Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
О́ziniń aıtýynsha, fotoónerge degen qyzyǵýshylyǵy bala kezinen bastalypty. Mektepte oqyp júrgen kezinde aýylǵa bir fotograf kelipti. Aýyl adamdaryn fotoǵa túsirip, keıin sol sýretterdi ózderine satypty. Sol kezde bala Shúkirdiń oıyna «Muny men de isteı alamyn ǵoı» degen oı sap ete qalady. Sóıtip, «Smena» fotoapparatyna qol jetkizedi. Sýret shyǵaratyn basqa da qural-saımandardy túgendeıdi. Sosyn aýyl-aýyldy aralap, adamdardy sýretke túsire bastaıdy. Aınaldyrǵan az ýaqytta aqshaǵa qaryq bolady. Osylaısha, 8-synypta oqyp júrgende 1 200 rýblge sý jańa «Iаva» motosıklin satyp alady. Bul onyń fotografııadan tapqan alǵashqy úlken tabysy edi.
QazMÝ-ǵa úsh ret tapsyryp, úsheýinde de joly bolmaıdy. Sosyn Almatydaǵy Jeńil ónerkásip tehnıkýmynyń fototehnıka mamandyǵynda bilim alady. Ony bitirgen soń, aldymen Maqtaaral aýdandyq gazetiniń, keıin respýblıkalyq «Halyq keńesi» gazetiniń fototilshisi atanady. Odan soń «Sosıalıstik Qazaqstan», qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazetine ornalasady.
«Kópen Ámirbek aǵam «SQ»-nyń satıra bóliminde isteıtin. Sol kisiniń dáneker bolýymen «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine aýystym. Jumysqa qabyldar aldynda Sheraǵań: «Qasqyrdy aıaǵy asyraıdy, fototilshini de aıaǵy asyraıdy. Jumysqa qabyldandyń», dedi. Bul 1991 jylǵy 4 jeltoqsan bolatyn.
Shúkir osy basylymda attaı alty jyl qyzmet etti. Tabanynan tozdy, qatarynan ozdy. «Jıyrma úsh jasymda «Egemen Qazaqstanǵa» jumysqa turǵanym, Sherhan Murtaza bastaǵan aǵalarmen birge jumys istegenim – Qudaıdyń bergen baǵy. Zamannyń qıyn kezinde sol aǵalarymnyń jaqsylyǵyn kórdim», deıdi fotojýrnalıst. Ol «Egemen Qazaqstanda» júrip búginde baqıǵa attanyp ketken qazaqtyń talaı tarlanynyń beınesin taspaǵa túsirdi. Shúkir Shahaıdyń túsirip úlgere almaı qalǵan adamy Shámshi Qaldaıaqov eken.
«Birde Sherhan Murtaza jýrnalıst Aıan Nysanalınge: «Shámshi aýrýhanada jatyr eken. Baryp suhbattasyp qaıtyńdar. Shúkir sýretke túsirsin», dep tapsyrma beripti. Aıan aǵanyń qoly tımedi me, álde ýaqytymyz bolmady ma, sol kúıi bara almadyq. Keıin Shámshi qaıtys bolyp ketti. Shámshini alǵash jáne sońǵy ret tabytta jatqan kezde kórdim. Tabytta jatqanyn sýretke túsirdim. Bir ókinishim osy» deıdi fotojýrnalıst kúrsinip.
Ol ýaqytta fototilshilerdiń taqyryby, baǵyty bolatyn. Mysaly, Saılaý Pernebaev kóbine aqyn-jazýshylardy, Nurǵoja Jubanov qyz-kelinshekterdi, Zeınel Úısinbaev balalardy túsiretin. Shúkir Shahaı da óz taqyrybyn tapty. Ol kópshilikke reportaj, portretter túsirýmen tanyldy. Sonymen qatar táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy kóptegen mańyzdy sátti sýretke túsirip, tarıhı fotoshejireniń tarlanyna aınaldy.
Fotojýrnalıstke sýretti túsirý ǵana emes, ony ýaqyt tezinen aman alyp qalyp, keler urpaqqa jetkizý – mańyzdy mindet. Keıde bir ǵana kadr bútin bir dáýirdiń kýásine aınalady. Al sol kadrlardy joǵaltpaı, júıelep saqtaı bilý – úlken jumys. Shúkir Shahaıdyń shyǵarmashylyq bolmysyn aıqyndaıtyn ereksheliktiń biri de osy. Ol búkil sýretin sıfrlandyryp, saqtap qoıǵan. Bul – fototilshilerdiń kóbinde kezdese bermeıtin erekshe qasıet. О́ziniń aıtýynsha, bul qasıetti ol Saılaý Pernebaevtan úırenipti. «Aramyzdaǵy sýretterine óte tııanaqty qaraıtyn fototilshi Saılaý Pernebaev edi. Ol sýretterin jeke konvertke salyp, syrtyna ataýyn jazyp qoıatyn. Osy izben segiz jyl boıy sýretterimdi sıfrladym. Tipti sol jolda úsh skanerdi isten shyǵardym. Kún saıyn jumystan keıin 2 saǵat ýaqytymdy jumsap, barlyq sýretimniń elektrondy nuqsasyn jasadym. Birazy fotoalbom bolyp jaryqqa shyqty», deıdi ol.
Ras, Shúkir Shahaı shyǵarǵan fotoalbom jeterlik. El tarıhynyń shejiresi ispetti «Qazaqstan», «Túrkistan», «Táýelsizdik: qas qaǵym sát», «Astana: qas qaǵym sát», odan bólek «Qaharman Qasym», «Roza Rymbaeva» sekildi tulǵalarǵa arnalǵan fotoalbomdary bar. Fototilshi bizge «Qaharman Qasym» fotoalbomynyń shyǵý tarıhyn erekshe tebirenispen jetkizdi.
«Bir kúni «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynyń basshylary Qasym Qaısenovtiń sýretin túsirip berýimdi surady. Qasym aǵanyń úıine baryp, sýretke túsirdim. Sol sýretter aǵanyń ózine unap, meni jaqyn tarta bastady. Kezdesýleri bola qalsa, meni shaqyratyn. Ekinshi ulym Erlannyń tili endi shyǵyp kele jatqan kezi edi. Sózin «Baıaǵyda...» dep bastaıtyn, taza qazaqsha sóıleıtin. Qasym aǵa sonyń sóılegenin qyzyq kóretin. Birde habarlasyp: «Erlandy saǵyndym, úıińe barsam qaıtedi?» dedi. Ol kezde Taýgúldegi jataqhanada turatynmyn. Úıdiń aldyna kelgende: «Sen jataqhanada turasyń ba?» dep surady. «Iá, bes-alty jyldan beri osynda turamyn», dedim. «Osy ýaqytqa deıin maǵan nege aıtpaısyń?» dep urysty. Úıge kirip, birge shaı ishtik. Erlanmen biraz «áńgimelesti». Sosyn aqsaqaldy úıine aparyp tastadym. Sol kezde qolyma jeke blankisine jazylǵan hat ustatty da: «Mynany qala ákimine aparyp ber», dedi. Ákimdikke bir-eki ret baryp edim, kirgizbedi. Bir kúni Qasym aǵa habarlasyp: «Áı, Shúkir, hatty ne istediń?» dedi. Men ol hat jaıynda umytyp ketkem. Ákimge kire almaǵanymdy aıttym. «Qazir úıge kel», dedi. Sóıtip, meni ertip alyp ákimge apardy. Úsh kúnnen keıin tórt bólmeli úı aldym. Qasym aǵanyń osy jaqsylyǵyn ómir boıy umytpaımyn», dep batyrdy esine aldy. Qasym batyrdyń sýretterin jınaqtap, fotoalbomyn daıyndapty. Albomdy «Atamura» baspasynan Muhtar
Qul-Muhammed shyǵaryp beripti.
Sýretterdi túsirgen – Shúkir ShAHAI
Shúkir Shahaı – portrettik fotonyń sheberi. Ol memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, zııaly qaýym ókilderiniń, óner men mádenıet tarlandarynyń beınelerin tarıhta qaldyrdy. О́zbekáli Jánibekovtiń basyna taqııa kıip, qolyna keseqap ustap túsken ataqty sýreti bar. Osy sýretti Shúkir Shahaı túsirgen.
Osy sýrettiń qalaı túsirilgenin suradyq. «Parlamentte sýret túsirip júrgem», dedi fototilshi. О́zbekáli aǵa: «Áı, bala, keshke úıge kelip ketshi», dedi. Aıtqan ýaqytynda bardym. О́zine arnap tiktirgen shapandary, taqııalary, basqa da ulttyq kıimderi bar eken. Solardy kıip, sýretke tústi. Eki saǵattaı fotosessııa jasadyq. Bir qarasam, qabyrǵada keseqap ilinip tur eken. Sony qolyna ustattym da, soǵan qaratyp túsirdim. Eń kóp taraǵan sýretterdiń biri osy boldy», dep esine aldy.
Shúkir Shahaı 2002 jyly Úkimet basshysynyń jeke fotografy bolyp jumysqa qabyldanǵan. «Sodan beri toǵyz Úkimet basshysy aýysty. 24 jyldan beri osy jerde qyzmet etip kelemin» dep, qazirgi jumysyna da toqtala ketti.
Fotosýret te adam sekildi, onyń da jasyrǵan syry bolady. Sýret arqyly bireýler tabysyp jatady. Sondaı sátter Shúkir Shahaıdyń ómirinde de kezdesipti. Túrkistan oblysyndaǵy Lengir aýdanynda bolǵan. Fototilshi osy aýdandaǵy bir sharýashylyqty sýretke túsirýge barady. Sharýashylyq basshysyn da sýretke tartady. Keıin sýretter reportaj bolyp gazetke jarııalanady. Sol sýrettiń arqasynda Majarstandaǵy bir kisi otyz jyl buryn joǵaltyp alǵan baýyryn taýypty. Osyǵan uqsas taǵy bir oqıǵa qazirgi Almaty oblysynyń Qapal aýdanynda bolypty. «Úıgentas jaılaýynda Qabanbaı batyrdyń 300 jyldyǵy toılandy. Toıǵa arǵy betten qandastar da keldi. Olar ulttyq kıimde eken. Qoldaryna gazet ustatyp, sýretke túsirdim. Sol sýret baspasóz naýqany qarsańynda gazette jarııalandy. Osy sýret arqyly buryn eki jaqqa ajyrap ketken týystar bir-birin taýypty», deıdi fotojýrnalıst.
Suhbatymyzdyń sońynda ózin qandaı másele alańdatatynyn suradyq. Sonyń biri – fotolardyń urlanýy. Ol sýretteriniń bárin zańdastyrǵan. «О́zim túsirgen sýretterdi kóp jerden kóremin. Qalamaqysyn tólemese de, eń bolmasa janyna aty-jónińdi jazbaıtynyna tańǵalamyn. Eshkimmen daýlasyp, sottasqym kelmeıdi. Alaıda bulaı isteý durys emes. Bizde fotosýretterge qatysty zań joq», degen ishki qynjylysyn da jetkizdi. Sózinen ony taǵy bir másele alańdatatynyn baıqadyq. «Bir-eki jyl buryn bir fotograf Muhtar Shahanovtyń qartaıǵan kezin sýretke túsirdi. Árıne, fotograftyń nıeti durys shyǵar. Biraq tulǵalardy ábden qaljyraǵan, qartaıǵan shaǵynda sýretke túsirýdiń keregi joq», dedi ol.
Qazir barlyq adamnyń qolynda smartfon bar. Sodan bolar, fotograf mamandyǵyna degen kózqaras ta ózgerdi. Alaıda fotoapparaty bar adamnyń bári fotograf emes. Ol – bar bolǵany fotoapparaty bar adam. Al fotografııa – óner. Fotograf ýaqytty toqtata almaıdy. Degenmen, qas qaǵym sátti qaǵyp alyp, máńgilikke saqtap qala alady. Shúkir Shahaıdyń árbir kadrynan ótken dáýirdiń izi, ýaqyttyń tynysy aıqyn sezilip turady.
