Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Meıli, árkim óz pikirine ıe. Ǵarıfolla Esimdi shamdandyrǵan – «Pıfagor» da, Beneke de, jalpy Batys ta, tipti ózi 25 jyl dıamattan dáris oqyǵan materıalızm de, jalpy abaıtaný taǵdyry da emes, atalǵan maqaladaǵy myna pikir: «Abaıtaný ilimi paıda bolǵannan bergi júz pálenbaı jyl bolǵanyna, Abaıdyń tek qana fılosofııalyq-psıhologııalyq kózqarasyna qatysty otyzdan astam doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııa qorǵalǵanyna qaramastan, (bularda fılosoftardyń, sonyń ishinde Ǵ.Esimniń de aty-jóni, eńbegi kórsetiledi. – Avt.), olardyń birde-bireýi Abaı anyqtap turyp atap ótken «jan qýatyn»: «Podvıjnoı element», «Sıla prıtıagatelnaıa odnorodnogo», «Vpechatlıtelnost serdsa» dep úshke bólgen anyqtamany kim jazǵanyn, Abaı bul túıinsózderdi qaıdan alǵanyn, onda ne aıtylǵanyn kórsetip bere almaǵan. Zady, fılosof ǵalymdar dáıeksiz sózden dármeni taýsylyp, sharasyzdyǵyn moıyndaǵan sııaqty... Bul úsh termınniń-túıinsózdiń tórkinin tappastan, onda Abaıdyń fılosofııalyq, psıhologııalyq kózqarasy týraly qandaı pikir taldaýy bolýy múmkin? Fılosoftardyń biraýyzdan «Abaı – fılosof emes, ıslamıst, jaı oıshyl» dep qysqa qaıyra salǵanyna biz de túsinbeı kelip edik. «Túgel sózdiń tórkinin bilmeı», qalaı doktorlyq, kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, oqýlyq jazyp, akademık atanyp, memlekettik syılyq alýǵa bolady?..».
Búgin biz osy pikirdi qaıtalap aıtýǵa barmyz. Sebebi onyń negizi – shyndyq. Fılosofııa men psıhologııa iliminen 30-ǵa jýyq kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan fılosoftarǵa Abaıdyń «jan qýaty» týraly naqty kórsetip bergen fılosofııalyq úsh uǵym-termındi kim, qashan, qaı eńbeginde, qandaı paıymmen aıtqany beımálim edi. Ǵ.Esimniń ózi: «Abaı jan qýatynyń úsh elementin aıtqan. Sirá, onyń oqyǵan kitaby orys tilinde bolsa kerek, sondyqtan ol úsh elementti bylaısha ataǵan: «Podvıjnoı element» – tez uǵyný degen sóz; «Sıla prıtıagatelnaıa odnorodnogo» – uqsas nárselerdiń bir-birine tartylýy; «Vpechatlıtelnost serdsa» – munda tórt nársege muqııat bolý kerek, olar – maqtanshaqtyq, paıdakúnemdik, jeńildik, salǵyrttyq. Bulardan júrek taza bolǵanda, ár nárseniń sáýlesi júrektiń aınasyndaı anyq raýshan bolyp túsedi. Olaı bolmaǵanda...» dep (Abaı týraly fılosofııalyq traktat. Almaty: Qazaq ýnıversıteti, 2004. – 192 b.), bul termındi oryssha oqyǵan kitaptan alǵanyn dáp basyp, ári qaraı aqynnyń aıtqanyn uzyn-sonar baıandap beredi.
Ǵylym men ǵalymnyń mindeti osy ma? Al biz, pálsapashy aıtqandaı, «fılosofııa iliminen saýatsyz» bolsaq ta, Abaıdyń fılosofııalyq kózqarasynan arnaıy kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan bir qaýym fılosof-ǵalym taba almaǵan, durysy qarymy jetpegen osy úsh uǵymdy Abaı kimnen jáne qaı eńbeginen alǵanyn, ózara oı sabaqtastyǵyn, ıaǵnı aqyn izdenip, tapqan oı órisin anyqtap, jurtshylyqqa qýana jetkizip otyrmyz. Sol úshin ádepti, saýatty bilim ıesi jalǵan namystanbaı, ishtarlyq tanytpaı, «Abaıdyń jan qýaty týraly fılosofııalyq kózqarasyn endi salystyra taldaýdyń reti keldi. Bul buryn bizdiń kózimizge túspegen derek kózi edi. Endi Benekeniń osy eńbegin qaperge alamyz» dep, otandyq fılosoftarǵa qarata aıtylǵan pikirge ókpesi bar ekenine emeýrin tanytsa, eshqandaı zilsiz, túsinistikpen qabyldar edik. Bul jerde ózi ómir boıy sý ishken batys fılosofııasyn teristeýdiń, ǵylymdy Allanyń bir aty retinde tanyǵan Abaıdy «fılosofııany moıyndamady» dep jańsaq paıymdaýdyń qajeti joq.
Sonymen, synshymyz taqyrypqa qatysty «týra sózin aıta almaǵan» (Abaı). Áıtpese, nemis ǵalymy E.Benekeniń Abaıǵa jaqsylyǵynan basqa zııany tıgen joq. Abaı men Benekeniń oı sabaqtastyǵy, Ǵarıfolla myrza qalaı ma, qalamaı ma, qalaıda zertteletini kámil. Biz osy maqalamyzda ǵylymı dittegen maqsatymyzdy oryndap, oqyrmanǵa jetkizdik. Izdeniske, oı-paıymǵa shek qoıylmaıdy. Dinı ustanym men qundylyq týraly kózqarasymyzǵa kelsek, ol jaǵyn eńbegimizben tanys jurtshylyq jaqsy bilse kerek.
Tursyn Jurtbaı,
Sultan Ybyraı
