Almaty mańynda jolbarys jortqan edi

Qazirgi tańda jolbarystar álemde tek sanaýly elderdiń aýma­ǵynda ǵana saqtalyp qalǵany aıan. Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵynyń «Qyzyl kitabyna» engi­zilip, erekshe qorǵaýǵa alyn­ǵanyna qaramastan, sońǵy shırek ǵasyrda onyń sany jyl ótken saıyn kemimese, ósetin túri joq. Soń­ǵy júzjyldyqta dúnıejúzi boıynsha jabaıy jolbarys sany 100 myńnan 3-4 myńǵa deıin kemip ketken kórinedi. Balıı, Iаvan, Turan (Kaspıı) jolbarystary adam qolymen jer betinen múlde joıylǵan. О́zge elder sııaqty, qazaq­standyqtar da jolbarysty qazir haıýanattar baǵy men sırk qoıy­lymdarynan ǵana tamashalap júr. Máselen, Almatydaǵy haıýanattar baǵynda qazir 1 jup jolbarys pen onyń 3 kúshigi ómir súrip jatyr. El aýzyndaǵy ańyz-áńgimeler men tarıhı jazbalarda mysyq tuqymdasyna jatatyn bul iri jyrtqysh ańnyń qazaq jerinde negizinen qalyń qamys pen toǵaı­lardy meken etkeni aıtylady. Myńjyldyq tarıhy bar Almaty qalasy aýmaǵynda osydan 160 jyl buryn jolbarys jortqanyn búginde kóp adam bile bermeıdi. Zertteýshilerdiń jazbalaryna kóz júgirtsek, Qazaqstandaǵy Turan jolbarysynyń eń sońǵysy 1948 jyly Balqash kóliniń jaǵasynda atylǵan kórinedi. Jazýshy Álibek Asqarov «Ana tili» gazetinde jarııalaǵan «Ir­bis, Málin, Myrsyn mysyq tu­qym­das keıbir jyrtqyshtardyń qazaq­sha ataý­lary týraly» (30 maýsym 2016) degen maqalasynda: «Jolbarys – pantera tektester ókili. Denesiniń iriligi turǵysynan birinshi orynda – jolbarys, sodan keıin – arystan, úshinshi – leopard, sońynda – ıagýar tur. Bu­lardyń uqsastyǵy, týystyǵynyń j­aqyndyǵy sonshalyqty – bir-birimen shaǵylysyp, tuqym órbitý múmkindigi bar. Jolbarystyń urǵashysyn – ólekshin, kúshigin – shónjik deıdi. Keıde jolbarystyń kúshigin «sarymaq» dep te ataıdy eken. Ata-babalarymyzdan «Arys­tanda bir jigittiń kúshi, qyryq jigittiń júregi bar. Jolbarysta bir jigittiń júregi, qyryq jigittiń kúshi bar» degen naqyl qalypty. Soǵan qaraǵanda, arystan – júrekti, jolbarys jaltaqtaý. Alaıda, arystanǵa qaraǵanda, jolbarystyń kúshi basym ekenin uǵamyz» dep jazypty. Qazaqstan, Qytaı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Tájikstan elderi aýmaǵynda ornalasqan Tıan-Shan taýyndaǵy jyrtqysh ańdardyń tiziminen búginde jolbarysty kezdestire almaısyz. О́ıtkeni, HIH ǵasyrdyń sońǵy shıregine deıin ol Eýropa ǵalymdary úshin qupııasy ashylmaǵan jumbaq meken sanalǵan bolatyn. Zertteýshiler bul aımaqqa Jetisýdaǵy Uly júz rýlary men Alataýdyń kúngeıindegi qyrǵyz eli patshalyq Reseıdiń bodanyna aınalǵannan keıin ǵana aıaq bas­ty. Bul baǵytta tyńnan túren salǵandardyń ishinen Petr Petrovıch Semenov-Tıan-Shanskııdiń esimi eń aldymen aýyzǵa alynady. 29 jasynda Batys oqy­mystylary ishinen birinshi bolyp Tıan-Shanǵa saıahat jasaǵan ol óz esteliginde 1856 jyly 3 qyrkúıekte Esik kóline barar jolda qaıǵyly aıaqtalǵan jolbarys aýlaý oqıǵasy týraly aıtady. Keıin ózine syıǵa tartylǵan bul jolbarystyń terisin ol Peterbýrgqa alyp qaıtqan. Keıbir derek kózderine qara­ǵanda, Qazaqstan 2019 jyly genetıkalyq jaǵynan uqsas Amýr jolbarysy negizinde Turan jolbarysyn qaıta jańǵyrtý úshin ulttyq park qurýdy josparlap otyr. Tıan-Shannyń baýraıyndaǵy ásem Almaty mańynan endi eshkim jolbarys kórmeıtin shyǵar. Biraq, óz tarıhyn myńjyldyqqa jetkizip jatqan jasyl jelekti shahar basshylyǵy áıgili ǵalymnyń urpaqtarynyń qolynda saqtaýly turǵan Turan jolbarysynyń terisin Almatyǵa qaıtaryp jatsa, qanekı. Bul tek almatylyqtarǵa emes, ózge de qala qonaqtary úshin de úlkeı syı bolary kúmánsiz. Tipti, bul týrısterdiń de zor qyzyǵýshylyǵyn týdyrary kúmánsiz. Álemniń túkpir-túkpirinde qyrkúıek aıynda atap ótiletin Halyqaralyq amýr jolbarysy kúni qarsańynda bıyl Almaty haıýanattar baǵy 29 shildede alǵash ret Jolbarystar kúnin ótkizbek. Mundaı sharalar aldaǵy ýaqytta dástúrli túrde jyl saıyn ótkizilip tursa, nur ústine nur bolar edi. Erlik ERJANULY ALMATY