Jalpy, aýyl sharýashylyǵy salasynda qurylǵan kooperatıvter kommersııalyq uıym bolyp esepteledi. Taýar óndirýshi retinde ony ótkizý, satý nemese satyp alýshy retinde óz zańdy quqyqtary bar. Demek óz-ózin qarjylandyrý arqyly paıda tabýǵa bolatyn derbes sharýashylyq. Sondaı-aq olar aýyl sharýashylyǵynda ónim óndirýdiń birneshe túrimen de aınalysa alady. Qazir osy saladaǵy kooperatıvter qyzmetiniń negizgi túrleri – mal men egin, balyq pen qus ónimderin óndirý jáne óńdeý bolyp otyr. Al ony qurý tártibi kooperatıvi quryltaı jınalysynyń sheshimimen qaralý kózdelgen. Kooperatıv keminde úsh quryltaıshynyń sheshimi boıynsha qurylady.
Birigý tabysqa bastaı ma?
Mamandardyń pikirinshe, atalǵan zań sharýalardyń tabysyn molaıtady. Qurylǵan kooperatıvterdiń maqsaty sol, tabys taýyp, sol tabysty kooperatıv músheleri arasynda bólip berý. Buǵan qosymsha kooperatıvtiń damýyna úlken jol ashylmaq.
Birigýden keler paıda kóp ekenin sharýalar da moıyndaıdy. Biraq jeke bas múddesi aıaqqa taptalmaı ma dep qorqasoqtaıdy. Al sarapshylardyń sózinshe, ujymdyq sharýashylyqtardyń kóptegen artyqshylyǵy bar. Mysaly, ósimdik sharýashylyǵynda, daqyldardy ósirip, jınap, ony satyp, qarjyǵa aınaldyrýda olardyń bási joǵary. Dál qazirgi qymbatshylyq jaǵdaıda mundaı irilengen sharýashylyqtar ábden qajet. О́kinishke qaraı, qazir mundaı maıda sharýashylyqtardyń basyn biriktirý tym qıyn sııaqty.
«Maıda sharýashylyqtardy irilendirý, ıaǵnı ujymdastyrýdyń ózindik máseleleri jeterlik. Meniń oıymsha, ujymdastyrýdan utarymyz kóp. Sebebin aıtsaq, bir iri sharýashylyq maýsymdyq egindi jınaý kezinde óz tehnıkasymen jumysyn bastap, ýaqtyly aıaqtaıdy. Qalǵan ýaqytta arnaıy orynda bos turady. Al maıda sharýashylyqtarda mundaı kóp tehnıka bolmaýy múmkin. Sondyqtan keıbirinen jalǵa alyp, jumystaryn júrgizip jatady. Jalpy, osy ujymdastyrýdyń belgili bir tetikteri durys zańdastyrylsa, budan kóp paıda kóremiz. Qazir shaǵyn qojalyqtarda mynadaı qorqynysh bar. Olar ózderine tıisti úlesti ala almaı qalamyz ba dep oılaıdy. Bul jerde tártip pen zańdylyq qatań saqtalýǵa tıis», deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Samalbek Qosanov.
Ǵalymnyń aıtýynsha, birigý jetistikke jeteleıdi. Mysaly, egin sharýashylyǵynda bir zııankes jándik nemese tuqymda aýrý paıda bolsa, shaǵyn sharýashylyq sol qıynshylyqpen betpe-bet jalǵyz ózi kúresýine týra keledi. Ol oılanyp, sheshim qabyldaımyn degenshe keshigýi múmkin.
«Sondyqtan da ujymdyq máselede olar barlyǵyn birge sheshe alady. Ekinshiden, ónimdilik te artady. Tehnıka jańartý, taýardy satý jaǵynda da kedergilerdi birlese jeńedi. Sondaı-aq mal bordaqylaý, júgeri egý, baqsha ósirý degen sııaqty ártúrli sharýashylyqqa qolaıly eldi mekender bar. Olar birigip, ujymdyq shart jasasyp, kooperatıv qursa, onda kóp nárse alǵa jyljıdy. Osynyń ishinde árqaısysynyń óz mindeti bolýy kerek. Mysaly, ujymdaǵy birinshi top tek maldy baǵyp, semirtip, kelesi bir top ony satý jaǵymen aınalysyp, ózderine júktelgen jumysty tıimdi atqarsa ǵana nátıje men sapa deńgeıi arta bermek. Al qazir kóbine egis egip, mal baqqan maıda qojalyqtar ózderi ósirip-baǵyp, ózderi ónimge aınaldyryp, ózderi naryqqa satylymǵa shyǵaryp júrgeni ras. Al ózi shaǵyn ǵana sharýashylyqtyń ónimi de az bolatyny belgili ǵoı. Oıyndaǵy baǵaǵa da kelmeı jatýy múmkin. Al irilendirilgen sharýashylyqtarda ónimge ǵana jumys istep, beligili bir kompanııalarmen kelisimshart aıasynda taýardy óz baǵasyna jóneltip otyrǵan jaǵdaıy bar», deıdi ol.
Eger múmkindik kóbeıse...
Keı sarapshylar maıda sharýashylyqtyń da kóterer júgi bar dep esepteıdi. Mysaly, baý-baqsha, jemis-jıdek ósiretinder úshin tıimdi. Al 100-200 gektar jerge kúrish nemese bıdaı, sondaı-aq mal azyǵy daqyldaryn egetin mundaı sharýashylyqtar úshin qıyndyq kóp kezdesedi. Rasymen de, 100 gektar egetin sharýashylyq ta, 1000 gektar egetin seriktestiktiń de egis egýde qoldanatyn tehnologııasy bir. Biraq az jerge astyq seýip júrgen aǵaıynnyń iri sharýashylyqtarmen ıyq teńestirýi tym qıyn. Tehnıka jetimsizdigi, ónim eksporttaýǵa qaýqarsyzdyq sııaqty máseleler jıi týyndaıdy. Ekinshiden, jerdi aýystyryp egýge de olardyń múmkindigi joq. Jyl saıyn bir jerge egis ege berý – topyraqtyń tozýyna birden-bir sebep.
«Aýyl sharýashylyǵy túrli saladan turady. Ekonomıkalyq turǵyda orta sharýashylyqtardyń múmkindigi kóp. Maıdalanǵan sharýashylyqtardyń damýyna múmkindik az. Aýyl sharýashylyǵy úlken bolsa da, kishi bolsa da aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn paıdalanýy qajet. Tehnıkanyń qymbattyǵy men maıda sharýashylyqtardyń qarjylyq múmkindigi – olardyń damýyna múmkindik bermeıtin negizgi faktor. Mysaly, bir shaǵyn sharýashylyq shamamen 365 mln teńgege zamanaýı kombaın satyp ala ala ma? Árıne, joq. Sonymen qatar elge qosymsha tabys ákeletin ónim kólemin orta, iri sharýashylyqtar ǵana beretinin kórip otyrmyz. Durysy, usaq sharýashylyqtardyń birigýine Úkimet tıimdi ekonomıkalyq jaǵdaı jasaý kerek dep sanaımyn», deıdi Qyzylorda oblystyq qoǵamdyq keńesiniń múshesi Erulan О́mirserikov.
Al eginmen qatar mal ósiretin shaǵyn qojalyqtardyń kóbisi «ortaq ógizden ońasha buzaýdy» artyq kóretindeı. Munda ekijaqty pikir bar. Biri kóz aldyndaǵy tórt túligin ózi túgendegendi jón kórse, endi biri usaq qojalyqtar ujymdasa tirlik etse, jerdi paıdalanýǵa, sýbsıdııa alý jaǵynan mol múmkindik bolatynyn aıtady. Tek ujymdyq ereje zańdylyqpen bekitilgeni jón.
Mal sharýashylyǵynyń ardagerleri de seleksııalyq jumystar men qymbat asyl tuqymdy túlik sanyn kóbeıtýde kooperatıvtiń tıimdi ekenin aıtyp otyr. Buǵan qosa juqpaly aýrýlardyń aldyn alý, emdeý, karantındik sharalar jasaý jeke ári shaǵyn qojalyqtarǵa tym aýyr. Máseleni tek birikken jaǵdaıda ǵana sheshe alady.
«Aýyldaǵy mal ósirip otyrǵan 3-4 shaǵyn qojalyq biriktirilip, ujymdyq birlestik bolǵany jaqsy-aq. Biraq oǵan aldymen salany jetik meńgergen bilikti basshy kerek. Sondaı-aq asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtý, jem-shóp qoryn ázirleýge qajetti tehnıkalardy alý, oǵan tómengi paıyzben nesıe qarastyrý sııaqty qoldaýlarǵa Úkimet nazar aýdarsa eken. Buǵan qosymsha teri men jún óńdeıtin shaǵyn óndiris sehtary ashylǵany tıimdi. Mal basyn kóbeıtkenimen, onyń ónimin suryptaıtyn kásiporyndar joq bolsa, bastalǵan is keri ketedi. Ásirese aýyldyq jerde bordaqylaý alańy, sút ónimderin óńdeıtin shaǵyn kásiporyn ashýǵa memleket qolaıly jaǵdaı týǵyzyp, sol taýarlardy dúken sórelerine deıin jetkizýge múmkindik bolsa, eldegi basy quralǵan ujymdyq birlestikterdiń de aıy ońynan týary anyq», deıdi Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ardagerler korporasııasynyń Qurmetti ardageri Japparberdi Berjanov.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda aýyl-aımaqty damytý úshin shaǵyn sharýashylyqtardy qoldaý óte mańyzdy ekenin aıtqan bolatyn. Sondaı-aq jeke qosalqy sharýashylyq ıeleriniń ózara birigýin jáne soǵan qajetti jaǵdaı jasalýy kerektigin atap ótti.
Desek te, elimizde birikken aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń sany artyp keledi. Ulttyq statıstıka bıýrosynan alynǵan málimetke súıensek, byltyr Qazaqstanda jumys istep turǵan 3284 kooperatıv bar eken. Eskerý kerek, bul – byltyrǵy kórsetkish. Eń kóbi, ıaǵnı 794 kooperatıv Túrkistan oblysynda tirkelgen. Odan keıingi orynda Jambyl (363) jáne Batys Qazaqstan (270) oblystary. Eń azy Almaty qalasynda. Munda 7 kooperatıv qana jumys isteıdi.
Erjan QOJAS,
jýrnalıst
Qyzylorda oblysy
