Qazaq kilemi qalaı paıda boldy?

«Qazaq kilemi» ataýyn brendke aınaldyrýǵa kúsh salyp júrgen Talǵat Ishahovtyń kásip­ker­lik salasynda qol jet­kizgen tabysy az emes. Ol basqaratyn «Bal Tekstıl» JShS-niń ónim­deri Qyr­ǵyzstan, Reseı, Tájikstan naryǵynda joǵary suranysqa ıe bol­ǵany óz aldyna, úıge qajetti turmystyq zattar brendin qalyp­tastyrýda aty áıgili shvedtik IKEA International Group kompanııa­sy «kilemdi sizderden alsaq» degen ótinishterin bildirýde. «Bal Tekstıl» kásiporny búginde jylyna 2 mln. sharshy metr kilem toqyp, 3 myń tonna jip ıirip otyr. Qazaqstanda balamasy joq kilem toqý kásipornynyń jumysymen Elbasy N.Nazarbaevtyń arnaıy kelip tanysýy da beker emes. Alaıda... Búgin óz jolyn aıqyndap alǵan óndiristiń ıesi Talǵat Ishahov­tyń kásipker retinde tanylyp, tabysqa jetýdegi syry qandaı? Tańmen talasyp turǵannyń bári de kásipker bolyp ketpegenin kórip júrmiz. Bıznesmen bolýǵa árkimniń-aq yntasy bar. Ásirese, oń­tústikqazaqstandyqtardy «shıraq, bızneske beıimdi» dep jatady. Biraq, báriniń birdeı tirligi «Bal Tekstıldeı» tanymal bola qoımaýynyń sebebi nede? Osy jerden ótken kúnge sheginis ja­sap kóreıik. Talǵat Ishahovtyń júrip ótken joly qandaı? Jalǵyz sıyryn satyp Almatyǵa ketti Báıdibek aýdany Júzimdik aýylynda týyp-ósken Talǵat Júnisbekuly Shymkenttegi sol kezdegi M.Áýezov atyndaǵy pedagogıka ınstıtýtynda syrttaı oqı júrip, aýyl mektebinde muǵalim bolatyn. Úılengen, ol kezde eki kishkentaı qyzy bar. El qatarly kún kórip-aq júr. Al, bala kúngi armanyna qol jetkizip, qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi degen dıplomdy alyp, shańyraǵyna shattana jetken kúni kóńili qulazyp ketti. Toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy turmystaǵy qıyndyq Talǵattyń shańyraǵyn da aınalyp ótpegen. Mektep muǵaliminiń aılap jalaqy almaýy otaýyn jańa tiktegen jas otbasyna aýyr tıip jatqan-dy. «Dıplomdy boldym» dep kelgendegi qýanyshyn bóliserge, dostaryn shaqyryp dýmandatýǵa qoly qysqa. Al, kelinshegi jubaıynyń ómirindegi ózindik orny bar qýanyshyn otbasylyq mereke etip ótkizýge baryn salyp báıek bolyp júr. Dastarqanda... qara nan men qumsheker ǵana bar edi. Munyń ózi sol kezeńdegi jarty baılyq dersiz. – Osy bir kórinis maǵan qatty áser etti. «Otbasymdy asyraı almasam, balalarymnyń toıyp tamaq jeýine jaǵdaı jasaı almasam, nesine azamatpyn dep júrmin» degen oı keldi. Osy oıǵa tas túıin bolyp bekingenim sonsha, bala kúnnen arman etip, ustaz bolamyn degen maqsatymdy keıinge shegere turýǵa bel býdym. Tirlik istep, áreket etý kerek dep sheshkenimmen, ol úshin qolda qarjy bolý qajettigin oılaǵanda taǵy da mazam qashty, –deıdi keshegi kúndi eske alǵan Talǵat Ishahov. Ákeden bes jasynda qal­ǵan Talǵat kóp balaly otbasynan shyq­qan. Anasy úıelmeli-súıelmeli 9 ul-qyzdy jalǵyz ba­ǵyp-qaǵyp, osy kúnge jetkizip otyr. Kimnen kómek surasyn. Ba­ýyrlary da ózi sekildi «shyqpa ja­nym, shyqpamen» tirlik keship otyr. «Birdeńe isteý kerek?» de­gen­di ishteı jıi qaıtalaǵanmen, ne isteý kerektigin naqty sheshe almaı qınaldy. Qapelimde kózi túskeni esik­tiń aldyndaǵy jalǵyz sıyr boldy. Sol jyly ol da qysyr qa­lyp, aǵarǵannan aıyrylyp, qamyǵyp otyrǵan-dy. Túnimen dóńbekship, aýyr oıdan aryla almaı shyqqan Talǵat sol sıyrdy sa­tý kerek dep sheshti. Aýylda mal alatyndaı eshkimde aqsha joq. Bári ózi sııaqty jarty jyldap jalaqy kórmeı otyrǵan jurt. Naqty aq­sha qalalyqtarda ǵana bar. Al Shym­kenttiń bazaryna sıyryn aparý úshin kóligi bar aýyldasy 500 teńge suraıdy. Táýekelge bel býdy. Aýyldaǵy malsaq aqsaqalǵa sıyryn kórsetip edi «quny 5 myń teńge bolady» dep boljamda­dy. Bul toqsanynshy jyldar­dyń ba­synda úlken aqsha bolatyn. Shym­­kenttiń bazaryna túndeletip jetken Talǵat tań bozaryp atysymen bazarǵa kelgen alymshylarǵa sıy­rynyń qunyn 5 myń teńge dep aıtýdan jalyqpady. Kún qaıtyp qalǵan, bazarda adam aıaǵy sıregen, al, munyń sıyry ótpeı tur. Aýy­lyna qaıtyp alyp ketse jaldap kelgen kólikke qosymsha taǵy 500 teńge tóleýi tıis. Alyp kelip, alyp qaıtqany myń teńge bolmaq. Ondaı aqsha qaltada joq. – О́zime qońdy bolyp kóringen sıyrym bazardaǵy malmen salys­tyrǵanda kip-kishkentaı, ap-aryq bolyp shyǵa kelmesi bar ma? Ne isteý kerek? О́tken baǵasyna berip tynaıyn dedim de 2 myń teńgege sattym. Onyń 500 teńgesin sıyrdy aýyldan alyp kelgen kóliktiń ıesine berip, myń jarym teńgesi­ne «Qyrǵy bazarǵa» baryp, úıge qajetti azyq-túlik aldym. Un, qum­­­sheker, piste maı alyp, aýylǵa baratyn kólikten «úıge aparyp bere salyńdarshy» dep salyp ji­berdim de, ózim tıyn-tebenniń basyn qurap, Almatyǵa qaraı tartyp turdym, – deıdi Talǵat keshegi qıyndyǵyn eske alyp. Alaıda, aýyldan kelgen jigitti Almaty da qushaq jaıa qarsy almady. Jumyssyzdyq jaılaǵan elde nápaqa izdep alys aýyldardan úlken qalaǵa aǵylǵan ózi sııaqty azamattar az emes edi. Kezdesken qara jumysqa jaldanyp júrdi. Aýylda qalǵan otbasyn oılaǵanda, kún-tún demeı jumys istep, aqsha tabýǵa bar. Birtindep qıyn kúnder artta qalyp, Talǵat saýda jasaýǵa kirisken. Kentaýdan shyǵatyn sý qaı­natqysh qurylǵyny (kıpıatılnık) Almaty bazaryna aparyp satady. Sóıtip júrgende 1994 jyly bazarda kilem satatyn naǵashy aǵasy Qaırat qasyna shaqyrdy. Aldymen Qytaıdan, sosyn Túr­kııadan keletin kilemderdi poıyz­dan ózderi túsirip alyp, bazar­ǵa alyp shyǵady. Saýda óltirgen joq. Otbasyn Almatyǵa kóshirip aldy. Úıli-barandy bolyp júrip jatty. Biraq «Nege bizdiń eldiń óz ónimin satpasqa? Kilem toqý qa­­zaqtyń qyz-kelinshekteriniń negizgi kásibi edi ǵoı... Qazaqstan­da kilem toqıtyn zaýyttyń bolma­ýy qalaı?» degen oı maza bermeı júr­di. Túriktiń kilemin satyp oty­ryp, «qazaqtyń kilemi» degen uǵymdy qa­laı qalyptastyrsam eken», dep bas qatyrdy. Talǵat Júnisbekulyna kilem alýshy qazaqtardyń bazarǵa kelgende «Belgııalyq, ırandyq kilem bar ma?», «Túrkııanyń kilemin iz­dep júrmin» degen talaptary namysyna tıe bastady. «Kezinde neshe túrli oıý salyp, qaly kilem toqyǵan apa-ájelerimizdiń óneri umyt qalyp, kilem óndirisi tek sheteldikterdiń ǵana qolynan ke­­­­letin kásip bolǵany ma?» degen oı mazalaı bastady. Jalǵan namystan túk shyqpaıtynyn, naqty kásip úırenip, áreket etý kerektigin túsingen shaqta Túr­kııadan kilem jetkizip berýshi tú­rik kásipkerlermen etene aralasa bastady. Kilem toqýdyń tehnologııasyn úırenýge den qoıdy. Oı-armany pisip jetilgende tú­rik kásipkerlerimen birlese otyryp, kilem óndirisin Qazaqstanda órkendetýdiń josparyn túzdi. – Táýelsizdigimizdiń arqa­synda kásip­kerlikke keń jol ashyldy. Qolynan is kele­tin aza­mattarǵa memleket tarapynan qoldaý jasalynyp otyr. Osynyń barlyǵyn nege tıimdi paıdalanbasqa?! Meni endigi jerde otandyq ónim shyǵarý ıdeıasy mazalaı bastady. Bıznes-jos­parymdy pysyqtap, oblys áki­miniń orynbasary Saparbek Tuıaqbaevtyń qabyldaýyna jazyldym, – deıdi T.Ishahov. Bul kezde Elbasy N.Nazarbaev­tyń tap­syrmasymen Shymkentte «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵyn qurý jumystary júrip jat­qan. Kásipkerdiń kilem ón­di­risin ashý ıdeıasy oblys ákimdigi tarapynan qyzý qoldaý tapty. Elbasy tapsyrmasyn buljytpaı oryndaýda «Bal Tekstıldiń» alǵashqy ónimi bazarǵa 2013 jyly shyǵa bas­tady. Aldymen ishki naryqqa jol tartqan taýardyń satylǵanynan satylmaı turǵany kóp bolatyn. «Sapasy nashar, boıaýy ońyp ketedi eken» degen qańqý sóz kásiporyn basshysynyń qabyrǵasyna shanshýdaı qadalatyn. Joǵary tehnologııalardy basshylyqqa alǵan, álemdik tájirıbede mártebege ıe qon­dyrǵylarmen toqylyp jat­qan kilemniń sapasy sheteldik ta­ýar­dan bir mysqal kem emes edi. Bar másele «Shymkenttiń ki­­­lemi», «Otandyq ónim» degen uǵym­­ǵa tu­tynýshynyń áli de bolsa kú­mán­men, kúdikpen qaraýynan týyndasa kerek. Ony tekserip te kórdi. – Bazardaǵy satýshylar biz­diń kilemdi «Túrkııanyń kilemi», «Bel­gııanyń kilemi» dese satylyp ketedi eken. Osyny bilgen keı alypsatýshy áriptesterimiz «Qazaqstanda jasalǵan» degen etıketkany japsyrmaı-aq qo­ıy­ńyzdarshy» dep ótinish aıta bas­tady. Bul meniń namysyma tıdi. Sapasy artyq bolmasa kem túspeıtin otandyq ónimdi, salys­tyrmaly túrde alǵanda baǵasy da qaltaǵa qonymdy keletin kilemdi, kerisinshe, maqtanyshpen satýymyz kerek emes pe? Biraq, ókpelegennen tutynýshynyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý múmkin emes. Sondyq­tan da túrli deńgeıdegi kórmeler uıymdastyrý isin qolǵa aldyq. Elge qazaq ta kilem toqı alatyndyǵyn, qazaqtyń kilemi kóztartarlyq oıý-órnekpen kómkerilgendigin isi­­mizben dáleldeýge tyrystyq, – deıdi Talǵat Ishahov. О́ndiris ornyn ashý bir basqa da, ónim shyǵarý, ony tutynýshynyń suranysyna ıe bolatyndaı etý ońaı sharýa emes. «Bal Tekstıl» JShS-niń basshysy retinde Talǵat Júnisbekulynyń aldynan endigi kezekte osyndaı másele shyǵa bas­tady. – Qaıtsek otandyq ónimniń órisin keńeıtemiz dep júrgende Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Shymkentke kelgen sapary barysynda fabrıka ju­mysymen tanysatyn boldy. О́z taýarymyzdyń sapasyna senimdi bolǵandyqtan Prezıdentke kilem­derimizdi qysylmastan kórsettik. Ásirese, qazaqtyń neshe túrli oıýy salynǵan nusqasyn kórgende Elbasy «Mynalaryń durys eken. Meniń bala kúnimdi eske túsir­dińder. Ájelerimiz ben sheshe­lerimiz kilem toqyǵanda osyndaı órnek salýshy edi. Osy qalyp­ta­ryńnan aınymańdar. Otandyq ónimge árkez úlken qoldaý jasalady. «Qazaqstanda jasalǵan» de­gen belgi urylǵan taýar eń sapa­ly, eń ótimdi bolatynyna sene­min» dep jiger berdi. Negizinde El­ba­sy­myzdyń bolashaqty boljaı alatyn, aldaǵy kúnge senim arta­tyn qasıetin úlken kisilerdiń aý­zy­nan talaı estigenmin. Osy jo­ly sol qaǵıdatqa naqty kózim jetti. Prezıdent kelip ketken soń, jigerlene jumys istedik. Ol kisi bergen tapsyrmany buljytpaı oryndaýǵa tyrysýdamyz, – deıdi kásipker. Elimizde balamasy joq, joba­lyq quny 8,450 mlrd. teńgeni qu­raǵan óndiris orny osylaı dúnıege keldi. Eýropa elderine tanymal, túrkııalyq «Kartal Carpets» kompanııasymen birlesip ashylǵan «Bal Tekstıl» kásiporny kúnine 6 myń sharshy metr kilem toqyp, saýda núktelerinen bólek, fabrıkanyń ózinde búginde 240 adamdy ju­mys­pen qamtyp otyr. Saýda núk­­te­le­rindegi qyzmetshilerdi qosqanda seriktestikte myńnan astam adam eńbek etýde. Olar úsh mez­gil te­gin tamaqpen, jataq­ha­namen qam­tamasyz etilgen. Elimizde fabrıka kilemderi «Turan», «Hantáńiri», «Alataý», «Lıder», «Sary­arqa», «Barys» mar­kalarymen tanymal bolsa, shetelder de qazaq kilemderin «ANTIQUE IMPTRIAL», «ASTSNA DELUXE, VIZION, MASHAT SILK, KASHAN, taǵy basqa markalarymen tutynýshylar birden tanyp jatady. «Bal Tekstıl» kilem toqyp qana qoı­maı, kilem toqýǵa qajetti Heat Set, BCF, Freeze polıpropılendi jipter ıirip otyr. Jip ıirý, tekstýraldy sozý, oraý mashınalarynyń bári de álemdik óndirýshilerden, Ger­manııadan, Belgııadan satyp alynǵan qondyrǵylar. Sebebi, mun­da eń bastysy sapaǵa úlken mán beriledi. – Qazaqstannyń barlyq oblys orta­lyqtarynda óz ónimi­mizdi usynatyn kóterme saýda núk­telerimiz bar. Reseı, Tájikstan, Qyrǵyzstan naryǵynda da qazaq kilemderine degen suranys artyp keledi. Aldaǵy kezde Qytaı, Moń­ǵolııa naryǵyna shyqsaq deı­miz. Jaqynda Fransııadan kelgen kásipker áriptesterimiz de qyzyǵýshylyq tanytty. О́z elderinde bizdiń ónimniń satylýyna muryndyq bolsaq dep otyr. Al, shvedtik IKEA kompanııasy úıge qajetti barsha taýardyń basyn biriktirip, brendtik úlgidegi turmystyq zattardyń ishinen «Bal Tekstıldiń» kilemderin kórsek dep otyr. Qazir osy kompanııanyń tapsyrysy boıynsha kilemniń bir­neshe nusqasyn toqýdamyz, – deıdi Talǵat Ishahov. О́ndiristiń úshinshi kezeńi iske qosylady Kásipkerlikte qol jetkizgen ta­bysynyń qupııasyna qanyǵa túsý úshin áli de bolsa syr sýyrtpaqtap kele jatyrmyz. Barlyǵy derlik avtomattandyrylǵan fabrıka­da kileń qarakóz qazaqtyń qyz-jigitteri júr. Biri tehnolog, endi biri dızaınshy, jip ıirýshi... qazaqtyń ul-qyzy kásip ıgere bastaǵan. Ásirese, dızaın bóli­minde otyrǵan 20 jas mamandy kór­gende tańdanysymyzdy jasyra almaǵanymyz ras. «Osynshama dızaıner kóp emes pe?» deımiz ishki oıymyzdy syrtqa shyǵaryp. – Bulardyń tórteýi kún saıyn jańa dızaın oılap tabýmen aınalysady. Qalǵandary óndiriske engizilgen úlgilerdi qalypqa kel­tirý, kem-ketigin túzetý, jańa dı­­zaındy óndiriske daıyndaý isimen aınalysady, – deıdi Talǵat Júnisbekuly. Rasynda da, jyl turmaq, aı saıyn ınterer aýystyrýǵa qum­byl damyǵan elderge ilesemiz de­sek, úı jıhazdarymen úılesim tabatyn tósenish kilemderdiń de jańa túrin oılap tabý, onyń turmysta qoldanýǵa yńǵaıly bolýyn kúıtteý ońaı sharýa emes. Aýyldan kelgen jastardy Túr­kııaǵa jiberip, bilim alyp, kilem óndirisin meńgerip qaıtýyna jaǵ­daı týǵyzǵan da ózderi eken. Esesine, sheteldik taýardan baǵasy arzan bolǵanymen, sapa­sy bir mysqal kem túspeıtin «Tu­ran», «Alataý» jáne «Barys» saýda belgilerimen shyǵaryl­ǵan «Bal Tekstıldiń» kilemde­ri Eý­ropa tórinde brendti IKEA kom­panııasynyń taratýy arqyly tanymal bola bastady. Otandyq óndiristi qoldaýǵa basymdyq berip otyrǵan «Damý» qory arqyly qarjylaı nesıe al­yp, óndiristi odan ári qaraı da­mytýǵa bet alǵan «Bal Tekstıl» JShS-niń kilem fabrıkasy aldaǵy kezde óndiristiń úshinshi kezeńin iske qospaq. Ondaı jaǵdaıda jylyna 15 mln. sharshy metr kilem to­qylyp, 8 myń tonna polıpropılen kilem jibi ıiriletin bolady. Bul óz kezeginde fabrıkadaǵy ju­mys ornyn 700-ge jetkizedi degen sóz. – Bızneste eń bastysy adal­dyq kerek. Jalqaý, erinshek, tir­likti tıip-qashyp isteıtin adam uzaq turaqtaı almaıdy. Biz­ge ju­mysqa ornalasyp alyp, kóp uzamaı jumystan surana beretin, ár nárseni syltaý etip en­jarlyq tanytatyn adamdar kezdesedi. Ondaılar kópke barmaıdy. Kásipkerlik tazalyqty súıedi. Aram pıǵylmen uzaqqa barý múmkin emes. Al, yntasy bar, izdenisi, jaýapkershiligi basym jastardy kórsek, qýana-qýana qoldap, onyń bızneste ósýine qam­qorshy bolýǵa daıynbyz. Talǵat Ishahovtyń kásip­ker­likte jetken tabysynyń basty syry da osynda bolsa kerek. Toq­san jasqa kelip dúnıeden ozǵan anasy ul-qyzyna únemi «bireýdiń ala jibin attamańdar. Barlyǵyn da óz eńbekterińmen, mańdaı terlerińmen tabyńdar» dep otyrady eken. Ana amanatyna adal bo­lýǵa tyrysqan perzenttiń «qaı isti bastasam da bir Allaǵa syıynyp, abyroısyz ete kórmegeısiń dep bastaımyn» deýi de kóńilge qýanysh uıalatady. «Bar armanym «Qazaq kilemi» degen brendti qalyptastyrý» deı­­di kezinde jal­ǵyz sıyryn satyp, kásip izdep ketkenine esh ókinbeıtin, búginde tórt ul-qyz ósirip otyrǵan kásipker. Otandyq ónim óndirýshiniń óz maqsatyna jetýine biz de tilektespiz. Jámıla MAMYRÁLI, jýrnalıst Ońtústik Qazaqstan oblysy