О́mir oty

Azamat soǵysy, kámpeske, ashar­­shylyq sııaqty zobalańnan en­di aryldyq pa degen tusta, ult jaqsylarynyń basyna taǵy bir pále jabysa ketti. Qazaq ultynyń múddesi jaıynda aıtylǵan saıası mándegi astarly áńgimeler úshin ǵana emes, el basqaryp, halyq sózin sóılegen el azamattarynyń etiginiń qonyshynan abaısyzda bir túıir dán tabyla qalsa da halyq jaýy degen jalaǵa iligip jatty. El ishin dúrbeleń jaılap, adamdar bir-birine kúmánmen qaraıtyn kún de týdy. Mine, osyndaı aýma­ly-tókpeli zaman bastalǵanda burynǵy Taldyqorǵan, qazirgi Al­maty oblysynyń Aqsý aýdany Jaıpaq aýylynda kolhozshy Nazaruly Qabdoldanyń otbasynda ul dúnıege keldi. Kún men tún teńesip, Samarqannyń kók tasyn erite keletin naýryz aıynyń jıyrma ekinshi juldyzynda ómirge kelgen ulyna ákesi Qudaıbergen degen esim berdi. Onyń jóni de bar edi. Asharshylyqtan keıin el-jurt eńsesin jııa almaı, aýrý-syrqaý ıektep, ómirge kelgen jas náresteler belgisiz syrqattyń saldarynan shetinep ketip jatatyn. Al onyń sebep-saldaryn anyqtaıtyn dáriger de tapshy edi ol kezde. Son­daı qaýip-qaterlerden aman qalǵan nárestelerin qudaıdyń bergen syıy dep baǵalaǵan mar­qum Qabdolda men Nesipbala ul­darynyń esimin Qudaıbergen qoıǵan edi. Biraq, ákesi men anasyna ulynyń qyzyq-qýanyshyn kórý baqyty buıyrmady. 1941 jyly soǵysqa attanǵan ákesi Qab­doldadan 1943 jyldyń 22 shil­desinde Ýkraınanyń Harkov oblysy, Izıým aýdany, Andreevka hýtorynda qaıtys boldy degen qara qaǵaz keldi. Úıelmeli-súıelmeli eki balamen jastaı jesir qalǵan Nesipbala shesheı bolsa taǵdyrdyń aýyr synaǵyn kótere almady ma, kim bilsin, 1946 jyly dúnıe saldy. Analary ómirden ótkende Qudaıbergen  nebári toǵyz jasta, al qaryndasy Qatıpa alty jasta ǵana bolatyn. Bireýdiń balalary turmaq, óz balalaryn áreń asyrap otyrǵan aǵaıynnyń jetim qalǵan eki birdeı balany baýyrlaryna basýǵa shamalary jetpedi. Úkimet óltirmes degen úmitpen ekeýin Aqsýdaǵy balalar úıine ótkizedi. Anasynan aıyrylǵan kúni-aq alty jasar qaryndasyn baýyryna basyp jylap otyryp erjetip, es jıyp úlgergen Qudaıbergen bala júregimen qaryndasynyń endigi jerdegi ákesi de, anasy da ózi ǵana ekendigin túsinip, ata-anasynyń atyna kir keltirmeı erjetip, úl­ken azamat bolýǵa ata-anasynyń arýaǵy aldynda ýáde bergen bolatyn. «Jyrtyq úıdiń qudaıy bar», degen emes pe, Qudaıbergenniń bul ýádesi Jaratqannyń qulaǵyna jetkendeı. Búginde bir áýlettiń ǵana emes, 220 myń­nan astam halqy bar Alataý aýdanynyń aqsaqaldar alqasyn basqaryp otyrǵan Qudaıbergen aǵanyń eńbek kitapshasyn pa­raq­tap shyqsaq, shynymen de eń­bek jolyn 1956 jyly Aqsý aýdandyq Pıonerler úıiniń dı­rek­torlyǵynan bastaǵan ol kisi sanaly ǵumyrynyń 41 jylyn el basqarý isine arnapty. Ol eńbek­teri eleýsiz de emes. 1982 jyldan 1987 jylǵa deıin Ortalyq Kásip­odaq Keńesiniń pleným múshesi bolsa, Qarasaı aýdandyq  keńesiniń, keıinnen aýdandyq más­lıhat depýtattyǵyna saılandy. «Eń­bektegi erligi úshin», «Eren eń­be­gi úshin» medaldarymen marapattaldy. 2005 jyly zeınet jasyna shyqqan Qudaıbergen Qabdoldın qol qýsyryp qarap otyra almady. Endi qoǵamdyq jumysqa aralasyp, aýyldaǵy aqsaqaldardyń basyn qosyp, olardy paıdaly is atqarýǵa shaqyrdy. 2008 jyly Alataý aýdany qurylǵan tusta aýdan ákimi Baǵdat Mánizorov Qudaıbergen aqsaqalǵa eldiń basyn biriktirip, «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara» jumylyp jumys isteýge shaqyrdy. Sodan beri de zymyrap segiz jyl ýaqyt óte shyǵypty. Qudaıbergen Qabdoldın basqaratyn aqsaqaldar alqasy tek aýdan aýmaǵynda ǵana emes, qala, tipti, respýblıka kólemine tanymal uıymǵa aınaldy. Olar aqylmansyp qur sóz aıtýdan boı­laryn aýlaq ustap, jastardy ózderiniń belsendi isterimen úlgi kórsete júrip tárbıeleı bastady. Aqsaqaldar alqasyna qarasty 25 uıym talaı tentekti tezge salyp, talaı adasqan jandardy uıasymen qaıta tabystyrdy. Elbasynyń saıasatyn halyq arasyna jetkizýge yqpaldaryn tıgizdi. Sonyń nátıjesi bolar, aýdan qurylǵan segiz jyl ishinde olar eki ret Prezıdent saılaýyn, eki ret Májilis pen máslıhat saılaýyn ótki­zýde belsendilik tanyta bildi. Sporttyq jarystarǵa qatysyp, kórkemónerpazdar úıirmesin quryp, aýdandaǵy 27 eldi mekende turatyn ónerli zeınetkerlerdiń basyn biriktirip «Ardagerler» ho­ryn, «Ájeler» ansamblin uıym­dastyrdy. Qudaıbergen aǵa ádemi qartaıa bilýdiń úlgisin kórsetip júrgen ónegeli jan. «Mereıli otbasy» qalalyq baıqaýynyń jeńim­pazdary. Juptary tek qýa­nysh pen baqyttan músindelgen Qudaı­bergen ákeı men Turash shesheı buıyrtsa, eki jyldan keıin gaýhar toı ıeleri atanady. Seksenge keldim dep aıtqany bol­masa, Qudaıbergen aqsaqaldy kórgen adam jigit jasy jetpiske de jetpegen shyǵar dep topshylaý­y múmkin. Denesin áli kúnge deıin tik ustaıtyn, qanshama qıyndyqty basynan ótkerse de júzin ájim shala qoımaǵan aqsaqaldan ádemi qartaıýynyń syryn suraǵanbyz, Qudaıbergen ákeı onyń bar syry otbasyndaǵy bereke-birlik pen otbasyndaǵy adamdardyń bir-birine degen súıispenshiliginiń, mahabbatynyń jemisi, alǵan jary jaqsy, bala-shaǵasy ómirden óz oryndaryn taýyp, eline qyzmet etetin deńgeıge jetken ata-ana esh­qashan qartaımaıdy deıdi taǵ­dyr shyńdap, jetpisten jelip ótip, ǵu­myr taýdyń seksen degen shy­ńyna shyqqan Alataýdyń aqsaqaly. Nurjamal TEGINBAIQYZY. ALMATY.