«Uly Dala» jańǵyryǵy

Keshe Astanadaǵy Nazarbaev ortalyǵynda Túrki akademııasy halyqaralyq uıymy uıymdastyrǵan «Uly Dala» I gýmanıtarlyq ǵylymdar forýmy ótti. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń konferen­sııaǵa qatysýshylarǵa arnalǵan quttyqtaýyn Memlekettik hatshy Gúlshara Ábdiqalyqova oqyp berdi. «Uly Dala – Eýrazııa keńistigin meken­­degen halyqtardyń myńjyldyq baı­la­nys­tarynyń shejireli kýási, Batys jáne Shyǵys órkenıetterin toǵystyrǵan toǵyz jol­dyń toraby. Onyń geografııalyq aýqymy alys kókjıekterdi qamtıdy. Tarıhı tamyr­lary tereńnen taralady. Baı mádenı murasy – búkil adamzattyń ortaq ıgiligi. Son­dyqtan, búgingi forým taqyrybynyń yntymaq­tas­tyrý­shy qýatqa ıe sımvolıkalyq máni bar dep oılaımyn. Meniń bastamam boıynsha qurylǵan halyqaralyq Túrki akademııasy alǵash ret mundaı formattaǵy alqaly jıynnyń ótýine uıytqy bolyp otyr. Osy arqyly Eýropa men Azııa arasyndaǵy altyn kópir sanalatyn Astananyń óz qaqpasyn álemdik ǵylymǵa aıqara ashqany – maǵynasy zor oqıǵa. Bul forým qurlyqtardy shekarasyz jalǵaǵan ǵylymı ıntegrasııaǵa úlken serpin beredi dep senemin. Onyń aıasyndaǵy barshaǵa paıdaly pikir almasýlardyń ózara túsinistik pen yqpaldastyqtyń damýyna ıgi yqpaly bolary sózsiz» delingen onda. Túrkitildes elder táýelsizdikteriniń 25 jyldyǵy men Túrki jazýy kúnine oraılastyrylǵan salıqaly basqosýdyń sal­tanatty rásiminde, sondaı-aq, Islam ynty­maqtastyǵy uıymy janyndaǵy IRCICA uıymynyń Bas dırektory Halıt Eren, IýNESKO isteri jónindegi Túrkııa ulttyq komıssııasynyń tóraǵasy M.О́jal Oǵyz, Atatúrik atyndaǵy mádenıet, til jáne tarıh jónindegi Joǵary qurylym basshysy Dárııa О́rs, Túrkııa Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Ahmet Jevat Adjar, Qazaqstan UǴA, sondaı-aq, Túrki álemi Ǵylym akade­mııalary Odaǵynyń prezıdenti Murat Jurynov sóz sóıledi. Olar altyn bastaýyn arǵy zaman­dardan alatyn túrki jurty­nyń taǵylymdy tarıhy, olar­dyń ózara baýyrlastyq baıla­nys­tary, aınalasyndaǵy basqa mádenıet ókilderimen qarym-qaty­nasy týraly tushymdy oılar ortaǵa salynýǵa tıis osy forým­nyń tabysty aıaqtalýyna tilektes­tikterin jetkizdi. Aıryqsha aıta keterlik bir jaıt, alys-jaqynnan at arytqan már­tebeli meımandar aldynda TWESCO túrkitaný ǵylymyna sińirgen erekshe eńbekteri jáne shyǵarmalary ar­qyly halyqtar arasyndaǵy ynty­maqtastyqty nyǵaıtyp, mádenı baılanysty tereńdetkenderi úshin birqatar tulǵalardy altyn medal­men marapattady. Olardyń ara­synda Ortalyq Azııadaǵy qola jáne erte temir dáýirleriniń arheo­logııalyq eskertkishterin zert­tep, kóptegen irgeli jańalyqtar ashqan ózbekstan­dyq tarıhshy, akademık Ahmadalı Asqarov, «Túrki tilderindegi tabý men evfemızmder», «Azııa – Berıngııa – Amerıka nemese amerıkalyq «úndisterdiń» azııalyq tegi», «Amerıkalyq úndisterdiń altaılyq tegi», «Eýrazııa kody: besinshi órkenıet qarsańynda» sekildi súbeli týyndylarymen kózi­qaraqty oqyrmanǵa keńinen tany­mal qazaqstandyq ǵalym, fı­lo­l­o­gııa ǵylymdarynyń doktory Ádil Ahmetov, «Rossııskaıa tıýr­­k­o­logııa» jýrnalynyń bas redaktory, áıgili «Ejelgi túrik sózdigin» daıyndaýshylardyń biri, bilikti shyǵystanýshy Dmıtrıı Nasılov jáne qazaqtyń kórnekti qalamgeri, qoǵam qaıratkeri, ataqty «Az ı Iа», «1001 sóz», «Tańbalar tili», «Atam­za­manǵy túrkiler» kitap­tary­nyń avtory Oljas Súleımenov bar. Jaqynda ǵana seksenniń seńgi­rine sergek kóterilip, Elbasy Jar­l­y­ǵymen Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń Eńbek Eri atanǵan asqar taý­daı aǵamyz qashan­da aı­na­la­syndaǵylarǵa abyroı-bedelin sezin­dirip júretin ádetinen bul joly da jańylǵan joq. Astana áýe­jaıyna aıaǵy tıgen boıda osyn­da asyq­qany­men aqyn biraz adasyp baryp, ózi aıt­qandaı «elorda­nyń en­dikteri men boılyqtaryn shar­lap», áreń jet­ken kórinedi. Kóp­shi­­l­ik­ti tórt-bes mınýt kúttirip, orta­­ǵa shyqqan oǵan kórsetilgen qoshe­­met­ke erik­siz qol soqtyq. Forým aıasynda álemniń jıyr­maǵa jýyq elinen, sonyń ishinde túrkitildes memleketterden jáne AQSh, Germanııa, Japonııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Reseı, Uly­brı­tanııadan kelgen 150-den asa ǵalym­dar men zertteýshilerdiń qaty­sýy­men 4 paneldi otyrys ótkizildi. «Eýrazııa keńistigindegi ǵyly­mı yntymaqtastyq: zamanaýı tásilderdi izdeý» atty alǵashqy otyrysqa Túrkitildes memleketter yntymaqtastyq uıymy keńesi Bas hatshysynyń orynbasary О́mer Qojaman moderatorlyq etti. Munda Mıchıgan ýnıversıteti Eýropa, Reseı jáne Eýrazııa zertteý ortalyǵynyń dırektory Norman Grem, IRCICA bas dırektory Eren Halıt, Ázerbaıjan memlekettik ekonomıka ýnıversıtetiniń rektory, Túrki álemi ekonomıs­ter odaǵynyń tóraǵasy Ádilet Mýradov, ECO Science Foundation qorynyń tuńǵysh prezıdenti Sýıro Manzýr Hýseın men Ázerbaıjan Ulttyq Májilisiniń depýtaty Djevanshır Feızıev baıandama jasap, baıypty pikirlerin bildirdi. AQSh-taǵy Medıson ýnıver­sıtetiniń professory Iýlaı Shamıloǵly júrgizgen «Uly dala órkenıeti: jalpy jáne jalqy erekshelikteri» taqyrybyndaǵy májiliste de mándi máseleler kóterildi. Áńgimesin qazaqsha bastaǵan tóraǵanyń «Amerıkadan kelgen atym bar emes pe, endi aǵylshynshaǵa kósheıin» degen ádemi áziline de ezý tarttyq. «Manas» qyrǵyz-túrik ýnıver­sıtetiniń professory Qadyraly Qońqobaev Alataýdyń arǵy betindegi Saımalytash petroglıfteri tóńire­ginde tereńnen tolǵap, 3,5-4 myń metrlik bıiktiktegi tasta qashalǵan kóne sýretterdiń syryn asha bilsek, kómeski tarta bastaǵan kóne tarı­hy­myzdyń talaı betterin tolty­rýǵa múmkindik týatynyn alǵa tartty. Al L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, tarıhshy Bolat Kómekov kóshpendiler órke­­nıetiniń ózindik erekshe­lik­teri jaıynda óte oryndy sóz qoz­ǵady. Akademıktiń aıtqan­dary­­nan uqqanymyz, at jalynda ósken ata-babalarymyz adamzat ıgiligine aınalýǵa laıyq nebir qu­ndylyqtardy artyndaǵy urpaq­taryna muraǵa qaldyryp ket­ken. О́lshem birlikterine syıa ber­meı­tin Uly Dala ulandarynyń ula­ǵat­ty muralary muqııat zert­teý­ler­di qajet etedi. Qııan dalany qıqý­latqan Deshti Qypshaq qyran­darynyń dańqy Azııadan asyp, Eýropa elderin dúrliktirgen. Tatarstan ǴA Arheologııa ıns­tı­týtynyń dırektory Aırat Sıt­dıkov Reseı jerindegi túrki­ler qonystary, Altyn Orda fenomeni jóninde maqtanysh­pen aıtty. Bizdi qyzyqtyrǵany, tatar týǵandardyń tól tarıhtaryn tiriltýdegi irgeli izdenisteri bol­dy. Qyrymdaǵy Baqshasaraıda, Rıazan­daǵy Qasym handyǵynyń ornyn­da, Stavropoldegi Majarda, Túmendegi Iskerde, Nıjegorodtaǵy Qurshynda, Saratovtaǵy Úken­de, Astrahandaǵy Saraı-Batýda arheologııalyq qazba jumys­tary­men aınalysyp, biraz sharýanyń basyn qaıyrǵandaryna súısinip qaldyq. Sondaı-aq, «Túrkitanýdyń jańa kezeńi: ádisnamalyq ustanym­dar jáne pánaralyq aspektiler», «Qazir­gi yqpaldasý jaǵdaıyndaǵy túrki murasy» deıtin taqyryptarda máslıhat qurylyp, túbi bir túrki­ler mádenıetiniń álemdik deńgeı­degi jetistikteri men qolǵa alynýǵa tıis irgeli isterge baılanysty ózek­jardy suhbat órbidi. Bul kúni, sonymen birge, Túrki álemi Ǵylym akademııalary odaǵy­­nyń jıyny ótti. Kezdesý barysynda halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli odaq qurylǵan kúnnen beri TWESCO-nyń uıymǵa múshe Ǵylym akademııalarymen birlesip júzege asyrylǵan sharalar men ǵylymı jobalary jóninde jan-jaqty baıandap berdi. Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan»