǵypty. Aıtýy boıynsha, bas al­maı oqypty. “Sen naǵyz zaman azamatynyń keskin-kelbetin somdap­syń” dep júrek­jar­dy pikirin bildirdi. Sóıte otyra bul minezdememe qol qoıa almaı­tynyn aıtyp, bun­daı daryn ıesi bizde qor bolyp júr dep... meniń ornyma basqa qyz­metker ala­tynyn, al meniń ornym – ja­zýshylyq ekenin túsindirip baqty. Amalsyz onan ketip, jyl so­ńy­na deıin burynǵy jazǵan­darymdy keńeıtip roman etip, tyrashtanyp-tyrbanyp jańa jylǵa tartý esebinde alǵashqy kitabymdy shyǵaryp tyndym... Aýdarǵan Baqtybaı JUMADILDIN. Kúlli álemniń kúlkisi Jańa jyldyń al­ǵash­qy kúni Tbılısıge  kelgen qonaq shól ba­saı­yn dep syrahanaǵa kiredi. Bul jerde, ásirese saýda-sattyqta tı­yn-tebendi qaıyrmaıtynynan ha­bary bolǵandyqtan – 50 tıynnyń sy­rasyna bútin bir somyn amalsyz usynady. Bergeni sol, anaý birden 50 tıyn qaı­yrma bere qoıǵany... Bul qaljyńdaǵan bolyp: – Sizderde tıyn-teben qaıtpaıdy dep estip edim... – degende, anaý yrjııa: – Dáp solaı! Tek mende syra bolmaı turǵany... – degen eken. *     *     * Alpınıstiń otbasynda sábı dúnıege kelip, onyń tili shyǵar mezgili áldeqashan bolsa da sóz aıtpaı dińkeletip bitiredi de, bir kúni áı-sháı birden: – Ata! – dep qalady. Degeni bar bolsyn, ertesinde atasy baqılyqqa attanyp ketedi. Sodan álgi bala basqa sóz aıtpaı býlyǵyp júrip birde: – Áje! – dep qalady. Oıpyr-aı, ertesinde ájesi shalynyń artynan attanady. Otbasy balanyń bul qylyǵynan shoshynyp, kelesi adamnyń atyn atamasa eken dep júrgende: – Áke! – dep qalady... Ákesin úreı bılep, ýaıymnan túńile sol jyldyń sońǵy kúni ishimdik iship es-túsinen aıyryla qulaıdy... Ertesinde oıansa din aman, tek basy keshegiden áńki-táńki bolyp otyrǵanynda dosy kirip kelip: – Neǵyp jatyrsyń-eı, tur, ana kórshiń ólip qalypty!.. – degen eken. Qoıan jylynda tús joryp kórelik... – Túsińde jalańash áıel kórseń – jalaqydan syltaýy túr­li aqsha jınaý kóp bolady. *  *  * – Aram shóp sýaryp júr­seń – úıińdi shaqyrýsyz qo­naq­tar ba­syp, “býaz” to­ńa­zyt­­qy­shy­ńnyń ishin bosatyp, keterinde bir-ekeýi ózińdi tildep ketedi. *  *  * – Tesik shelekke sý quıyp júrseń – qaryzǵa alǵan aq­shań­dy qaıtarýǵa apara jat­qanyńda joǵaltyp alyp, bar­maǵyńdy shaınaýyń múmkin. *  *  * – Qara tústi adamdy kór­seń – apatty jaǵdaıǵa baı­lanysty sońǵy aılarda elek­tr jaryǵynyń sónýi jıileıdi. *  *  * – Ýly jylan shaqsa – attestasııalyq komıssııadan óte almaı, tyrapaı asasyń. *  *  * – Mysyqtyń mııaýlaǵa­nyn kórseń – orynbasaryńyz ústińizden jasyryn domalaq aryzdar jazady. *  *  * – О́rkeshi joq túıege minip júrseń – týystaryńnyń qu­dalyǵyna bas quda bolyp ba­ryp, úrlep iship, shaıqap tó­gip, aıaǵynda ýdaı mas bolyp, esińnen aıyrylyp eseńgirep qaıtasyń. Erǵalı ABDÝLLA, Erkin ÁBIL. Qyzylorda oblysy.

Múıisti júrgizetin  Berik SADYR.