Saǵı Jıenbaev. «Dalamnyń ıisi burqyrap...». (О́leńder)

Saǵı Jıenbaev 1934 jyly 15 mamyrda Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanyndaǵy Oımaýyt aýylynda týǵan. 1955 jyly Gogol atyndaǵy Qyzylorda pedagogıka ınstıtýtyn bitirgennen keıin Jezqazǵan qalasynda muǵalim bolady. Kelesi jyly ádebı qyzmetke aýysyp, «Qazaq ádebıeti», «Qazaqstan pıoneri» gazetterinde qyzmetker, «Juldyz» jýrnalynda bólim meńgerýshisi, 1965-1984 jyldary «Jazýshy» baspasynda redaktor, aǵa redaktor, bólim meńgerýshisi bolyp istedi. Sońǵy jyldary «Aq Orda» jýrnalynyń bas redaktory boldy. Kórnekti aqyn, názik sezimdi sýretker, poezııa zergeri jáne aqyndardyń áldeneshe býynynyń ustazy Saǵı Jıenbaev 1994 jyly 15 mamyrda 61 jasqa qaraǵan shaǵynda kenetten qaıtys boldy. Biz búgin talantty sóz zergeriniń birneshe óleńin oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.

BÚGINGI DALA SÝRETI

Jer menen kókti jalǵaǵan — Aq jolaq jatty tartylyp... Adyrda turǵan arýana Qarady bir sát mańqıyp. Maıysyp, Álsiz buralǵan, — Qamystar úki taǵynyp, Aıdyn kól aerodromdaı, Qus kelip jatyr aǵylyp. Qaltyrap, Qorqyp, dúrligip, Qurban bop ketpeı tep-tegin,— Kıikter jonda ıirilip, Kútip tur gazıh ótkenin... Sáýleni keship, Jel jelpil, Kóńilde úreı-dyq qalmaı, Dáýirdiń barlyq perzenti Bir-birin únsiz uqqandaı...

TABA NAN

Jas kettim týǵan úıimnen; Kóp kezdim qala jataǵyn, Áıteýir — bala kúnimnen Bastaldy meniń saparym. Jatatyn - úıdi jylytyp, Jol qamyn jasap anashym, Qyp-qyzyl shoqty úgitip, Qyzdyryp qara tabasyn. Abdyrap. Ishteı súıinip, Ustatyp nandy qolyma, Turatyn uzaq Syıynyp Dalanyń qara jolyna. Taba nan - anam pisirgen Bir júrdi talaı joldarda, Aman-saý qaıtyp... Ishimnen Syıynýshy edim sol nanǵa. Jyl saıyn — ushyp kelem men Aýylǵa baryp, oınaqtap, Aspan ǵoı qansha degenmen, Keledi túrli oı qaptap. Otyram biraq jaılanyp, Qyzyqtap taýdyń aq basyn, Anamnyń ystyq aq nany Birge ushyp kele jatqasyn...

* * *

Ájeniń jaıly arqasy Sekildi mamyq qustósek, Jabysyp, Qoldar aıqasyp, Erteden keshke túspes ek. Sheshege bir sát unamaı, Túnere qalsa bult kelip, Ájeniń baýyry — uıadaı, Ketýshi ek soǵan zyp berip. Sáni edi Aýyl-úıdiń de. Júrýshi ek ony pir tutyp, Jetkizgen bizdi bul kúnge Jabaǵy julyp, Jún tútip. Tekemet basyp, Teri ılep, Kórpeshe qurap qıyqtan, Ájeler — bizdi jer úıde Saýsaǵymen-aq jylytqan. Taǵdyr da Bergen peıildi, Qolyna qonǵan bereke. Ol júrgen jerde — Kóńildi, Ol júrgen jerde — mereke. Ájesiz kúı joq, asyly, Ájesiz úıdiń — az áni. Arýana tektes asylym, Aq ájem Eldiń ajary. Aq ájem — Asqar taýymdaı. Shýdany tastap shýmaqtap, Jatatyn onyń janynda Bozala bulttar býdaqtap. Bolmaıtyn qaıaý, Kirshik te, Jatýshy em men de jaılanyp, Úıirgen ájem urshyqpen Dúnıe qosa aınalyp...  

KEMPIRQOSAQ

Kóktemde bulttar asyǵyp, Seldetip óte shyǵatyn, Artynan shaıdaı ashylyp, Dúnıe balqyp turatyn. Malshynyp shıler nópirge, Qaıtadan gúrlep oshaqtar, Aspanǵa shyǵar kópirdeı — Turatyn kempirqosaqtar. Turatyn aýyl shetinde, Jetý de qazir ońaı-aq. Ushýshy ek altyn kópirge Júırikter kileń - jelaıaq. Qazir-aq qolǵa qonardaı, Jetelep, Súırep san qyrǵa. Tartatyn Sıqyr boıaýlar Qubylyp kózdiń aldynda. Asýshy ek zymyrap belderden, Qansha jer kettik - ańdamaı, Jaqyndap kele bergende, Jyljıtyn taǵy árqaraı. Toqtamaýshy edik qyzynyp, Báıgege qosqan attarsha, Qýalaýshy edik qyzyǵyp, Silemiz ábden qatqansha... Dúnıe Zymyrap urshyqtaı, Arbaıdy kózdi, Dýalap. Qumardan áli bir shyqpaı, Kelemiz sony qýalap...  

ANA QOLY

Atyrdyq tandy kóz ilmeı, Aryldyq biraz kirbińnen. Sonaý bir — Sábı kezimdeı, Qolyńnan ustap turdym men. Kórindi júdeý maǵan ol, Qaldy ma kelip qurǵyr jas. Qolyńnyń ústi — Qara jol, Qıyr da shıyr, Qym-qıǵash. Qııalmen júrip san jylym, Qolyńa — kópten qaraǵam. Men júrgen joldyń barlyǵy Qolyńda tur ǵoı, Jan anam. Bári tur — Qaıda barǵanym, Túskenim qandaı qyspaqqa. Osy ǵoı meni, Ardaǵym, Jetkizgen myna ushpaqqa. Jatyr ǵoı talaı jol artta, Turady bári jańǵyryp... Oraldyń bir kún Oraqtan Saýsaǵyń basyn aldyryp. Kórýge batpaı qolyńdy, Kózimnen jasym turdy yrshyp. Onsyz da jarym kóńildi Ońdyrmaı soqty bul qyrsyq. Saýylmaı qaldy sıyr da, Jaǵylmaı qaldy jeroshaq. Úıirilip ushty quıyndar, Sypyryp kúldi jel asap. Qabaǵy túnniń salbyrap, Dúnıe kenet qýshıyp, Janarda turdy jaýdyrap Jalǵyz-aq urttam tirshilik... Meniń de sábı kóńilim Sezdi ǵoı — sonyń tusynda Turǵanyn barlyq ómirim Bir ǵana saýsaq ushynda.  

AÝYL QARTTARY

Dúnıege keler bir ret, Darııa-keýde, Taý-músin, Quryshtan quıǵan qudiret – Qarttarym, aman-saýmysyń? О́zderiń bolsań janynda, El ishi jomart, Eńseli,- Dán ıisi júrgen qanynda Dalamnyń bir-bir bólshegi. Arada jyldar jóńkilip, Alystap kettim birtindep, Aıta almaı aýyz toltyryp, «Assalaýmaǵaleıkým!» dep. О́zge bir mende joq tilek, О́zderiń kózben baqqanym, Jaıly jer izdep ketti dep, Jazǵyra kórme, qarttarym. Erdim bir sıqyr qalamǵa, Shyǵardym belge jyr kóshin. Bolǵam joq alań, Dalamda Áýlıe qarttar júrgesin. Jandy ǵoı baǵy dalanyń, Senderge qýat, dem bersin. Kıesi de onyń sendersiń, Iesi de onyń sendersiń. Aldynda júrshi kózimniń, Asylym, altyn qazynam. Aýyra qalsam, ózińniń Peıilińmen-aq jazylam. Saǵyntyp talaı jyr týar, Oralar áli-aq san jyrshy. Dalamnyń ıisi burqyrap, Qarttarym, aman-saý júrshi!  

HAT

Qolyma qalam alǵaly Eki-úsh aı ótken arada... Hat jazý - barlyq armanym — Maıdanda júrgen aǵama. Qansha árip bilem, báribir, Sóz emes maǵan ol jaǵy. Ázirge bilgen áribim Hatyma jetse bolǵany. Sábıge bitken kádimgi Kúnásiz áppaq kókirek... «Amandyq hat!»— dep aldymen, Astynan syzdym eki ret. Sodan soń, — ájem saýlyǵyn, Apamnyń aýryp turǵanyn, Aǵaıyn-týma - barlyǵyn Bastaryn qosyp jınadym. Aıtylmaı qalsa bireýler, О́kpelep júrer maǵan dep, Aýylda kim bar — túgeldeı Attaryn tizdim... aman dep. Shubyrttym... Egin orǵanyn, Alǵanyn jınap shópterin, Basqarma kimniń bolǵanyn, Áskerge kimniń ketkenin. Turǵanyn aıaz saqyldap, Túskenin qalyń muz-qardyń, Attaryn aıttym jaqynda Turmysqa shyqqan qyzdardyń. Buryshta qyraý jyltyrap, Azynap tursa da úıimiz, Jatsa da qarnym shurqyrap, «Jaqsy,— dep qoıdym, kúıimiz!». Úlkeıdim degen men endi... Bir sezim bar ma, kúsh kirip, «Shóp tasyp júrmin...» degendi Jiberdim hatqa qystyryp. Jazdyrmaı jurtqa hatymdy, О́zim-aq jazar keldi kún... Alǵashqy... jáne aqyrǵy... Eń uzaq hatym boldy bul. Ne kerek, Ishteı mazdadym, Kóńilim sonaý júr kókte... Talaıdan beri jazǵanym Tolmady biraq bir betke. Meıli ǵoı, Sol-aq jetedi, Tolmaı-aq qoısyn, nesi bar, Áıteýir, meniń kókeme Aıtpaǵym qazir osylar. Qalmady meniń sabyrym, Jetkendeı uly muratqa, Janymnyń orap jalynyn Jónelttim Stalıngradqa... Sodan soń, «Syryn» bilip ap, Ushyrdym talaı hattardy. Hat jazyp berip ulyna, Qýanttym qansha qarttardy! Qadalyp túnde... eleńdep, Qarsy alyp tańnyń araıyn, Kókeshimdi ertip keler dep, О́leńmen jazdym talaıyn. Qaıtpady biraq jaýap ta, Habarsyz ketti barlyǵy. Pochtashy qarttyń — dalaqtap, Aldynan shyǵam ár kúni. Alqynyp, týlap júregim, Kózime hattar elestep, Oılaımyn ishteı — bireýi Tappaýy múmkin emes dep... Oraldy bir kún... Dalanyń Sińirip jalyn, aptabyn, Sabylyp maıdan alabyn, Sarǵaıyp ketken hattarym. Sarǵaıyp ketken zar-muńnan Sekildi meniń syńarym, Baýyryma qysyp aldym da, Qushaqtap baryp quladym...

MAIDANNAN KELGEN AǴAILAR

Enteleı túsip jan-jaqtan, Kózimizdi almaı, qıylyp, Soǵystan kelgen soldattyń Aýzyna qarap úńilip, Otyrýshy edik tizilip, Áńgime jyrǵa qaryq bop. Aǵaımen birge qyzynyp, Maıdanǵa biz de baryp kep... Sábıler eltip, sengesin, О́zi de bir sát eligip, Kótere túsip keýdesin, Ketegin aǵaı jeligip: — Aıqasqa kirer shaǵymda Asyǵyp ylǵı turýshy em, Aldyńǵy jaqta - aryndap, Aqboz at minil júrýshi em. Naızaǵaı oınap kózinde, Sýlyǵyn shaınap, kemirip, Dýmandy kórse, — ózimdeı Turatyn ol da elirip. Quıǵytyp kelip quıyndaı Jalynǵa suńgip ketetin, Qyp-qyzyl oqtar zýyldap, Qulaǵyn tesip ótetin. Jaradar bolsam, kisinep, Adamsha bárin uǵatyn, Janýar órttiń ishinen Denemdi súırep shyǵatyn... Aıtatyn ózi berilip, Qalyń bir jaýǵa kirgendeı, Qalatyn kenet tebinip, Aqboz atqa yrǵyp mingendeı. Shyǵatyn daýsy joǵary, Júrgendeı áli urandap, Tósinde turǵan medali Túsetin sonda bir aýnap. ...Tyńdaýshy ek uıyp jyryn da, Basqadaı bizde bolar ma oı. Ot keship júrip, shynynda, Jaý jeńil qaıtqan solar ǵoı!  

SENBEIMIN

Janary kúldi balanyń, Jaýmady zildeı tas kókten. Jaraly bolǵan dalanyń Jarasyn tańdy jas kóktem. Jaırańdap jasyl jer túlep, Jasardy búgin taǵy da. Beımaza bolǵan tentirep, Bulbuldar qondy baǵyna. Kirpigi jastan tyıyldy Qamkóńil bolǵan aspannyń. Jaýqazyn gúldeı kıindi Jetimdik kórgen jas balǵyn... Jaıqalyp ósti búldirgen Jaınatyp aýyl mańaıyn. Asyǵa kútip júrdim men Aǵalar keler maı aıyn. Dostarym tosty aǵasyn, Bolmady meniń tilegim, Aǵańdy qaıdan tabasyń, Asyǵa kútken júregim! Pılotqa kıip jarqyldap, Shaýyp júr dosym dedektep. Qoıamyn ishteı: «Jaqynda Meniń de kókem kelet», dep... Oǵan da jıyrma jyl ótti, Kókeshim áli qaıtqan joq. Qaýmalap kelip eshkim de Qaraly habar aıtqan joq. Janymdy muńǵa maldym da, Jaltaqtaı berdim dalaǵa. Qaıtty ǵoı bári aýylǵa, Qaıtpadyń nege, jan aǵa? О́stim de qostym óleńge, Tiri bop maǵan ketesiń. Seni joq máńgi degenge Senbeımin tipti, kókeshim!

* * *

Bolsa eger jumbaq bir myqty Dúnıeni túgel shaıqaǵan, Biz kórgen barlyq sumdyqty Kórsetse soǵan qaıtadan; Júrgizse sony birer kún Biz júrgen asý jolmenen, Aıdasa qalyń dúleıge, Aıaǵyn shandyp kónmenen; Júregin jaspen ýlaǵan Jetimmen birge tún qatsa, Bir jerge sosyn jınap ap, Jesirdiń bárin tyńdatsa!— Tirlikten bezip erkimen, Mekenin tastap máńgilik, Azaptyń ýly dertinen Keter edi ózi-aq máńgirip!..

* * *

Qalmaıdy meniń janymnan Jas kezde júrgen jerlerim, Kóktemgi nurdy jamylǵan Balaýsa shaǵyl-belderim. Kóremin kókshil dalamdy О́ńimde de ylǵı, Túsimde... Aspanǵa qadap janardy, Jatamyn shóptiń ishinde. Batamyn oıǵa ne túrli, Keýdeme kók pen jer syıyp, Shalǵyndar sıpap betimdi, Bashpaıym basyn jel súıip. Dalamnyń alaqanynda Jatamyn bir sát damyldap, Úıirilip qustar mańymda, Ústimde bulttar mamyrlap. Turady shalǵyn, tal bılep, Boztorǵaı shyrqap óleńin... Júrgendeı bári áldılep Álemniń jalǵyz bóbegin. Toltyryp jyrǵa keýdemdi, Terbetken edi belder de... О́zim de qazir sol jerdi Terbetip júrmin keýdemde. Sharladym qyr men oı ishin, Juparyn juttym jal-quzdyń. Jalǵyzsyń, dalam, men úshin, Sen úshin - men de jalǵyzbyn...  

OIMAÝYT

Bir óziń jaılap jalǵandy Jatyrsyń shalǵaı aımaqta, Jastanyp quba jondardy, Shań menen shýdan aýlaqta. Tóbeniń ústi, saı ishi Dalanyń jumsaq sazdary — Kóktemgi jańbyr daýysy, Kóktegi qustyń nazdy áni. Shaıqalyp ketken shalǵynnan Kógildir monshaq tógilip, Kóktemnen qalǵan aıdynǵa Jatasyń jazdaı shomylyp. Jóńkilip sonaý bıikten, Adyrdan qarǵyp, aldy orap, Barady zaýlap kıikter Artyna tastap aq jolaq. Sholyp tur baıtaq dalasyn Arýana qyrda jelpinip, Aspan men jerdiń arasyn Bir ózi ǵana toltyryp...

* * *

Kórdim men qansha taýlardy Saparlap alys jaqtarda. Sharladym qansha baýlardy Juldyzdar týyp jatqanda. Aýnatyp asaý jelimen, Teńizder qansha shaıqaǵan... Shyr etip túsken jerime Soǵa almaı júrmin qaıtadan. Sezdirmeı onyń qandaıyn, Áketti bir qus meni ilip... Suraımyn elden bar jaıyn, Ertegi-jyrdaı egilip. Ushatyn qustaı qomdanam, Keýdeme bir sát jel qonyp. Elesteıdi ylǵı ol maǵan Ǵajaıyp kórkem jer bolyp. Kórinedi ylǵı bir aımaq Kólinde qazy qaptaǵan, Tunyǵyn eshkim laılap, Aqqýyn eshkim atpaǵan; Shaǵylyp kúnge kúımegen, Shalǵyny jelmen oınaǵan, Gúline de eshkim tımegen, Jerine tozań qonbaǵan... Júremin soǵan qumartyp, Kóremin jıi túsimde, Jap-jasyl bolyp munartyp Jatady saǵym ishinde. Ushamyn sol kez quldyrap, Qalmaıyn dep-aq kóz jazyp. Jetkizbeıdi ylǵı buldyrap Kógildir sáýle, kók jazyq...

* * *

Jyly jel esil taý jaqtan, Bulttardyń ózi býsanyp, Qabaǵyn qalyń qar japqan Jartastyń júzi jumsaryp, О́zender oıǵa jóńkilip, Tolqynyn tartyp uzaqqa, Aspandy kúıge toltyryp, Qus kelip jatyr bu jaqta. Jetti me kóktem Jemge de, Ketti me qystyń yzǵary – Jarqyrap kúmis teńgedeı Jaryldy ma eken muzdary? Qarly jel erte-kesh borap, Qasaryp turǵan joq pa eken, Jaısyzdaý edi besqonaq, Besqonaq qalaı ótti eken? Qustardyń kerbez kerýeni Kesheýlep barsyn, az barsyn, Eleýsiz jatqan kólderim Estidi me eken qaz daýsyn? Urynbaı qarly muzdaqqa, Jel turdy ma eken ońynan? Kóktemniń ózi biz jaqqa Keletin ylǵı sońynan...

* * *

Kóp boldy, bozań belderim, О́zińnen uzap ketkeli. Aramyz qazir jer menen Juldyzdaı sonaý kóktegi. Áli de tańnyń aldynda Munarǵa júzip turarsyń... Tókti ǵoı nóser jańbyrlar, О́zgerip ketken shyǵarsyń. О́zgergen joqpyn áli men, О́tse de talaı jel-quıyn. О́zińde qandaı sábı em, Sábımin áli — sol kúıim. Jerlermen talaı dostasam, Beldermen talaı qoshtasam. О́zińe degen gúl-kóńil О́zgerer emes eshqashan. Júzdesip bala kúnimmen, О́zińmen kúnde kezdesip, Beleńnen asyp júgirem, Bozala tańda boz keship.  

BOZTORǴAI

Ádeıi mynaý qyr úshin Oıanyp tańnyń aldynda, Dalanyń sansyz dybysyn Kómeıge quıyp aldyń ba? Samaldyń jutyp móldirin, Shanshylyp kókke shyqqanda, Dalańnyń myna keńdigin Aıtasyń ba aqsha bulttarǵa? Qaraılap temen sonda da, Kózińdi jerden jazbaısyń. О́ziń de kenet sorǵalap, Quıylyp kete jazdaısyń. Tynbaıdy jyryń tolastap, Osynsha qaıdan bitti kúsh, Tabıǵat ózi o basta Dalama bergen qutty qus?! Janymda bir kúı dirildep, Turdym-aý balǵyn sezimde, Keýdeme sińgen bir úndi Qaıtalap aıtqan kezińde. Tógilte shyrqap ánińdi, Bozala tańnan qulshynyp, Kettiń-aý qozǵap qanymdy, Kúnásiz quıttaı tirshilik!

* * *

Jyl saıyn — qyrda gúl júzip, Jaınaǵan kezde dúnıe, Keýdemdi jelge súıgizip, Kelemin týǵan úıime. Súıgizip betten, murynnan, Jarysyp, ıyq qaǵysyp, Artymnan ergen qulyndar Aýnaıdy maǵan jabysyp. Qýanam — boıym kókke asyp, Jan-jaǵym shýǵa batqanǵa, Ortaıyp qalǵan ot basy Tolysyp kele jatqanǵa. Kezdese me ylǵı shaq mundaı, Kóńiline nurly jaz qonyp, Ortada jalǵyz aqqýdaı Otyrady anam máz bolyp. Qalmaıdy muńnyń izi de, Umytqan onyń barlyǵyn... San ret qarap júzime, Suraıdy denim saýlyǵyn. Suraıdy sosyn arnaıy Jekelep barlyq dosymdy, Búginde qalaı hal-jaıy, Bóbekter qansha qosyldy? Suraıdy jaryn-joldasyn, Solarǵa degen qurmetteı, Qajeti bolsyn-bolmasyn, Bir surap ótý — mindetteı. Suraıdy ózi biletin – Bir úıdiń jalǵyz erke ulyn, О́zine kelip júretin Kórshiniń ashyq kempirin. Aıtamyn bárin qaldyrmaı, Jaqqasyn bul jyr qulaqqa. Aqyry — Jaýǵan jańbyrdaı Taýsylady ábden suraq ta. Qyzaryp ystyq shaımenen, Qadalyp únsiz otqa kóp, Qaraıdy bir kez jáımenen: «Ákeńnen habar joq pa?..»— dep. Tappaımyn sóz de buǵan túk, Tımeıdi ońaı bul maǵan, Kózimniń aldy munartyp, Kináli jandaı qınalam. Soqqandaı sýyq jel betke, Arylmaı sol bir kinádan, Men de ony mynaý jer-kókten Otyz jyl boıy suraǵam. Suraǵam - jasyl belderden Uıadan túlep ushqannan, Kógerip jatqan kólder men Kóktemde qaıtqan qustardan. Jerdegi orman-toǵaıdyń Talaıyn shar lap, taptaǵam. Bul jáıli biraq olardyń Bireýi bir til qatpaǵan... Anamnyń júzi buzylyp Jarqyldap júrgen álgide, Tap osy jerde úzilip, Toqtaıdy barlyq áńgime... Janymdy meniń shymshylap, Jaýar bult qusap búgin de, Jaýapsyz qalǵan bir suraq Jatady kóńil túbinde... 

JAŃBYR

Ańyzaq soǵyp, shań borap, Aq tozań basqan bar qyrdy. Aıaýly dalam ábden-aq Ańsaǵan eken jańbyrdy. Keptirgen eken tańdaıdy Kúıip bir turǵan ot kúnder. Aspannan kózin almaıdy Ashylmaı qalǵan kóp gúlder... Qanbaǵan shyǵar shóli de, Qyrlarym qandaı kúıde dep, Ákeldim týǵan jerime Alataý bultyn súırelep. Jalyn bop kókke jaıyldy Jasyldyń tili jalaqtaı, Bulttardyń tósin aıyrdy Batyrlar tartqan sadaqtaı. Balbyrap qana sasqannan Baýyryn tósep turdy aspan. Sary ýyz, saıǵaq jas taldar Sekirdi-aý bılep tynbastan. Kúndiz de túni shelektep, Kól bolyp jerge aqty nur. Jazyqta balǵyn bóbekteı Súıdirip betin jatty gúl. Saıabyr taýyp shaǵyldyń Sýyryp qumyn qýǵan jel, Jańbyrdan keıin janyń bir Jaılanyp qaldy-aý, týǵan jer. Jan ulyń ańsap kelgende, Jadyrap gúlder, kúlse baý... Jańbyr bop kelip senderge, Jaınatyp ketip júrsem-aý!