Strategııalyq damý tuǵyry qalanǵan kezeń nemese ótken jyldyń keıbir kórsetkishteri

Elbasy Qazaqstan halqyna arnaǵan «Jańa onjyldyq – ja­ńa ekonomıkalyq órleý – Qa­zaqstannyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynda «Biz reses­sııaǵa jol bermedik, óıtkeni, ne isteý kerektigin bildik jáne mu­ny jedel istedik. Uly Nerý bir kezderi bylaı degen eken: «Ta­bys kim batyl qımyldasa, sonyń úlesine jıi túsedi». Al biz ba­tyl qımyldadyq. Biz tótep berdik. Endi biz 2020 jylǵa deıingi Damý strategııasyn oryndaýǵa kirisemiz» dep atap kórsetken bolatyn. Iá, álem tanyǵan reformator Nursultan Nazarbaev­tyń aıtqany ádettegideı-aq aqı­qatqa aınaldy. Qazaqstan ekono­mıkasy eń bedeldi halyqaralyq sarapshylar biraýyzdan moıyn­daǵandaı, «qazaqstandyq ekono­mı­kalyq damý qubylysynyń» jańa ǵajaıyptaryn tanyta bas­tady. Ony údemeli ındýs­trııa­lyq-ınno­vasııalyq damý bes­jyl­­dyqta­ry­nyń alǵashqy bet­burys jyly bolyp tabylatyn – 2010 jyldyń qorytyndylary aıqyn dáleldep otyr. Ekonomı­kalyq saraptama kóterińki te­ńeýli sózderden góri, naqty dá­lelder men bultartpas sıfrlarmen sóılegendi unatady. Endeshe, sol sıfrlar men faktilerden turatyn dáıektemelerge júginip kóreıik. Elimizdiń ónerkásip óndirisi 2010 jyldyń 11 aıynyń qory­tyndysy boıynsha, 2009 jyl­dyń sáıkes merzimimen salys­tyr­ǵanda 10,5 paıyzǵa, óńdeý óner­kásibi 18,8 paıyzǵa ósti. Qa­zaqstannyń ishki jalpy óniminiń ósimi 7,5 paıyzdy qurady. О́n­diristiń osyndaı joǵary qar­qyn­men ósýine ishki jáne syrtqy rynoktardyń konıýnk­týrasy­nyń jaqsarýy birinshi sebep bolsa, el Úkimetiniń álemdik daǵda­rysqa qarsy jasaǵan is-qımyl baǵdarlamasynyń tıimdiligi men Indýstrııalandyrý kartasyna ki­retin jańa óndiris nysandaryn iske qosý úrdisiniń erekshe ıgi yqpal etkendigi jáne aqıqat. Má­selen, qańtar-qazan aılarynda­ǵy elimizdiń syrtqy saýda aına­lymy 2009 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda, 43,1 paı­yzǵa artsa, taýar eksporttaý kólemi 52,6 paıyzǵa kóbeıdi. 2010-2014 jyldarǵa arnal­ǵan ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq da­mý­dyń memlekettik baǵ­dar­la­ma­sy sheńberindegi ınvestısııalyq jobalardyń el ekonomıkasynyń áleýetin kóterýge meılinshe qý­at­ty qarqyn beretindigi daýsyz. Ony besjyldyqtyń alǵashqy jy­­lyndaǵy nátıjeler de kór­setti. Atap aıtar bolsaq, 2010 jyldyń alǵashqy jartyjyl­dyǵynda elimizde jalpy quny 381 mlrd. teńge bolatyn 72 jańa ınvestısııalyq iri joba iske qo­sylyp, 12 myń jańa jumys or­ny ashyldy. Al ekinshi jarty­jyl­dyqta, týra el Táýelsizdigi me­rekesi qarsańynda Memleket basshy­synyń ózi sáttilik tilep, bir mezette jalpy quny 450 mıl­­lıard teńgeden asatyn 80 iri ındýs­trııalyq nysannyń tusaý­yn kesti. 12 myń jańa jumys orny ash­yl­dy. Sóıtip, ındýs­trııa­lan­dyrý bes jyldyǵynyń alǵashqy jy­ly­nyń ózinde elimizde jalpy quny 800 mıllıard teńge bo­la­tyn 152 iri ındýs­trııa­lyq-ınno­vasııalyq jobalar iske qosyldy. Bir jyl­dyń ishinde 152 iri ın­dýstrııalyq ny­sanynyń iske qo­sylýy buryn-soń­dy eshqandaı mem­­le­kettiń tarı­hynda bolyp kór­me­gen. Bul Qa­zaq­stannyń shyn má­ninde ındýs­trııalyq órleý dá­ýi­rine qadam basqanynyń aıshyq­ty kórinisi. Osy iske qosylǵan iri ny­san­dar qatarynda Aqmola obly­syn­daǵy jylyna 60 mıllıon kera­mıkalyq kirpish shyǵaratyn zaý­yt­ty, Aqtóbe oblysyndaǵy «Sın-oıl» JShS-nyń munaı ónimderin óńdeıtin keshenin, Shyǵys Qazaq­stan oblysyndaǵy «О́skemen tıtan-magnıı kombınaty» AQ-tyń tıtan quımalaryn jáne bal­qy­malaryn shyǵaratyn zaýytyn, Jam­byl oblysyndaǵy «Jańatas» metallýrgııalyq kombınaty» JShS-nyń bolat qorytý óndirisin, Qos­tanaı oblysyndaǵy makaron ón­imderin shyǵaratyn óndiristi, Qy­zylorda oblysyndaǵy asfalt-beton zaýytyn, Soltústik Qazaq­stan oblysyndaǵy «Leonov» sharýa qojalyǵynyń 320 bas saýyn sıyrǵa arnalǵan sút keshenin já­ne basqalardy atap aıtýǵa bolady. Elimizde sońǵy jyldary mu­naı, gaz jáne taý-ken ónimderin óndirý qarqyny barǵan saıyn artyp keledi. 2010 jyldyń 11 aıynda respýblıkamyzdyń munaı óndirý kompanııalary 72 488 myń tonna munaı jáne gaz konden­sa­tyn óndirse, jyl aıaǵynda osy kór­setkish 80 mıllıon tonnaǵa jet­kizildi. Elimizdiń munaı óńdeý zaýyttary 12 416,7 myń tonna shıki munaı óńdep, 2 633,4 myń tonna benzın, 3 759,3 myń tonna dızel otynyn, 3 436,9 myń tonna mazýt, 441,3 myń tonna avıakerosın shyǵardy. Keshe ǵana tarıh qoınaýyna kirgen jyly elimizde gaz óndirý kólemi 37,5 mıllıard tekshe metrge jetti. Qantar- qarasha aılarynda 19,4 mıllıard tekshe metr taýarly gaz óndirildi. Jyl qorytyndysynda elimiz­diń qaıta óńdeý ónerkásibiniń de qýatty qarqynmen damı basta­ǵa­nyna da jetti. Atap aıtqanda, ót­ken jyldyń 11 aıynda bul sa­la­nyń ósimi 2009 jyldyń sáıkes merizimimen salystyrǵanda 18,8 paıyzǵa artty. 2009 jyldyń sáı­kes merzimimen salystyrǵanda az­yq-túlik ónimderin óndirý 113,8 paıyzǵa, toqyma ónimderin shyǵa­rý – 130,3, munaı ónimderin ón­dirý – 113,1, hımııa ónerkásibi – 137,6, metallýrgııa ónimderin shy­­ǵarý –148,7 jáne máshıne jasaý 158,8 paıyzǵa artqan. Elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasy da ótken jyldyń aýa-ra­ıynyń qolaısyzdyǵyna qaramas­tan aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi. Eli­miz­diń birqatar óńirlerinde qatty kýańshylyq oryn alǵanymen, mem­­­leket tarapynan jasalǵan úl­­ken qarjylyq kómektiń arqa­syn­da dıqan qaýymy ozyq agro­te­h­nı­kalyq sharalardy tıimdi qoldaný nátıjesinde 13 mıllıon tonnadan astam astyq bastyrdy. 2010 jyldyń 1 jeltoqsanyna deıin eli­­miz 8,1 mıllıon tonna astyq jáne un eksporttady. Bul 2009 jyldyń sáıkes merzimimen salys­tyr­­ǵan­da, 2,1 mıllıon ton­naǵa ar­tyq. Res­pýb­lı­kamyzda dándi daqyldar, maı­­ly daqyldar jáne bas­­­qa da ónimder boıynsha hal­qy­myzdyń suranysyn tolyq qa­na­ǵattandyratyn ónim qo­ry jınaldy. Esepti merzim ishinde mal ón­im­derin óndirý kólemi 690,0 mıl­lıard teńgege jetip, ótken jyl­dyń sáıkes merzimimen salys­tyr­ǵanda 3,1 paıyzǵa artty. 2010 jyl­dyń 1 jeltoqsanynda 2009 jyl­dyń sáıkes merzimimen sa­lys­tyrǵanda iri qara mal basy 1,0 paıyzǵa artyp, 6 493,0 myńǵa, onyń ishinde saýyn sıyr 2 813,9 myńǵa, qoı 3,7 paıyzǵa artyp, 16 083,9 myńǵa, jylqy 3,8 paıyzǵa artyp 1 563,7 myń basqa jetti. Qus sany 2,0 paıyzǵa artty. Álemdik qarjy daǵdarysy dú­nıe júziniń qurylys salasyn turalatyp ketkeni shyndyq. Bul keleńsizdik Qazaqstannyń da qu­rylys ındýstrııasyna salqynyn tıgizdi. Alaıda, el Úkimeti tara­pynan jasalǵan jan-jaqty qol­daý elimizdiń qurylys salasyn resessııadan aman saqtap qaldy. О́tken jyldyń aqpan aıynan bastap otandyq qurylys ındýs­trııa­sy toqyraýdan shyǵyp, az da bolsa damý yrǵaǵyna túse bastady. Qurylys jumysynyń kólemi ót­ken jyldyń 11 aıynda 2009 jyl­dyń sáıkes merzimimen sa­lys­tyr­ǵanda 0,2 paıyzǵa ósti. 2010 jyl­dyń qańtar-qarasha aılarynda mem­­leket tarapynan qurylys sala­syna 278,5 mıllıard teńge qar­jy­lyq qoldaý kórsetildi. 2007 jyl­dan bastap úleskerlerdiń qa­ty­sýymen salynyp jatqan qury­lys­ty jandandyrý maqsatynda mem­­leket tarapynan barlyǵy 505,809 mıllıard teńge qarjy quıyldy. Onyń ishinde respýblıkalyq bıýd­jetten jáne Úkimet rezervinen 265,809 mıllıard teńge, Ulttyq qordan 240 mıllıard teńge qar­jylyq kómek kórsetildi. 2009 jyly álemdik daǵdarys saldarynan saýda salasynda tu­ty­nýshylar suranysynyń tómen­dep ketkeni belgili. О́tken jyly bul kórsetkish kúnnen-kúnge ar­typ, qaıtadan daǵdarysqa deıingi damý yrǵaǵyna kele bastady. Má­selen, 2010 jyldyń qantar-qa­rasha aılarynyń aralyǵynda ból­shek saýda taýar aınaly­my­nyń kólemi 2 665,7 mıllıard teń­gege jetip, burnaǵy jyldyń sáı­kes merzimimen salystyrǵanda 12,4 paıyzǵa artty. Elimizdiń ekonomıkasynyń jan­­danýy jáne Elbasynyń tikeleı bas­tamasymen iske qosyla bastaǵan ınvestısııalyq jobalar úderisi kólik jáne kommýnıkasııa sala­sy­nyń da jedel damýyna yq­pal etti. 2010 jyldyń 11 aıynda bar­lyq kólik túrlerimen tasy­la­tyn júk kólemi burnaǵy jyldyń sáı­kes merzimimen salystyrǵanda 16,0 paı­yzǵa artty. Atap aıt­qan­da, temir jol kóligimen 241,7 mıl­lıon tonna júk tasyldy. 11 aıdyń qo­rytyndysynda temir jol sala­sy­nyń tasymaldan tús­ken paıdasy 524,6 mıllıard teń­geni qurap, 2009 jyldyń sáıkes merzimimen salys­tyrǵanda 39,8 paıyzǵa ósti. Qazaqstanda júzege asyrylyp jatqan ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq baǵdarlama, «Jol kartasy» aıasynda atqarylǵan is-sharalar ju­myssyzdyq kólemin azaıtýǵa jol ashty. Esepti kezeńde jumys­pen qamtylǵan turǵyndar sany 8,1 mıllıon adamǵa jetip, 2009 jyldyń sáıkes merzimimen sa­lys­tyrǵanda 2,6 paıyzǵa artty. Jumyssyzdar sany jyl basynan beri 54 myń adamǵa azaıtylyp, 481,6 myń adamdy qurady. Osy­ǵan sáıkes jumyssyzdyq kólemi 5,6 paıyzǵa deıin tómendedi. Indýstrııalandyrý besjyl­dyq­­tary bastaý alǵan alǵashqy stra­tegııalyq jyl bolyp tanyl­ǵan – 2010 jyly el ekonomı­ka­synda or­yn alǵan osyndaı jo­ǵa­ry damý qar­qyny aldaǵy ýaqytta el eko­nomı­kasynyń tabysty da nátıjeli jetistikterge jetetindigine berik tu­ǵyr bolmaq. Demek, jańa bastal­ǵan 2011 jyldan da kúter úmit úlken. Jylqybaı JAǴYPARULY.