Sonaý Afrıka qurlyǵyndaǵy efıop elimen qazaqty qandaı qarym-qatynastar baılanystyrýy múmkin? Saýda-sattyǵy bar ma? Taıpalyq qaqtyǵystarǵa belshesinen batqan Afrıkamen baılanys ornatqan qanshalyqty tıimdi?.. Sóıtsek, Efıopııa Afrıka qurlyǵyndaǵy bedeldi memleketterdiń biri eken. Álemdik qaýymdastyq ony sol aımaqtaǵy derjava retinde qarastyryp otyr. Osy ýaqytqa deıin atalǵan el eshkimniń otarynda bolmaǵan. Bıyl Qazaqstan alǵash ret BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe retinde saılansa, Efıopııa osy mártebege úsh ret ıe bolǵan. Búginde álemdik derjavalar osy memleketke aıamaı qarjy salyp otyr. Onyń da ózindik sebebi bar. Qazaqstan olarmen básekege túse almasa da, óz saıasatyn júrgizýge tyrysyp keledi.
Sóz basynda Efıopııanyń jer kólemi jaǵynan Afrıkada ekinshi, al áskerı kúshi boıynsha Mysyrdan keıingi orynda turǵanyn atap ótken jón. Atalǵan memleket syrtqy saıasatta «Uly Efıopııa» ıdeıasyn ustanyp, ózin «Afrıkanyń qozǵaýshy kúshi» retinde moıyndatyp keledi. Al elordasy Addıs-Abebanyń qurlyqtaǵy «dıplomatııa astanasyna» aınalǵany qashan. Osy ýaqytqa deıin sol jerde BUU-nyń halyqaralyq konferensııasy ótip, jyl saıyn Afrıka odaǵynyń sammıtteri uıymdastyrylyp turady. Budan bólek, efıop bıligi birqatar antıterrorlyq sharalarǵa qatysyp, óziniń halyqaralyq bedelin kúsheıte bildi. Sodan bolar, Qytaı, Túrkııa, Úndistan, AQSh pen Eýropa odaǵy sııaqty iri ınvestorlar esh qoryqpaı, Efıopııa ekonomıkasyna qyrýar qarjy quıyp keledi. Oǵan qosa, eldiń halqy kún sanap ósip otyr. Búginde efıoptardyń jalpy sany 100 mln. adamdy quraıdy. Jyl saıyn jergilikti demografııalyq jaǵdaıdyń bir mıllıon adamǵa artyp otyrǵanyn eskersek, suranys deńgeıiniń qanshaǵa artyp jatqanyn aıtpaı-aq túsinýge bolady.
Degenmen, Efıopııa halqynyń 80 paıyzy aýyldy jerlerde turyp, 30 paıyzy kedeıshiliktiń shekti deńgeıinen tómen ómir súredi. Ol elde týrızm keńinen damyǵan. Alaıda shetelden kelgen qonaqtar úshin ýaqyt sanaýdyń múldem basqa júıesine úırenip otyrý qajet. Sebebi, Efıopııa kúntizbesi ádettegideı 12 aıdan emes, 13 aıdan turady.
Mine, osy memleketpen Qazaqstannyń saýda-sattyq baılanystaryn ornatqanyna kóp bolǵan joq. AQSh, Eýropa men TMD elderimen dıplomatııalyq qarym-qatynasty birden Táýelsizdik alǵan jyldary ornatsaq, Afrıkanyń Efıopııa sııaqty derjavasymen saýda-sattyq baılanystar alty jyl buryn ǵana bastaldy. Búginde onyń kólemi úlken emes. О́tken jyly atalǵan kórsetkish tek 73,1 myń dollardy ǵana qurady. Sonyń basym bóligi – ımport, ıaǵnı biz kóp jaǵdaıda, Efıopııanyń taýarlaryn tasymaldaımyz.
Qazaqstannyń Efıopııa Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Erlik Álıdiń aıtýynsha, búginde bizge efıop jerinen, kóbinese, gúl men kofe ónimderi tasymaldanady. Ázirshe, ol jaqqa satylyp jatqan qazaqstandyq taýarlar joq. Otandyq kásipkerler de Efıopııa ekonomıkasyna aqsha salýǵa qorqaqtaıdy. Alaıda iri derjavalar aqshany aıamaı salýda. Qazaqstandyq elshi onyń da sebebin túsindirip berdi.
«Búginde Afrıkaǵa ınfraqurylymdyq jobalar qajet. Ondaı jobalar báribir aqtalady. Onyń paıdasy birneshe esege kóp bolady. Endi, bul – tek ınvestısııa salý ǵana emes, ınfraqurylymdyq jobalar arqyly osy eldiń tabıǵı resýrstaryna qol jetkizýdiń birden-bir joly. Al ol jerde ondaı baılyq barshylyq. Búginde AQSh, Qytaı sııaqty derjavalar tabıǵı resýrstarǵa qol jetkizýge tyrysyp jatyr. Sebebi, sonyń barlyǵy – energııa kózderi. Afrıkada ondaı baılyq kóp. Sondyqtan olar sol jerge ınvestısııany aıamaı salýda. Negizi, jyl saıyn Afrıka qurlyǵy 50-55 mlrd. dollar kólemindegi ınvestısııalardy qajet etip otyrady. Ondaı aqsha salynady da. Alaıda týra sondaı aqsha san alýan arnalar arqyly AQSh pen Eýropanyń qarjy ınstıtýttaryna baryp quıylady», – deıdi elshi.
Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan Efıopııanyń ekonomıkasyna kirgen iri derjavalarmen básekege túse almasa da, eki jaqty saýda-sattyqty teńestirýge bar kúsh-jigerin salmaqshy. Búginde biz ol jaqtan gúl men kofeni kóptep alsaq, efıoptar qazaqtyń joǵary sapaly astyǵyna qyzyǵyp otyr. Alaıda osy salada da ózara básekelestiktiń bar ekeni aıan. Jaqynda qazaqstandyq kásipkerler Novorossıısk porty arqyly astyq tasymaldap kórgen. Biraq orystar aldymen óz ónimin jiberip otyratyn kórinedi. Endi, Irannyń Banderabas teńiz portyna úlken úmit artylyp otyr. Bolashaqta osy másele sheshilse, otandyq astyqty Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temirjolymen sol portqa deıin aparyp, ári qaraı Djıbýtı arqyly Efıopııaǵa jetkizýge ábden bolady.
Arman ASQAR
ASTANA