Adamzattyń asyl tilegi

Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Keshe Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde «Álem. HHI ǵasyr» manıfesine arnalǵan brıfıng ótti. Oǵan UǴA prezıdenti Murat Jurynov, Memlekettik basqarý akademııasy «Memlekettiń saıası strategııasy» kafedrasynyń meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Aıdar Ábýov jáne Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory Saıabek Sahıev qatysty. Brıfıngte birinshi kezekte sóz alǵan Saıabek Sahıev Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi álemdik qaýipsizdikti saqtaýǵa múmkindik beretinine toqtaldy. «Memleket basshysynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi óte joǵary mańyzǵa ıe. Birikken Ult­tar Uıymynyń resmı quja­ty retinde qabyldanǵan bul ma­nı­feske jahan jurtshylyǵy erek­she iltıpat bildirýde. Iаdro­lyq energııany beıbit maqsatta paı­dalanýdyń jar­qyn úlgisin kór­setip kele jatqan Qazaqstan osy­laısha taǵy bir ret óziniń usta­ny­myn bildirdi», – dedi S.Sahıev. Odan ári spıker Memleket bas­shy­synyń Jarlyǵymen Semeı polıgonynyń jabylýy adam­zat tarıhyndaǵy mańyzdy oqı­ǵa ekenin aıta kelip, ıadrolyq ener­gııany beıbit maqsatta paıdalaný qajettigin sóz etti. «Iаdrolyq energııany túrli maq­sattarǵa jumsaýǵa bola­dy. Sondyqtan, osy ıadro­lyq ónim­­­derdiń qalaı paıda­lany­laty­ny jóninde aqparattar tir­kelip otyrsa, quba-qup», – dedi Iаdro­lyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory. О́z kezeginde Aıdar Ábýov Elbasy manıfesi – adamzattyń ıadro­lyq álemsiz ómir súrýi­niń naq­­ty baǵdarlamasy ekenine nazar aýdardy. «Jahandaný kezeńinde adam­zattyń qaýipsizdigin qamta­masyz etý – mańyzdy mindetterdiń biri ári biregeıi. Qazirgi tańda álem el­derinde qarapaıym qarý­dan bastap úlken ıadrolyq ar­senal­­­dar bar. Osy oraıda, Pre­zı­dent Nursultan Nazarbaev osyn­­­shama jınaqtalǵan qarý-jaraq­­pen álemdi joıyp jiberýge bolatyny týra­ly naq­ty aıtyp otyr. Sondyqtan, Mem­le­ket bas­shysy ıadrolyq qarý­syz ómir súrý­diń aıqyn, kóptiń kóńi­lin dóp bas­qan baǵdarlamasyn usyndy. Ol baǵ­darlamada, eń bas­tysy, ıadro­lyq qarýsyzdaný stra­­tegııa­synyń qajettiligi aı­tyl­ǵan», – dedi A.Ábýov. Onyń sózine qaraǵanda, buǵan deıin álemniń memleket bas­­shy­­lary usynyp, jarty ǵasyr boıy júzege asyrylǵan máse­leler óziniń mindetin atqaryp bitti. Máselen, BUU, EQYU se­­kil­­­­di birqatar uıym­­dardyń halyq­­aralyq qaýip­siz­dik júıe­si quryldy. Osy baǵyt­ta ıadrolyq qarý­­dan bas tart­qan Qazaq­stan­nyń qosqan úlesi zor boldy. Al Murat Jurynov El­ba­synyń «Álem. HHI ǵasyr» ma­nıfesi der kezinde jarııa­lan­ǵanyna ekpin berdi. «Manıfest ýaqytynda jarııa­lanyp otyr. Ǵylym damyp, túrli jańa qarýlardyń jasalýyna baılanysty adamzat úlken qaýip aldynda tur. 1990-jyldary Reseı, AQSh ǵalymdary ıadro­lyq soǵystyń bolýy múmkin emes­­tigin dáleldegen bolatyn. Sebebi, bul álemdegi tirshiliktiń joıylýyna ákelip soǵatyny bel­gili. Máselen, qoldanylǵan qarý­dyń 10 paıyzynyń ózi-aq álemdegi temperatýrany – 180 gra­dýsqa deıin tómendetip jibere alady. Sondyqtan, ıadrolyq qarýdy qol­daný adamzat úshin óte qaýipti. О́z kezeginde manıfest álem­degi qaýipti jaǵdaılardy bol­dyr­maý­ǵa septigin tıgizedi degen oı­damyn», – dedi UǴA prezıdenti. Sondaı-aq, Murat Jurynov Elbasynyń álemdegi qaýipsizdikti saqtaý jolynda atqarǵan jumy­syna óz kózqarasyn bildirdi. «Men ıadrolyq Semeı polı­go­nynyń qalaı jabylǵanyn kórdim. Ol kezde Qaraǵandyda ınstıtýt dırektory edim. Shah­terler Semeı ıadrolyq synaq alańy jabylsyn dep talap qoı­ǵan bolatyn. Keıin Semeı polı­gonymen qatar, Nevada, Lobnor synaq alańdary da ju­mysyn toqtatty. Bul – Elba­sy­nyń úlken erligi», – dedi ǵalym. Sonymen birge, M.Jurynov Semeı polıgony jóninde, onyń adamǵa, tabıǵatqa tıgizgen zar­daby týraly aıtyp berdi. «Jalpy, Semeı jerinde ıadro­lyq synaq 468 ret jasalǵan. Bizge berilgen derekterde olardyń sanyn azaıtyp aıtady. Ortalyq komıtet kóbine olardyń sanyn 450 dep qana atap kórsetken. Al onyń 127-si Hırosımadaǵydaı ashyq aspanda jasalǵan. Onyń azabyn sol aýmaqtyń turǵyndary tartty. Kezinde synaq júrgizilgen aýmaqty aralaǵanymyzda ıadro­lyq jarylystar shuraıly jerde ótkizilgenine kóz jetkizdik», – dedi akademık. Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan»

Kókeıkesti bastama

Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń álemdik qoǵam­dastyq atyna úndeýi beıbitshilik pen qaýipsizdikke degen tilektiń aıqyn kórinisi bolyp tabyla­dy. Jalpy, Qazaqstan – qarý­syz­daný salasynda úlken qur­met pen senimge ıe bolǵan el. Bu­ǵan sebep, óz aýmaǵyndaǵy ıadro­­lyq sy­naq alańyn japty. Sonymen qa­tar, álemdegi tór­tin­shi ıadrolyq áleýe­tinen óz erkimen bas tartty. О́zim «Álem. HHI ǵasyr» manı­fesimen úlken qanaǵat sezi­mimen tanysyp shyqtym. Bul baǵ­darlamalyq qujat álemdik qoǵam­dastyqqa asa mańyzdy joldaý bolyp otyr. Eskertý turǵysynan alǵanda da, úlken mańyzǵa ıe. О́ıtkeni, adamzatqa planetany joıý, órkenıettiń túbirine balta shabý sııaqty úlken qaterge beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy. Shveısarııa kózqarasy tur­ǵy­synan alyp qaraǵanda, bul jerde áń­gime búkil álemdik qo­ǵam­das­tyq­tyń qoldaýyn qa­jet­sinetin asa ma­ńyzdy da jedel bastama týraly bo­lyp otyr. Qarýsyzdanýǵa jáne túr­li janjaldardy beıbit jolmen sheshýge shaqyrǵan bul úndeý dás­túr­li Shveısarııa saıasatymen ún­desedi. Jalpy, kez kelgen talas-tart­ys­tar men daý-damaılardy, EQYU sheń­berinde bolsyn nemese ja­han­dyq deńgeıde bolsyn, kópjaq­ty tetikter arqyly retteý kerek degen ustanym qashanda basym turýy kerek. Búkil Qazaqstan qoǵamyn Pre­zı­dent Nursultan Nazarbaev­tyń qýatty da ýaqtyly basta­masymen quttyqtaımyn. Tilegim, ol álem elderi men úkimetteriniń tarapynan maquldaý men qoldaýǵa ıe bolsyn. О́ıtkeni, HHI ǵasyrda adamzat soǵys pen basqa da qaýip-qaterler sııaqty úreılerden bir­jola arylýy tıis. Rýdolf VIDER, Shveısarııa syrtqy saıasat qoǵamynyń vıse-prezıdenti

Ár jolynan gýmanızm lebi esedi

Qazaqstan Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaevtyń búgingi soǵysqa qarsy dep aıdar taǵylǵan manı­­fesindegi usta­nym­­dar­men kelispeý qıyn. Qazirgi tańda búkil órkenıetti álem ıadro­lyq teh­no­­­lo­­­­gııa­­lardy paı­da­­la­ný­dan keletin zııan­dy azaı­týǵa, sóı­tip, beı­­bit atom­dy tek qa­na paıdaly iske jum­­­saý­ǵa nazar aýda­rýǵa umtylyp otyr. Onyń ústine bul – búginde júzege asyrýǵa ábden bolatyn jaıt. Iаdrolyq qaýipsizdik máse­le­si tek memlekettik deńgeıde jaı­­dan-jaı qarastyrylyp jat­qan joq. О́ıtkeni, bul – óte jahan­dyq aýqymdaǵy másele jáne oǵan saıa­sı, sondaı-aq, qar­jy­lyq másele­lerdegi múddeler toǵysqan. Eger azamattardyń qaýipsiz­digin qamtamasyz etý isine basym­dyq berer bolsaq, onda muny memlekettiń sheshýshi qamqorly­ǵy dep baǵa­laǵan oryn­dy. Sebebi, ıadro­lyq qarýdan qor­ǵaý máselesi qazir­gi tańda mańyz­dy­lyq­tyń joǵary deń­­geıine aýysyp úl­gerdi. О́kinishtisi sol, ıadrolyq teh­­no­lo­­gııa­lar kóp jaǵ­d­aı­­da tek beıbit maq­­­sat­tarǵa ǵana paı­­­da­lanyl­maý­da. Al beıbit atom kún­­­­de­likti ómir­de mem­le­kettiń qar­jy­syn úl­ken kólemde únem­deýge múm­kindik bergen bolar edi. Osy sebepti, beıbit atom máse­le­sin damytý álemniń bar­lyq memleketteri tarapynan osy­n­daı oń sıpat alýy tıis.  Máse­len, Reseıde beıbit ıadrolyq tehno­lo­gııa­lar, bul jerde jaqsartatyn jaǵdaılar bar ekenine qaramastan, burynnan paıdalanylyp keledi. Tutastaı alǵanda, adamǵa degen qamqorlyq birinshi orynda turýy kerek, al qalǵany sonshalyqty mańyzdy emes. Anna BODROVA, Alparıdiń aǵa sarapshysy (Máskeý)

Álemge qajet batyl qadam

AQSh-ta ótken Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi IV sammıtti, árı­ne, bárimiz de ǵalamdyq ınter­net júıesi, aqparat quraldary ar­­qyly kórip-bilip otyrdyq. Ta­qy­­­ryby jaǵynan búkil álemdi tol­­ǵandyrǵan ǵalamdyq máseleni Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń manıfesi arqyly da bilip, taldap, talqylap jatqa­ny­myz da sondyqtan bolar. Qazirgi zamanǵy álemdik pro­ble­malar az emes. Bul jaıynda sammıtte Nursultan Nazarbaev ta aıtyp ótti. Iаǵnı, qazirgi zamanda adam­zattyń órkenıetti damýy úshin sheksiz múmkindikter bar, al ozyq tehnologııalardyń arqasynda týyn­daıtyn qater­ler men basqa da táýek­elderdiń de kóbeıip kele jat­qany jasyryn emes. Árıne, adam­zat úshin so­ǵys degen bir-aq sóz asa úreı­li. Mysaly, men ózim Pavlo­dar­ǵa sonaý Ońtústik Afrıka Respýb­lı­­ka­synan keldim. Dostyqta, qarym-qatynasta shekara joq. Beıbit kúndi, tynysh ómirdi álemniń barlyq hal­qy qalaıdy. Qazir oblys orta­ly­ǵyn­daǵy Nazarbaev zııatker­lik mek­t­ebinde oqýshylarǵa aǵyl­shyn tilinde hımııa-bıologııa pán­deri­nen sabaq beremin. Mun­daı múm­kindik tynyshtyqty, beı­bit­shilik­ti qoldaıtyn, Semeı polıgo­nyn japqan Qazaqstan degen elde júzege asýda. Hımık, bıo­log re­tin­de aıtsam, atommen búlin­gen, za­qym­­danǵan álemdegi polıgon jer­­leri – qaıtadan beıbit ómir­ge paı­­da­lanýǵa jarap, ómirge qaıta oralýy kerek. Beıbit maqsat­ta. Son­­dyq­t­an, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýsyz­daný­ǵa qarsy, beıbit atom – tynysh ómirge degen manıfesi, sóz joq, úl­ken bastama. Prezıdent jappaı qyryp-joıa­tyn qarýlardy qysqartý, ıadro­lyq qarýdy taratpaý jónindegi shart­tyń qazirgi ýaqytta óz maq­satyn oryndamaı otyrǵanyna nazar aýdardy. Atom tek qana beıbitshilik úshin, ıaǵnı búkil álem ıadrolyq ǵy­­lymdy damytý jolyna tússe, tir­­shilik tynyshtalady. Bárimizge bel­gili, 1957 jyly MAGATE qu­ryl­dy. Iаdrolyq qarýdy atmos­fera­da, ǵarysh keńistiginde jáne sý astynda synaýǵa tyıym salý týraly shartqa 1963 jyldyń tamyzynda qol qoıyldy. Endi Qazaqstan aýmaǵynda MAGATE-niń qol­daýymen Tómen baıytylǵan ıadrolyq otyn banki quryldy, ol atom energetıkasyn damytýdy qarastyrady. Semeı polıgony aýmaǵy, Aral, Kaspıı teńizi taqyryby ǵalym retinde, árıne, meni de qyzyq­­tyra­dy. Ýaqyt bolyp, sabaqtardan qol tıip jatsa, baryp kórýge de bolar edi. Búgingi oqýshylar, jastar da bul taqyryptardy bilýleri kerek. О́ıtkeni, olar osy elde, osy jerde turady. Sabaq berip júrip baıqaǵanym, qazaqstandyq oqýshylar bilimge óte qushtar. Olar osy bilimge qushtarlyqtarymen de ádemi kórinedi. Bolashaqta polıgon jerlerin zerttep, beıbit maqsat­qa jumys jasaýǵa berý úshin qazirgi jastar qolǵa alýlary kerek bolar. О́ıtkeni, Qazaqstannyń ıadro­lyq qarýsyz saıasatyn, beıbitshi­likke berik ustanymyn búkil álem biledi. Qazaqstan ıadrolyq ǵylymnyń artyq­shy­lyǵyn, qajettiligin túsinip, dálel­dep, ózin álemdik kóshbasshy retin­de kórsete bilgen. Memleket osy elde qyzmet etip júrgenimdi maqtan etemin. Ervın ShOLS, Nazarbaev zııatkerlik mektebi hımııa-bıologııa pánderiniń oqytýshysy (OAR) PAVLODAR Jahandyq syn-qaterlerge ýaqtyly jaýap Qazaqstan Prezıdenti – qazirgi álemdegi asa kórnekti lıderlerdiń biri, «qyrǵı-qabaq soǵystan» keıingi kezeńde jáne jas táýelsiz memleket qurý barysynda kóptegen tar jol, taıǵaq keshýlerden ótken memleket qaıratkeri. Ol batyldyq pen sheshimdilikti sonaý 90-jyldardyń basynda kórsetip, Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japty jáne áleýeti jóninen álemdegi tórtinshi aýqymdaǵy ıadrolyq qarýdy esh qınalmastan joıýǵa qol jetkizdi. AQSh astanasy – Vashıng­ton qalasynda ótip, ıadrolyq qarýlardy qys­qartý men shekteýge ar­nal­ǵan Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi qo­ry­tyndy sammıtte Qazaq­­stan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev jańa bas­­tamamen – «Álem. HHI ǵasyr» manı­fesi­men shyqty. Búkil álemniń kóp­te­gen ǵalym­dary men zert­teýshi­leriniń dúnıe­júzin­degi úreıli qorytyndylarymen bólise otyryp, Prezı­dent óziniń manıfesinde Jer sharynda beıbitshilik ornyq­tyrý qaǵıdattaryna shaqyrýmen qaıyryldy. О́ıtkeni, álemdegi ahýal kún ótken saıyn kúrdelene túsip barady. Adamzatqa jahandyq eń qaterli ıadrolyq soǵys qaýpi tónip tur. Dál osyndaı alańdatarlyq jaǵdaı álemde buryn-sońdy qalyptasyp kórgen emes. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Prezıdenti birqatar mańyz­dy sheshimder usynady. Bul jaıt boıynsha álemdegi barlyq ınstıtýttar men uıymdar reformalanatyn bolýy tıis. Sebep bireý: olar qandaı da bir memlekettiń qolyndaǵy «quralǵa» aınalmaýy kerek. Kerisinshe, búkil adamzat balasy úshin barlyq jahandyq syn-qaterler men qaýipterdi joıýǵa baǵyttalǵany utymdy. Bul jerde birinshi orynda jahandyq ıadrolyq qater – apattyq soǵys turǵany aıtpasa da túsinikti. Bul manıfestpen dúnıejúzindegi barlyq saıası jáne mem­lekettik kósh­basshylar, sondaı-aq, zııaly qaýym ókilderi, barlyq halyq­­tardyń rýhanı-mádenı kóshbasshylary tanysýlary kerek. Qoryta aıtqanda, óziniń jańa bastamasymen Nursultan Nazarbaev óziniń danalyǵyn, bolashaq urpaqtyń, álemniń taǵdyry úshin alańdaýshylyǵyn kezekti márte kórsetip otyr. Petko GANChEV, elshi, Sofııadaǵy Eýrazııa geosaıası ortalyǵynyń tóraǵasy (Bolgarııa)

Qarýsyz-aq qýatty elge aınaldy

Amerıkanyń as­ta­nasynda ótken Iаdro­lyq qaýipsizdik jónin­degi sammıtte jarııa­laǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manı­­fesi qarýsyz­daný máse­lelerimen aı­nalysyp júrgen ha­lyq­aralyq sarap­shy­lardyń, dıplomattar men saıasat­taný­­shylardyń jáne de ǵa­lymdardyń zor qyzy­ǵýshylyǵyn týdyrǵany ras. О́z basym manıfest mátinimen tan­ysa otyryp, Qazaqstan basshy­sy­nyń álemdegi jaǵdaıdy óziniń bes saý­saǵyndaı tereń biletin baıqam­paz­dyǵyna, sonymen qatar, qarýly qaq­tyǵystardyń qandaı qaýip-qater­ge apa­ratynyn aldyn ala sezip otyrǵan suń­ǵylalyǵyna tánti boldym. О́ziniń manıfesinde Qazaqstan Prezıdenti bylaı dedi: «HHI ǵasyrǵa aıaq basqan adam balasy qııaldyń ózin tańǵaldyratyn ǵylymı jańalyqtar ashyp, jańa býyndaǵy tehnologııalar jasap jatyr. Adamzat óz damýynyń sapaly jańa satysyna ótýde. Álem Tórtinshi ónerkásip tóńkerisiniń tabal­dyryǵynda tur. Kóptegen qorqynyshty aýrý­lardyń tamyryna balta shabylýda. Biraq soǵys vırýsy halyqaralyq jaǵdaıdy ýshyq­tyrýyn jalǵastyrýda. Ol birqatar memleketterde ekonomıkanyń ólim uryǵyn sebetin eń qýatty salasyna aınalyp, áskerı-ónerkásiptik keshenniń áleýetin arttyryp otyr». Meniń oıymsha, Qazaqstan Prezı­denti Jer-Ana betinde beıbitshilik pen tynyshtyqty saqtaý baǵytynda adastyrmas joldy nusqady dep oılaımyn. Ol usyn­ǵan bes qadamnan tura­tyn jospardyń mańyz­dylyǵy ýaqyt ótken saıyn arta túsedi. Qazaqstan osydan shırek ǵasyr buryn ıadrolyq qarý­dan óz erkimen bas tart­pa­ǵanda, qazirgi jaǵ­daı­dyń qalaı bolatynyn kóz aldyna elestetýdiń ózi qıyn. Al endi osy jap­paı-qyryp joıatyn qarýdan, ıadrolyq polıgondy japqannan Qazaq eli álsiredi me, utyldy ma? Áste joq! Kerisinshe, beıbit­shilikti qalaıtyn álem elderi Qazaqstan syn­dy jas memleket pen onyń kemeńger bas­shy­synyń nartáýekelge barǵan erlik isin barynsha baǵalap, qurmetteıdi. Qazaqstan búgingi kúnde abyroı men bedelge ıe boldy, kúshti qoldaý kórdi. Budan artyq qandaı kúsh-qýat kerek?! Dál qazirgi qyryq qubylyp tur­ǵan zamanda qandaı da bolsyn kı­kil­jińderdi qarýdyń, qorqytyp-úr­kitýdiń kúshimen emes, kelissózder men ózara syılastyqtyń negizinde sheshkennen japa shekpeımiz. Mine, álemdik deńgeıdegi saıasatker Qazaq­stan Prezıdentiniń kózdegeni de, ustanǵany da osyndaı saıasat. Álemdik qoǵamdastyq Qazaqstan basshysynyń joǵary minberden aıtqan jigerli, jasampaz jáne búgingi kúnniń kókeıkesti máselesin jan-jaqty qamtyǵan sózderine barynsha qulaq túredi dep oılaımyn. Biz – Túrki dúnıesiniń perzentteri Qazaq ulynyń barsha álemniń taǵdyryna alańdap, adamzat balasyn tatýlyqqa, beıbitshilikke shaqyrǵanyn jáne de ol jarııalaǵan manıfestiń halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan joǵary baǵa alyp jatqanyn shyn maqtan etemiz. Eraslan SINAN, oblystyq № 1 qazaq-túrik lıseıiniń muǵalimi, magıstr (Túrkııa) QARAǴANDY