Elý jyldan keıingi emtıhan

  Dástúrli túrde atap ótip júr­gen­dikten «Ýnıversıtet bitir­­gen­derdiń jıyrma jyl­dyǵy, otyz jyldyǵy» degen qulaq­qa sińisti bolyp ketken sóz búgin­de tańsyq bolmaı, «Kim­der­diń kýrsy eken?» dep qaıyra sura­ǵanda, birdi-ekili myqty­sy­nyń aty atalsa, sol kýrs­tyń salmaǵy sezile qalatyn­daı bolý­shy edi. «Eski KazGÝ-de jazý­shy Dýlat Isabekov ýnıver­sı­tet bitirgenderiniń elý jyl­dy­ǵyn jasaǵaly jatyr eken» degen habardy esti­gen­de, eleńdep qalǵanymyz ras. О́ıt­keni, bálen jyldy toı­laı­tyn bel­sen­diler ázirge elý­di atap ótýge kelgende enjar tar­­­ta­­ty­­nyn bilemiz. Balalyq shaǵy qyr­qynshy jyldarǵa, aza­­mat­tyq qalyptasýy alpy­syn­shy jyldarǵa týra kelgen jas jigitter men qyzdar qazaq jeriniń alys aýyldarynan al­ǵash qalaǵa qaraı qadam basqan kezin­de júregine jalǵyz-aq ar­man­dy qondyryp keldi. Ol – bilim alý. «Qazirgideı ilimi joq, bili­mi az, aty bar, zaty joq ýnı­ver­sı­tetterdiń» qaptap turǵan kezi emes, qazaqtyń mańdaıyna basqan jalǵyz ýnıversıteti – S.M.Kırov atyndaǵy KazGÝ-ge túsip, baǵy janǵan sol balalar búgin, mine, jetpistiń mol ishinde júrip, júzdesý uıymdastyryp jatyr. Báriniń basyn qosyp uıymdastyrýshy bir-aq adam, ol – Dýlat Isabekov. Basy ázil­men bastalyp, sońy shyndyq­­qa ulas­qan kezdesýdiń ssenarııin ózi jazyp, rejıssýrasyn M.Áýezov atyndaǵy drama teatr­­dyń re­jıs­seri Áýbákir Ra­hı­movke tap­sy­ryp, ár kýrs­tasymen habar­lasyp, aýdıtorııa daıyn­dap, óz atynan dastarqan jaıǵan Dýlat aǵanyń eńbegi rasymen de aıryqsha atap ótýge turarlyq. Stýdentteri tutas demalysqa ketken jym-jyrt ǵımaratqa kirgen elý jyl burynǵy túlek­ter shurqyrasa tabysyp, aman-saýlyq surasyp, san jyldar birin-biri kórmegen qurdastar kórisip, kózderine jas alysyp jatyr. Sodan keıin qoltyqtasa qaýqyldasyp buryn ózderi sabaq ótip júrgen aýdıtorııada bas qosýǵa bettedi. Tap stýdent kezderindegideı bári partalarǵa jaıǵasa bastady. Ýyldap-shýyldap otyrǵan kezde aýdıtorııaǵa eń alǵashqy muǵalimderi, búgingi akademık Myrzataı Joldasbekov kelip kirdi. Qolynda jýrnaly bar. Otyrǵandar dúrkireı kóterilip, izet bildirdi. Sóz marjanyn nóserletkende tyńdaýshysyn siltideı tyndyryp, keremet áserde qaldyratyn Myrzataı aǵamyz dárisin bastady: – Al balalar, meniń ózim de osy ýnı­ver­sıtetti byltyr ǵana bitirdim. Munda M.Áýezov bastaǵan, bala­dan dana jasaýdy murat tut­qan naǵyz ustazdar, qazaqtyń baǵyna bitken ǵulamalar sabaq beredi. Sol kisilerdiń sabaǵyn muqııat tyńdap, sanalaryńa sińi­rip, erteń úlken azamat bo­lyp ósip shyǵýlaryńa men shyn júregimmen tilektespin. Sen­derge sát sapar tileımin, bir-bir­lerińdi qadirlep júrińder. Biriń oıdan, biriń qyrdan, Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen keldińder. Ilim izdep, ǵylym iz­dep keldińder, elime, halqyma aıan­baı qyzmet etemin dep kel­diń­der. «Stýdenttik shaq uzaq, aldymyzda áli bes jyl bar» dep, uzyn arqan, keń tusaýǵa sal­mańdar. Jınaıtyn, alatyn bilimderińdi alyp qalyńdar, óıtkeni, erteń aldy-artyńa qaraýǵa murshalaryń bolmaıdy. Stýdent atanǵan soń ýnıversıtet tártibine baǵynýlaryńa týra keledi. Qazir men senderdiń aty-jónderińdi atap, túgendeımin, ádeppen oryndaryńnan turyp, ózderińdi tanystyryp qoıyńdar, – dedi de, «Atshabarov Bazarbek» dep tizim basyndaǵy alǵashqy stýdentten bastap ataı bastady. Ár «stýdent» óz famılııasyn oqyǵanda «men» dep jaýap berip jatyr. Qaıtys bolǵandardyń famılııasy oqylǵanda «starosta» ornyn­daǵy Dýlat Isabekov «Ol máńgi­likke attanyp ketti» dep jaýap berip otyrdy. 38 stýdenttiń on shaqtysy kele almaǵan, aýdıtorııada otyrǵany – úshten bir bóligi, al 15-16-sy qaıtys bolǵan. «Aramyzda joq stýdentterdi ornymyzdan turyp, bir mınýt eske alaıyq», – dedi ustaz. Aýdıtorııada Beksultan Nurjeke­uly, Qadirbek Segizbaev, Qýanyshbaı Qurmanǵalıev sekildi elge belgili qalam­gerler de otyr. Biraq, bul kýrstan emes, biri bir kýrs joǵary, biri tómen oqıtyn stýdentter. «Biz sabaqtan bos bolǵan soń, dárisińizdi tyńdaıyq dep keldik» deıdi olar. Burynyraqta ózderi qurmet tutqan ustazdardyń dárisine qaty­syp, «Dáristi keremet oqıdy eken» dese, óz sabaǵynan suranyp kelip tyńdaıtyn daǵdy bar dep estıtinbiz, sondyqtan, bul eski ádettiń esh aıyby baıqalmady. M.Joldasbekov: – Búgin bizde emtıhan ǵoı. «О́mir emtıhany!» Qalaı, balalar, bul kisilerdiń sabaqqa qatysyp otyrýyna ruqsat beremiz be? Dýlat Isabekov: – Ruqsat bereıik. Biraq, shýyldamaı tynysh otyrsyn. Emtıhan tapsyrǵanda kóp sóılemeı, qysqa jaýap beretin bolsyn! M.Joldasbekov: – Onda bos orynǵa baryp jaıǵasa berińder. Bıletterińdi ala ketińder. Keńes Odaǵy kezindegi júregi atsha týlap, aıaq-qoly qaltyrap, jeti ata-baba­syna duǵa jasap baryp alatyn tildeı bılet­ter ádettegideı ádebıetten de, til­den de, tarıhtan da emes, ómirdiń ózi­nen alynǵan saýaldar eken. «О́mir emtıhany»... Áýelde jas adam ómirge táýel­di bolǵysy kelmeı biraz julqynyp kóredi. Biraq, báribir basyna noqta kıiledi. Tirshilik dıirmenine túsken adam­dar­dyń talqanǵa aınalmaı tiri bolyp, iri bolyp qalýy úlken erlikke para-par dúnıe. Jigittiń jigitshiligin synǵa salar kún týǵanda talaıdyń taqııasyn teris kıgizip, tabanyna salýǵa tyrysqan ómirdiń sabaǵynan kim qandaı tálim alyp shyǵady? Sol synaqtarǵa moıymaǵan, synynan súrinbeı ótip, búgingi kezdesýge kelip otyrǵan mynaý aqsamaıly jan­dar qatal saýaldardyń qaı-qaısyna da múdir­meı jaýap beretini anyq edi. О́ıtkeni, bári de ómirdiń qaıraǵyna túsip shyńdalǵan. Biri – agronom, biri – dáriger deıtin emes, ómir boıy jazý-syzý, til men ádebıettiń mańaıynda kele jatqan sóz sardarlary suraqtaryna qamshy saldyrmaı jaýap beredi. «6-bılet. Qazirgi Bilim mınıstrliginiń úsh tildilik saıasatyna kózqarasyń qalaı? Onyń paıdasy men zııanyn qalaı saraptaısyń?», «8-bılet. Qazirgi mektep oqýlyqtarynyń sapasy jaıly baspasóz betterinde, tipti, Parlamentte jıi sóz bolady. Ádebıet pen tarıh pánin oqytýda qandaı kemshilikter bar? Ol týraly óz usynysyń qandaı?», «11-bılet. Qazaq jerin sheteldikterge uzaq merzimge jalǵa berý men satý saıasatyna qalaı qaraısyń? El ishinde júrgende ol jaıly kópshiliktiń pikiri qandaı boldy?», «18-bılet. Qazirgi alyp otyrǵan zeınetaqy mólsheriń qansha? Sen soǵan qanaǵattanasyń ba? Álde, ol jóninde jańa usynysyń bar ma?», «19-bılet. Elimizde bireý tym baı, bireý tym kedeı. Áleýmettik teńsizdiktiń túpki sebebi nede dep oılaısyń?» degen sııaqty 22 bıletke jınaqtalǵan ómir saýaldaryna tosylmastan taban astynda jaýap berýge ázir ekenin árqaısysy baıqatyp jatyr. Bılette qamtylǵan jer máselesi de, til máselesi de, din máselesi, barlyǵy da – taǵ­dyr­ly máseleler. Osyndaıda Aqseleý Seıdimbekov Myrzataı aǵamyzdy qara tutyp kelip: «Myrzeke-aý, qudaıǵa daýy­sym jetpeıdi, bılikke sózim ótpeıdi, birdeńe deseńizshi» dep, bılikke bir taban jaqyn júrgen joldasy tilegin tıisti adamdarǵa jetkizse degen oımen ishine jınalǵan oıyn aqtaryp ketetin kórinedi. О́mir boıy Qazaq radıosynda qyzmet istep, mıllıondardy tyrp etkizbeı tyń­datyp, «altyn daýystyń ıesi» atan­ǵan Saýyq Jaqanova «Eger dál qazir mek­tep bitirgen bolsań qandaı mamandyq tańdar ediń?» degen saýalǵa sandýǵash únimen jaýap berip tur. «Adam balasy jaratylǵan soń erte bastan tek ózi ǵana atqarýy tıis mindetine beıimdeledi ǵoı deımin. Mektepte júrgende-aq ádebıetti, ónerdi súıdim. Alǵash Qaraǵandyda, keıin Almatydaǵy №12 mektepte oqı júrip, myqty ádebıetshi muǵalimderdiń tálimin aldym. Jalǵyz qazaq mektebi bolǵandyqtan, Almatydaǵy mektebim belgili qalamgerlerdi, óner adamdaryn, zııaly qaýym ókilderin jıi kezdesýge shaqyratyn. Osy kezdesýlerdiń áseri meni ónerge jaqyndata tústi. Ýnıversıtet bitirgen soń Qazaq radıosyna konkýrs jarııalanyp, dıktorlyqqa qabyldan­dym. Eger maǵan taǵy da tańdaý múmkin­digi beril­se, men oılanbastan taǵy da osy maman­dyq­ty qalar edim. О́zimmen birge oqy­ǵan azamattardyń barlyǵymen maqtanamyn». «Beksultandy óziniń súıikti máselesi­niń adaspaı tapqanyn qarashy» dep jatyr bılettegi «Qazaq halqynyń sanyn ósirý úshin ne isteý kerek dep oılaısyń? Oǵan óziń qandaı úles qostyń?» degen saýaldyń Beksultan Nurjekeulynyń qolyna tús­kenine bas shaıqasa kúlisip. «Qudaıǵa shúkir, ata-babalarymyz amanattap ketken jerde ómir súrip jatyrmyz. Ushy-qıyry joq jerdiń teń jartysynan aıyrylyp qalǵanymyzdyń ózinde dalamyz áli baıtaq. Biraq keleshekte bul jerge kim ıe bolyp qalady? Árıne, qazaq ıe. Al qazaq ıe bolýy úshin urpaq kerek. Urpaq ıe bolýy úshin sana kerek. Adam balasy óz-ózinen kóbeımeıdi. Oǵan arnaıy baǵdar­lama, memlekettiń qamqorlyǵy kerek. «Kóp áıel alý kerek», «toqal alý kerek» dep jelpinip shyǵatyndar bar, olar da, bir áıelin asyraı almaı júrgender de bul máseleni sheshe almaıdy. Menińshe, ózge halyqta joq, qazaqtyń ózgeshe qasıeti bar, ol – balajandylyq. Qazaq dúnıe-múl­kin bala úshin jınap, ózin de, ómirin de tek balaǵa arnaıdy. Balaǵa degen meıirimdi onyń boıyna týa salyp egý kerek. Qyz balaǵa «Sen bolashaq anasyń. Sen durys kıinip júr, tabanyńnan sýyq ótkizbe, keıin bala kótere almaı qalasyń, kókem» dep úıretý kerek. Munyń esh sókettigi joq. О́ıtkeni, bul memlekettik is, mem­lekettiń bolashaǵynyń isi. Ul bala­nyń da qulaǵyna quıa berý kerek. Qazir Eýropa bosqyndardy qabyldap jatyr. Munyń da arǵy jaǵynda saıasat jatyr dep oılaımyn. Batysta týý kórsetkishi azaıdy. Bosqyndar arqyly keleshektegi ulttyq máselesin sheshýdi kózdep otyr ma deımin. Bul sheshiletin másele me, sheshilmeıtin túıtkil me, ony bolashaq kórsetedi. Qazaq­standa bir jylda 500 myńǵa deıin jasandy túsik jasalady eken. Endeshe, eki jylda bir mıllıon adamymyzdy joǵal­typ otyrmyz degen sóz. Ne isteý kerek? Qazaqtyń óziniń zańy bar. 14, 16 jasynda aıaǵy aýyr bolyp qalǵan bala­lardy zańmen qorqytqandy qoıyp, neke­lesýge jaǵdaı jasap, úılendirýdi oı­laýy­myz kerek. Abaısyzda ot basqan bala­lardy jazalaýdy toqtatý kerek. Bul memleketke kelgen úles, memlekettiń mańdaıyna bitken urpaq. Biz tek sonda ǵana kóbeıemiz». «Jeltoqsan oqıǵasy táýelsizdigimizdiń bastaýy ǵoı. Ar, namysymyzdy oıattyq, jigerimizdi janydy. Qandy oqıǵanyń ortasynda biz de boldyq. Sonda biz qyryq­tyń ishindegi qylshyldaǵan jigit edik. Qazaq radıosynda jumys isteımiz. Keńes­tik ımperııanyń kúıreýi de, odaqtas respýblıkalardyń táýelsizdik alýy da bizden bastaldy. Bul baǵa beretin oqıǵa emes, namysymyzdy oıatqan uly oqıǵa» deıdi Jeltoqsan týraly suraǵynyń túıinin tarqatqan «Qazaq radıosyna» «bala bolyp kirip, shal bolǵanda bir-aq shyqqan» qart jýrnalıst Tórehan Tasbolatov. «О́mir emtıhanynda» berilgen jaýap­tyń bári alpys altynshy jyly bitirgen túlekterdiń óskenin, óresin kórsetti. Qobaljýdan góri qaıraty basym, kózqara­sy kelisti, oıy batyl. Jetpisten asqan adamnyń ómir týraly suraqqa jaýaby tolym­dy hám tushymdy. Rıza bolǵan ustaz­dary da shákirtterine besten tómen baǵa qoıǵan joq. Kezdesý sońynda qashan da kómeıi ashylyp, kósilip sóıleıtin Dýlat aǵamyz: – Biz muny nege uıymdastyrdyq? Bul nege oıyma keldi? О́mir degen mynaý, búgin – bar, erteń joq. Bizden keıingilerdiń talaıy ketip qaldy. Fılologııa fakýl­tetin bitirgen biz, kýrstastar, qaısymyz barmyz, kim tiri, kim kelmestiń kemesine minip ketti. Bardyń basyn qosyp kóreıik­shi, budan keıin biz, múmkin, kezdespeıtin de shyǵarmyz. Jer basyp júrgenimiz jınalaıyq, qaýyshaıyq, tabysaıyq. О́lgenderge quran oqıyq, tirilerge salaýat aıtaıyq. Tımırıazev kóshesiniń boıyndaǵy búgingi QazUÝ-de ótkizsek pe dep oıladyq. Biraq, maǵan osy eski ǵımarat ystyq. О́zim osyn­da dramatýrgııadan sabaq beremin. Áli kúnge deıin dálizdiń anaý buryshynan kýrstastarym shý etip shyǵa keletin sııaqty bolyp turatyny bar. Osy jerge kelgen saıyn jastyq shaǵym, ótkenim esime túsedi. Birde tap osy aýdıtorııada Ǵabı­den Mustafın aǵamyzben kezdesý bol­ǵanda: «Men alpystan astym, buryn­ǵy­daı samsap jemis salmasam da, anda-san­da onshaqty alma salarmyn. Oǵan qana­ǵat tutyńdar. Burynǵydaı burqy­ra­ǵan jemisti kútpeńder» degeni bar-tyn. Bárimiz de qazir Ǵabıden aqsaqal sııaq­tymyz. Shamamyzdyń kelgeninshe boıy­myz­daǵy barymyzdy, nárimizdi berdik, endi beretinimiz shaǵyndalǵan shaqtamyz. Saǵymbaı degen kýrstasymyz boldy. Ashtan óldim deseń de, tamaq áper­meı­tin. Bir bólmede segiz bala jata­myz. «Saǵan keshe aýyldan aqsha keldi ǵoı. Bizge bir polborsh ápershi» deı­miz. Sonda Saǵymbaı: «Júrseńder, júriń­dershi. Ápersem, ápereıin» dedi ǵoı. Ań-tań bolsaq ta, sabalap turǵan jań­byr­ǵa qaramaı, shubyryp sońynan erdik. Ashanaǵa bardyq. Satýshy chek urdy. Sóıtsek, ne nan joq, ne shaı joq, tek jarty borshtan alyp, jarylqap tastaǵandaı bizge shikireıip shekesinen qarap tur. «Eı, mynaýyń ne?» deımiz jep qoıardaı. «Endi ózderiń aıttyńdar ǵoı polborsh áper dep» deıdi. Ne aıtsań da tike túsinetin Saǵymbaı osy minezinen tanbaı ketti. Bizdiń aramyzda «sırkýl» degendi sıyrkúl degen de stýdentter boldy. Úzilisten keıin sabaqqa eki urty tompańdap, keshigip kiretin joldasymyz «stolovyıdy» «stalabaı» dep ketti». «Stýdenttik folklordy» móldiretip turyp áńgimelegende, Dýlat aǵanyń ár sátti umytpaı, jadynda myqtap ustap júretin qasıeti qaıran qaldyrady. Qalamgerdiń taýyp aıtatyn maıda, zilsiz kúldirip, kóńil kóteretin ázili, keıde jaqtyrmaǵanyn ýytty ıronııasymen túırep ótetin minezi kezdesý ajaryn asha tústi. Kezdesýdiń kelesi bóliminde qaıtys bolǵan dostardyń arýaǵyna quran baǵyshtaldy. Budan keıingi áńgime shaı ústinde jalǵasyp, estelikter aıtyl­dy. Stýdent kezdegi súıikti ánshileri Nurǵalı Núsipjanov án shyrqap, kezdesý sáti E.Hasanǵalıevtiń «Armandastar, qurdastar» ánimen aıaqtaldy. Jarty ǵasyr ýaqytty ortaǵa salyp kezdesken kýrstastardyń ǵıbratty júzdesýi ózderiniń izin basqan keıingige ǵajap úlgi. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY Sýretter jazýshy Dýlat Isabekov­tiń arhıvinen alyndy