Teńge • 09 Qarasha, 2023
Teńge men dengı tórkindes termınder me?
Biz basqa tilden biraz sóz aldyq. Árıne, álemdik deńgeıdegi taýar nemese ónimdi ózimiz kóp shyǵarmaǵannan keıin amalsyz ozyq elderdiń bizge bergen termınin paıdalanamyz nemese kórshi orys tili qabyldaǵan sózdi qoldanysqa kirgizemiz. Al budan burynyraq zamanda kórshi tilderge kóbirek sóz beretin edik, óıtkeni olardy kóbine ózimiz óndirgen bolatynbyz. Máselen, dengı (teńge), tovar (tabar sózi buryn «usaq mal» maǵ.), shater (shatyr), ýtıýk, kırpıch, stakan, sýndýk, býlat, kolpak, karandash, shtany (ish ton), malahaı, ýrıýk (órik), kýraga (qurǵaq), ızıým (júzim), kýmys, kýrt, ıogýrt (uıyt), sergı (syrǵa), jemchýg (injý), bashmak, shashlyk, chebýrek (shı bórek), kabachok (asqabaq) t.b. Endi qazirgi kezde keıbir taǵam ataýlary men ulttyq dúnıetanymǵa baılanysty sózder ǵana bolmasa, kórshi tilderge leksıkalyq jaǵynan áser etip jatqanymyz shamaly.
Quqyq • 08 Qarasha, 2023
Táýelsiz elimizdiń quqyqtyq tuǵyrnamasynyń qalyptasýyna, damýyna úles qosqan azamattar az emes. Olardyń birazy ortamyzda júr. Olar elimizdi quqyqtyq memleket retinde qalyptastyrý maqsatynda aıanbaı eńbek etti. Ásirese sot, quqyq qorǵaý jáne zań salalarynda túpkilikti reformalardyń qalyptasýyna sebepker boldy. Solardyń biri – Ońalsyn Jumabekov.
Tanym • 08 Qarasha, 2023
2023 jyldyń 10-25 qyrkúıegi aralyǵynda Saýd Arabııasynyń astanasy Er-Rııad qalasynda IýNESKO-nyń 45-otyrysy ótti. Onda álemniń biraz elindegi mádenı-rýhanı muralardy IýNESKO-nyń tizimine alyp, qorǵaý máselesi qaralǵan. Alyp Altaı, Ońtústik Sibir, Soltústik-batys Mońǵolııa jerinde ejelgi skıfterdiń (skýz) mádenı murasy ǵylymı ádebıetterde «buǵytas» dep atalsa, baıyrǵy túrki jazba derekterde «syntas» dep atalǵan. Osy muralardyń 80%-y Mońǵolııa jerinde. Mońǵol bıligi atalǵan muralardy IýNESKO-nyń tizimine engizip, qorǵaýyna alý máselesi osy jıynda qarastyryldy. Syntastar (buǵytas) IýNESKO-nyń qorǵaýyna alynyp, Qytaıdyń uly qorǵanymen, Úndistannyń Táj-Mahalymen teń, álemdik birinshi dárejeli tarıhı mura dep baǵalandy. Bul muranyń saqtaýshysy Mońǵol memleketi bolǵanymen, muranyń túpki ıesi – ony jasap qaldyrýshylar túrkiler. Belgili túrkitanýshy ǵalym ejelgi skıfterden qalǵan osy qundylyq týraly sóz etedi.
Tulǵa • 08 Qarasha, 2023
Alla taǵala halqyn jarylqaıyn dese, keleshekte ult qamyn jeıtin eki ulyn bir-birine tirek, súıeý, janashyr etip jaratatyn bolsa kerek. Qazaq ádebıetiniń kórnekti tulǵalaryna aınalǵan Kereký óńiriniń týmalary, aqyn Qalıjan Bekqojın men Qabdykárim Ydyrysov týraly osylaı tolǵanýǵa bolady. Qalekeń aǵa bolyp jyr aıdynynda kúrkirep turǵan tusynda sońynan ergen balań talapker Qabdykárim inisin qoltyqtan súıegenin bireý bilse, bireý bilmes. Tipti ǵumyr boıy poezııadaǵy aıaq alysyna qoldaý bildirip, janashyrlyq tanytqanyna tek súısinýge bolady. Bıyl Qalıjan Bekqojınniń dúnıege kelgenine 110 jyl tolsa, Q.Ydyrysovtyń týǵanyna – 95 jyl. Sondyqtan biraz ýaqyttan beri kókeıde júrgen, adamgershilikti altyn arqaý etken osynaý dúnıeni aq qaǵazǵa tógiltip usynar kez jetkendeı.
Saraptama • 08 Qarasha, 2023
Jer sharyndaǵy ózgerip jatqan klımat, ıaǵnı jahandyq jylý, tabıǵı ekojúıeniń buzylýy, ozon qabatynyń juqarýy, atmosferanyń, álemdik muhıttyń lastanýy, qoqystyń kóbeıýi – qazir álemdegi kún tártibinen túspeıtin ózekti taqyryptar. Bul máseleler boıynsha túrli zertteý júrgizilip, esepter jazyldy. Solardyń biri – qoldanýshylarǵa kásibı baǵytta paıdaly bola alatyn «LinkedIn» kompanııasy júrgizgen zertteý.
Teńge • 08 Qarasha, 2023
Qazaqstan Ulttyq banki 1992 jyldyń 27 tamyzy kúni teńge kýpıýrasynyń úlgilerin bekitti. Onda uly tulǵalardyń portretteri bar-tyn. Ertesine qazaq valıýtasynyń dızaınyn jasaǵan Tımýr Súleımenov, Meńdibaı Alın, Aǵymsaly Dúzelhanov, Qaırolla Ǵabjálelovter Anglııaǵa attandy. Teńge Ulybrıtanııada basylyp shyqty. 1993 jyldyń 12 qarashasynda Qazaqstan Prezıdenti «Qazaqstan Respýblıkasynda Ulttyq valıýta engizý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy.
Aýyl • 08 Qarasha, 2023
Elimizdiń barlyq óńirindegi shalǵaı aýyldardaǵy oqýshylardy tasymaldaýǵa memleket bıýdjetinen 488 sý jańa mektep avtobýstary berildi.
Pikir • 08 Qarasha, 2023
TMU sammıti – túrki dáýiriniń jańǵyrýy
Elordamyzda Túrki memleketteri uıymynyń (TMU) Astana sammıti ótkeni belgili. Is-sharaǵa uıymǵa múshe elder men baqylaýshy memleketterdiń Prezıdentteri jáne úkimet basshylary qatysyp, mańyzdy qujattarǵa qol qoıdy. Turaqsyzdyq kezeńde uıymdastyrylǵan irgeli jıyn Qazaqstanǵa da, Túrki álemine de zor mańyzǵa ıe.
Qoǵam • 07 Qarasha, 2023
Dástúrli qazaq qoǵamynda «Qarty bar úıdiń qazynasy bar» degen túsinik qalyptasqan. Biraq kúrdeli qoǵamda bári tap-tuınaqtaı, júıeli bola da bermeıdi. Onyń túrli sebebi bar. Búgingi áńgimemiz taǵdyr synynan súrinbeı kele jatqan 66 jyldyq ustazdyq, ǵalymdyq ótili bar Jolmuhan Túrikpenuly týraly.
Qarjy • 07 Qarasha, 2023
El aqshasy aınalymǵa engende...
Ulttyq valıýta – kez kelgen táýelsiz eldiń tól nyshany. Ańsap kútken azattyqtyń arnaıy atrıbýttarynyń biri. Bul – egemen eldiń ekonomıkalyq táýelsizdigin qamtamasyz etip, ony basqarýdyń negizgi quraly. Kez kelgen eldiń shejiresi ulttyq valıýtasynyń tarıhyna tikeleı baılanysty bolyp keledi. Talaı memlekettiń ulttyq valıýta tarıhy ǵasyrlar boıy qalyptasqany da belgili. Oǵan sarǵaıǵan tarıh paraqtary kýáger. Al endi tól teńgemizdiń tarıhy týraly az-kem sóz alsaq.
