Bári de mal tuqymyna baılanysty

Ony asyldandyrmaı alǵa basa almaımyz

Osydan 10 jyl buryn elimizdegi asyl tuqymdy maldardyń tektik qorlaryn saqtaý jáne olardyń qataryn odan ári baıytý maqsatynda Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen Astana irgesindegi Qosshy aýylynda «Asyl túlik» mal tuqymdaryn asyl­dandyrý ortalyǵy qurylǵan bolatyn. Bul ortalyq osy merzim ishinde elimizdiń mal sharýashylyǵyn damytý isine ózindik úlesin qosyp qana qoımaı, sonymen qatar qabyldanǵan sheshimniń durys bolǵandyǵyn barynsha dáleldep berdi. Mal tuqymdaryn asyl­dandyrý arqyly mal ónimderiniń kólemin arttyryp, sapasyn kóterýdiń tıimdi jolyn óz tájirıbesi arqyly kórsetti. Endigi kezekte bul uıym elimizde bıyldan bastap belsendi júzege asyryla bastaǵan keń aýqymdy seleksııalaý júıesine qosyla jáne júıedegi basty býyndardyń birine aınala otyryp, osynaý mańyzdy isti alǵa jyljytýdyń senimdi jolyna tústi. Tómendegi maqala óziniń on jyldyq mereıli merekesin osyndaı tolymdy tabystarmen qarsy alǵan uıymnyń jekelegen jetistikterin áıgileıdi. El ekonomıkasynyń ny­ǵaıýy­na aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýdiń artýy da óz septigin tıgizýde. Ásirese, aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderiniń ishindegi dás­túr­li sala mal sharýashylyǵy ón­imderine suranys artyp, ón­dir­gen ónimniń sapasy tutyný­shy­lardyń talabyna laıyq bolýda. Mal sha­rýashylyǵy ishinde iri qara mal ónimderine suranys óte jo­ǵary, óıtkeni sút, et, maı, qaımaq, taǵy basqa ónimder árbir otba­synyń dastarqan mázirindegi kún­delikti suranysty qajet etetin taǵamdar. Sondyqtan Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi mal ón­im­derin óndi­rýdi arttyrý úshin respýblıkada burynnan qalyp­tas­qan asyl tu­qymdy iri qaranyń qundy tektik kórsetkishterin saq­taýdy jáne odan ári damytýdy kózdeıtin ar­naıy baǵdarlama qa­byldaǵan edi. Osyǵan oraı 2000 jyldyń 26 jeltoqsanynda mal tuqymyn as­yl­dandyrý isimen aı­nalysyp kelgen respýblıkalyq «Asyl» jáne Aqmola oblysynyń «Aq­mo­la Asyl» aksıonerlik qo­ǵam­darynyń negizinde «Asyl tú­lik» respýblıkalyq mal tuqymyn as­yldandyrý ortalyǵy quryldy. Onyń aldyna elimizde shyǵa­ryl­ǵan jergilikti jerge beıimdelgen otandyq iri qara mal tuqymda­ry­nyń eń jaqsy atalyq maldaryn jınaqtap, kútip-baǵyp, tektik qor­lardy saqtaý, sonymen qatar olardy sheteldik asyl tuqymdy atalyq maldar arqyly baıytý, joǵary ónimdi asyl tuqymdy materıaldar alý, onymen ishki su­ranysty qamtamasyz etý mindeti júkteldi. Osy mindetti oryndaý úshin ortalyq 10 jyl ishinde ne istedi, qandaı jetistikterge jetti? Tómende osy jaıynda áńgime qozǵamaqpyz. 10 jyl kóleminde ortalyqqa iri qaranyń 15 tuqymnan 243 bas ónimdiligi joǵary atalyq malda­ry ákelinip tıisti maqsatqa jum­salynýda. Atap aıtsaq, 243 bas­tyń 97 basy otandyq. 7 bas AQSh-tan, 7 bas Germanııadan, 125 Reseıden, 7 bas Ýkraınadan áke­lin­di. Alynǵan buqalardyń 153 basy sút baǵytyndaǵy, 66 basy aralas baǵyttaǵy, 24 basy et óndirý baǵytyndaǵy atalyqtar. Olardyń eneleriniń sút ónimdi­ligine keler bolsaq, otandyq ata­lyq tuqymnyń ónimdiligi 5-7 myń lıtr, jaqyn shetelderden alyn­ǵan buqalardyń ónimdiligi 8-9 myń, alys shetelderden alynǵan buqalardyń ónimdiligi 10-15 myń lıtr. Joǵaryda atalǵan maldardy kútip baǵý, uryq ónimin alýǵa daǵdylandyrý jáne fransýz teh­no­logııasy boıynsha asyl tuqym­dy (ónimdi) materıaldy óndirý ortalyq mamandarynyń kúndelik­ti jaýapty jumystaryna aınal­dy. 10 jyl kóleminde ortalyqta 7,4 mln. doza ónim óndirilse, onyń 1,5 mln. dozasy urpaqta­rynyń sapasy arqyly tekserýden ótip jaqsartýshy degen baǵaǵa ıe boldy. Eger memleket osy merzim ish­inde joǵarydaǵy maldardy kútip baǵýǵa, ustaýǵa jáne ónim óndirý úshin qajetti jaǵdaılarmen qam­tamasyz etý maqsatynda 1 mıllıard 262 mıllıon 420 myń teńge qarjy bólgen bolsa, búgingi kúni óndirilgen ónim kóleminiń 25 pa­ıy­zynyń ózi ǵana memleket bergen qarjyny 100 paıyzǵa, ıaǵnı tolyq qaıtarýǵa múmkindik berdi. Al qalǵan 75 paıyzdyń ónimderi memlekettiń, aýyl turǵynda­ry­nyń paıdasyna qyzmet etetin bolady. Mine, osy jaǵdaıdyń ózi qabyldanǵan baǵdarlamanyń óte sátti bolǵandyǵyn jáne aldaǵy ýaqyt úshin onyń barynsha ómir­sheń ekendigin kórsetip otyr. Elimizdegi asyl tuqymdy ón­im­ge degen suranysty qamtama­syz etýge ortalyqtyń tolyq múmkin­digi bar. Atap aıtsaq, otanymyz­dyń asyl tuqymdy ónimge degen ishki suranysy jylyna 1 mln. doza kó­leminde bolsa, búgingi tańda or­talyqtyń uryq saqtaý qoıma­synda 6 mıllıon 161 myń doza uryq saq­taýly. Munyń 730 myńy baǵa­laý­dan ótti. Olardyń 430 my­ńy – sút baǵytyndaǵy, 300 myńy – et baǵytyndaǵy maldardyń ónimderi. Bıylǵy jyly qolda bar 40 bas asyl tuqymdy atalyqtyń ár ba­synan jyl kóleminde 25 myń dozadan artyq uryq alynyp qo­ǵam boıynsha 1 mln. dozadan astam ónim óndirildi. Ortalyq 10 jyl kóleminde dıstrıbıýterlik orta­lyq­tarǵa, aýylsharýashylyq qu­ry­lymdaryna jáne jeke tul­ǵa­lar­ǵa maldy óz tóli esebinen kó­beıtý boıynsha qyzmet kórsetý arqyly 2 mln.715 myń doza uryq satyp, óz qyzmet kórsetý sheń­be­riniń aıasyn­da Aqmola, Qaraǵandy, Ońtústik Qazaqstan, Soltústik Qa­zaqstan ob­lystarynyń sharýa­shy­lyq­ta­ryn­da 405 myń analyq basty qoldan uryqtandyrý ju­mystaryn atqardy. Osy mezgil ishinde tuty­nýshylardan ónim sapasyna narazy bolǵan birde-bir reklamasııa tús­ken joq. О́ıtkeni, ónim óndirýde bekitilgen nus­qaý­lyq pen standart talaptary qa­tań saqtalady. Mal tuqymyn asyldandyrý isin­de tuqymdyq qasıeti joǵary atalyq maldardyń uryqtary ar­qyly analyq maldardy qoldan uryqtandyrýdyń búgingi tańdaǵy eń senimdi, eń tıimdi, ekono­mı­kalyq jaǵynan paıdaly jáne mal tuqymdaryn asyldandyrý­dyń eń tóte joly ekeni daýsyz. Árıne osy jumysty el bolyp jumyla kóterýge áli de bolsa jergilikti jerdegi azamattardyń uıymdastyrýdaǵy, túsindirýdegi kemshin tustary men mal ıele­riniń tıisti kóńil bólmeýi keri áserin tıgizýde. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmalarynyń mal mamandary men asyldandyrý ortalyǵynyń qyzmetkerleri aýyl sharýashylyǵyndaǵy analyq mal­dardy jappaı qoldan uryqtan­dyrýdy qamtamasyz etýi tıis. Osy baǵyttaǵy jumystardy jaq­sar­tý maqsatynda ortalyqta mal uryqtandyrýshy tehnıkterdi daıarlaý kýrsy ashylǵan. Munda 400 adam tehnık uryqtandyrýshy ma­mandyǵyn meńgerip, tıisti oryn­dardan sertıfıkat aldy. Olar mekemeniń qyzmet kórsetý aıasyn­daǵy 448 mal tuqymyn uryq­tan­dyrý beketterinde jumys isteýde. Aldymyzdaǵy jyldary osy ju­mysty jandandyra otyryp qolda bar analyq bastyń 70 paıyzyn qoldan uryqtandyrýǵa jetkizý úshin eńbek etemiz. «Jaqsy buqa jarty tabyn» degen sózdi halyq aıtqan. Son­dyq­tan da ortalyqqa alynǵan bu­qalardyń sapasyna onyn ónim­dilik kórsetkishterine, jergilikti ortaǵa tózgishtigine, beıimdigine jáne óz boıyndaǵy jaqsy kór­set­kishterin urpaqtaryna berý qa­sıetin anyqtaýǵa muqııat kóńil bólinedi. Ol úshin mekemede ar­naıy bólim ashylǵan, onda bilikti mamandar, seleksıonerler jumys jasaıdy. Mekemeni aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń dokto­ry, Baraev atyndaǵy syılyqtyń ıegeri Aıbyn Tórehanov basqar­sa, bólimdi ǵylym doktory, pro­fes­sor Qabyl Isabekov basqarady. О́tken merzim ishinde ortalyq­taǵy buqalardyń 190 basy ota­ny­myzdyń 9 oblysyndaǵy 89 asyl tuqymdy sharýashylyqtarǵa keli­sim-shart arqyly baǵalaýǵa qoı­yl­dy. Baǵalaý jumysy Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrliginde bekitilgen atalyq maldardy baǵalaý­dyń nusqaýlyǵy negizinde júr­giziledi. Asyl tuqymdy sút ba­ǵy­tyndaǵy buqany urpaǵynyń ón­im­diligi arqyly baǵalaý nusqaý­lyq merzimi boıynsha 4,5 jyldy, al et baǵytyndaǵy buqany baǵa­laý 2,5 jyldy qajet etedi. Bólim mamandary ár toqsan saıyn baǵa­laý júrgizilip jatqan sharýashy­lyqtarǵa baryp, sharýashylyq ma­mandarymen birlese otyryp jas tólderdiń ósýin esepke ala­dy, alynatyn ónim mólsherine mo­nıtorıng júrgizedi. Merzim bit­ken kezde oblys ákiminiń buı­ryǵymen bekitilgen vedomstvo­ara­lyq komıssııanyń sheshimimen tekserilgen buqanyń kategorııasy anyqtalady. Búgingi tańda baǵa­laýǵa qoıylǵan 190 bas buqanyń 82 basy synaqtan ótip jaqsar­týshy degen baǵa aldy jáne olardan 1,5 mln. doza uryq jınaldy. Asyl tuqymdy sharýashy­lyq­tar negizinde júrgizilgen buqalar­dy urpaqtarynyń ónimdiligimen baǵalaý jumystary birdeı kútip-baǵý jaǵdaıynda baǵalanýshy bu­qa­lardyń urpaqtary ózderiniń eneleriniń kórsetkishterine qara­ǵanda sútti neǵurlym kóp beretindigin kórsetip berdi. Máselen, ózderiniń enelerine qaraǵanda gol­shtındik qara ala tuqym urpa­ǵy jyl kóleminde sútti 805 kı­loǵa, dalanyń qyzyl tuqymy ur­paǵy – 673 kıloǵa, qara ala tu­qym urpaǵy – 702 kıloǵa, Alataý tuqymy urpaǵy 1066 kıloǵa kóp berdi nemese ónimdilikti 20-24 paı­yz arttyrdy. Demek bul 100 myń Alataý tuqymy sıyrynyń ur­paǵy burynǵymen salystyr­ǵan­da 100 myń tonna sútti artyq beredi degen sóz. Úlken ekono­mı­ka­lyq tıimdilik degenimizdiń ózi osy. Mekemede qyzmetkerlerdiń ál­eý­mettik jaǵdaıyna da eleýli kó­ńil bólinedi. Qyzmet oryndary­nyń saılylyǵy, kompıýterlik, elektrondy apparatýralarmen qam­­tamasyz etilýi, mekemeniń aına­la­syn kógaldandyrý, bezendirý ju­mys­tary talapqa saı istelýde. Ju­mysshylarǵa arzanda­tyl­ǵan eki mezgil tamaq uıymdastyrylǵan. Elbasynyń jastarǵa jasaǵan qam­qorlyǵyna ún qosa otyryp dıplommen aýylǵa degen baǵdarlama aıasynda S. Seıfýllın atyndaǵy agrarlyq ýnıversıtettiń kadrlar jármeńkesine qatysyp sońǵy 3 jylda 10 bitirýshi jas mamandy jumysqa qabyldap, tıisti jataq orynmen qamtamasyz etip, basqa da áleýmettik jaǵdaılaryn ja­sa­dyq. «Asyl túlik» aksıonerlik qo­ǵamy aldaǵy ýaqytta da «KazAgroInnovasııa» ortalyǵymen ty­ǵyz yn­tymaqtastyqta jumys isteı oty­ryp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qoıǵan mindetterdi talap­qa saı júzege asyra beretin bolady. Jora ALMANTAI, «Asyl túlik»» AQ basqarma bastyǵynyń orynbasary, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty.