Abaı óleńderin ajyratyp oqıyq

Uly aqynnyń syryn ishine búkken bir týyndysy jaıynda Rasynda, uly Abaıdyń poezııa­sy jaıly zertteýler ushan-teńiz. Biraq, ony tolyq tanyp boldyq deý asyǵystyq. Jumbaǵy men syryn ishine búkken shyǵarmalary áli barshylyq. Tómende sonyń biri – 1886 jylǵy «Kójekbaıǵa» («Bóten elde bar bolsa») degen belgili óleńin sóz etpekpiz. Senseńiz, ol kúshtep qosylǵan úsh bólek óleńnen turady (oǵan úńile oqyǵan ár kisiniń kózi jetedi). О́leńniń tym kólemdi bolýy da (168 jol) sonyń dáleli. Qysqasy, atalmysh týyndy taqyryby, mazmuny boıynsha úsh jikke suranyp-aq tur. Muhtar Áýezov óziniń «Abaı murasy jaıynda» atty maqalasynda: «...Keıbir 1909 jyl baspasyna kirgen óleńderdiń jazylý jyldaryn da anyqtap, oılasa túsýimiz kerek», – degen bolatyn. Bizdiń sóz etpegimiz de sol 1909 jylǵy tuńǵysh jınaqta ketken kemshilik. Endeshe, Muhań amanatyn oryndaýǵa talpynyp kórelik. Jańaǵy «Bóten elde bar bolsa» óleńi úsh jikten (bólimnen) turady degen paıymǵa dálelder qaısy? Birinshi bólim – 73 jol. Onda aqyn «jaý jaǵadan alǵan kún, ózderi ıtteı taqymdaıtyn» keshegi syılas, ejettes adamdardyń bolymsyz qylyqtaryn tizbektegen. Naqtyly nysana – Kójekbaı, biraq aqyn oǵan qosa, keshegi kúni «ejettes, syılas, sybyrlas, syrlas» bolǵan, búgingi kúni búlinip, pysyqaı qýǵa aınalyp bara jatqan barlyq atqaminer ortany sheneıdi, bylaısha aıtqanda, bárine ortaq tıptik beıneni jasaıdy. Aıta óteri, 1884-86 jyldardy Abaıdyń «el minezin synaý kezeńi» deımiz. О́ıtkeni, osy erekshelik bárinen basym, shoqtyqty kórinedi. О́leńniń birinshi bólimi (73 jol) ja­ıynda Turaǵuldy tyńdaıyq: Ákem Abaı «Sabyrsyz, arsyz, erinshekti» jazyp bolyp oqyǵanda, qasynda atyn erttep júretin Qarasaqaý degen kókshe taby – Baltaı, sol aıtypty: «Kójekbaı qaldy ǵoı», – dep». Mine, óleń Kójekbaıǵa (el ony «Kójek» degen) arnaý ekeni osy derekten málim. Osy tusta «Kójekbaı kim?» degenge toqtala ketelik. Ol – Tobyqty Mamaı rýynyń «Kishi Orda» degen balaq taýdy mekendeıtin Elaman tabynyń beldi atqamineri. Árhamnyń sózinshe, Kójek aqynǵa týys emes jáne Abaı aýylynda (Aqshoqy ne Jıdebaıda) eshqashan da turmaǵan adam. Olaı bolsa, Abaı ekeýi qaı kezde tabysqan? Abaı Qońyr-Kókshe elinde bolys bolǵan 1876-78 jyldary deımiz. О́leńniń «Bóten elde...» dep bastalýy Abaı 30 jasta alǵash ret óz eli Shyńǵystan syrt, bóten elde qyzmette bolǵanyn pash etedi. Árham Kákitaıuly óziniń estelik jazbasynda aǵaıyndy Kójekbaı men Tezekbaı jerge talasyp qalyp, aqyry Abaıǵa júginýge májbúr bolǵan oqıǵaǵa toqtalady (bul shamasy 1896 jylǵy oqıǵa). Sonda Abaı Qońyr-Kókshede bolys bolǵan shaǵyn esine túsirip: «Ákeleriń Jamantaı senderge jer bólip júrgende men jolyǵyp kórgen edim, qar ketip, jer qaraıǵanda sol bólikti ta­ýyp, jańadan omaqa (meje) qoıyp beremin dedi», deıdi (Abaı týraly estelikter. – Semeı, 2010. 102-bet). Sol aıtqandaı, jer qaraıyp kepken soń Abaı baryp, Jamantaıdyń budan jıyrma jyl buryn bólgen bóliginiń omaqasyn dál taýyp, qaıtadan belgi turǵyzyp beripti (demek, jer bólisteri bolys Abaıdyń qatysýymen ótken). Osylaısha Kójekbaımen aqynnyń sol jastyq dáýirde tabysqany anyqtalyp otyr. Arnaýda «tatýlyqty burynǵy», «eski dosyn kórgende» deýimen Kójekti kópten biletinin Abaı ózi de ańdatyp ótedi. О́leńniń ekinshi shýmaǵynda aqyn: Basyńa jumys túsken kún, Tatýlyqty burynǵy Ne qylyp ol oılasyn: Ashyp berer jaýyńa, О́zi kórgen qoımasyn, – deıdi. Bul sózdiń mánisi nede? Abaı 1885-86 jylǵy Tákejan-Bazaraly da­ýyn tyıam dep kóp kúsh-jigerin sarp etken. Keltirilgen joldardan sol oqıǵa lebi esedi. Burynǵy syralǵy dosy Kójektiń jaý jaqqa shyqqan qylyǵy Abaıǵa «anturǵandyq», «ıman júzin tozdyrý» bolyp kóringen. Ortańǵy shýmaqta tap osylaı dóp urǵan. О́ıtkeni, el ishi búlingen tusta sóz tasyǵysh, kisi sókkish adamnyń zalaly zor. Arnaý sońynda dosy jaıly Abaı bylaı dep tórelik aıtqan: Eger tilin alsańyz, Biri qalmas kisiden. Eger tilin almasań, Byqsyp shirir ishinen. Kójekke arnaý boldy, bitti, osymen támam (basqy 11 shýmaq). Al endi uzaq óleńin Abaı tutastaı bir kisige arnaǵan deý aqylǵa syıymsyz, kókeıge qonbaıtyn qısyn. Keltirilgen derek-dáıekterge súıene otyryp, Kójekke arnaý – tek óleńniń bas jaǵy ǵana («Árkimde-aq bar ǵoı týysqan» degen jolǵa sheıin) degen qorytyndyǵa kelemiz. Ony burynyraq shyǵarylǵan aqynnyń «Jamantaıdyń balasy Kójek degen» dep bastalatyn epıgramma túrindegi bir aýyz óleńiniń jalǵasy deý kerek. Endi uzaq óleńniń ekinshi bólimine (36 jol) keler bolsaq, ol «Árkimde-aq bar ǵoı týysqan» degen joldan bastalyp, «Qaı jerinen bolady, Kóńilge medeý, ol tynys?» dep aıaqtalǵan. Birden aıtaıyq, bul toǵyz shýmaqta Abaı syn naızasy ushyna ilgen adam – týǵan aǵasy Táńirberdi (Tákejan). Oǵan óleńdegi «О́z úıinde kezeksiz, Sheshen keler sartyldap», «Biletin bireý kez kelse, Sóz taba almas qaltyldap», «Qaljyńǵa keler shorqaqtaý, Jaýǵa keler qorqaqtaý», «Bireýge óktem is qylsa, О́z kúshim dep oılaıdy», «О́z erkine jiberseń, Esh nársege toımaıdy» degen naqtyly, dáldi derekter kýá. 1878 jyldan beride ádebıet pen ǵylymǵa bet burǵan Abaıdyń burynǵy ortasy – úzeńgi dostardan qol úzgeni jaqsy málim jaıt. Sondyqtan, jańaǵy sıpattar kópten aralas-quralasy bolmaı, alysta júrgen bóten eldiń adamy Kójekke qatysty deýge eshbir negiz joq. Olar Tákejanǵa tán minder degenge silteıtin estelik sózder kóp. «Bir kúni... qasyna Smaǵul Shodyr balasy degen uryny ertip Táńirberdi deıtin aǵasy keldi, – deıdi Turaǵul. – Meniń ákem: «Siz neǵyp júrsiz?» - dep suraǵanda, Táńirberdi: «Myna Smaǵuldyń pálenshemen daýy týraly Ospan saǵan bılikke jiberip edi, mynany ertip keldim» – dep edi, meniń ákem: «Siz atshabar bolyp pa edińiz?» dedi. Meniń ákem aǵasynyń uryny súıep, ertip kelgenine qatty renjip aıtty». Osy sııaqty aǵasyna renjigen talaı mysaldy «Abaı joly» epopeıasynan da kezdestiremiz. Sonymen, tekserilgen 36 joldyq qysqa óleń «Tákejanǵa» dep atalyp, bólek jarııalansa, onda shyndyq aýylyna jaqyndaı túser edik. «Bóten elde bar bolsa» óleńiniń úshinshi bólimi – 60 jol («Jalyǵýdy páleden» dep bastalady). Onyń jóni múldem bólek. Nege deseńiz, onda Kójekbaı, Tákejan syndy naqty adamdar emes, barsha qazaq minezi nysanaǵa alynǵan. Mysaly, «Keleli keńes joǵaldy, El sybyrdy qolǵa aldy», «El jamaǵan bıler joq, El qydyryp sandaldy», «Qyzyǵy ketken el baǵyp, Qısyny ketken sóz baǵyp, Endigi atqa mingender» degen sózderdi alsaq ta jetkilikti. Bular ısi qazaqty dendegen áleýmettik dertter ekeni dálelsiz-aq aıqyn. Ony Abaı tek Tobyqty elin sógip aıtqan dep sholaq túsinsek te qatty jańylysqa urynamyz. Baqsaq, Abaı óz eliniń minderin artqa saqtap, olardy óleń sońynda jalpy qazaq qaýymy búlingeniniń dáldi deregi esebinde ǵana tizbektegen. Mine, óleńde jalpy qazaq eliniń múshkil háli sóz etilgen dep mazmunyn durys uqsaq, onyń qundylyǵy da arta túspekshi. Sonymen, «Jalyǵýdy páleden, Jurt umytty birjola» dep bastalatyn óleńniń sońyn: «Nanymy joq, anty bar, El nusqasy ketti ǵoı» dep túıindeýi, bizge bul kezde Abaı tobyqty asyp, ısi qazaqqa alań qaıratker tulǵaǵa aınalǵanyn ańdatar aıǵaq. Muhtar Áýezov: «О́leń bir Kójekbaı emes, kóp Kójekbaıdyń psıhologııasynan jıyntyq beıne týǵyzyp, obobshenıe jasaıdy», degen pikirin osy úshinshi bólimge qatysty aıtqan. Ári qaraıǵy taldaýynda: «El búligi Tobyqty, kóp pysyqqa molyqty», degen mátel esepti joldar da osy óleńnen tabylady», deı kele, Muhań: «Pále basy ákimshilik qurylysta, qoǵamdyq jamanshylyqta ekenin asha túsedi» dep túıin túıedi. ...Orys syıaz qyldyrsa, Bolys elin qarmaıdy. Qý starshyn, ash bıler, Az júregin jalǵaıdy. Mine, osy shýmaq Abaı alǵash ret patshalyq Reseıdiń ákimshilik apparatyn synǵa alǵanynyń dáleli. Sóıtip, aqyn el minezin synaýdan otarshyl bılikti synaýǵa kóterilgenin ańdaımyz. Munyń asa mańyzdy aıǵaq ekenine kim talasar eken. Osy tusta Turaǵuldyń estelik sózinde: «Bóten elde bar bolsa...» degen óleńdi sol Kójekbaıǵa arnańqyrap bastap, art jaǵyn jalpy eldiń minezine aýdaryp ketipti», – degenin keltire keteıik. Sońǵy «eldiń minezine aýdaryp ketipti» deýin búgingi kúngi bizder «men arǵy jaǵyn aıtpaıyn, keler urpaq ózderiń tekserip, bilip al!» dep uqsaq ta bolady. Sonymen, úshinshi bólim de óz aldyna bólek shyǵarma. Ony Abaı jınaqtarynda derbes týyndy retinde jarqyrata kórsetýdiń ýaqyty jetip otyr, oǵan eshkim de kúmán-kúdik keltire qoımas degen oıdamyz. Endi «Bóten elde bar bolsa da» birik­tirilgen úsh bólek týyndynyń jazylýyna sebepker syrtqy jaǵdaıatqa da kóz tigelik. Joǵaryda aıttyq, tobyqty elinde 1885-86 jyldyń qysynda bir oıaz eldi dúrliktirgen áıgili «Tákejan-Bazaraly daýy» deıtin oqıǵa oryn alǵan-dy. Biz sóz etken týyndy sol Tákejannyń jylqysy talan-tarajǵa túsken (800 bastyń 400-in aıdap áketken) barymta áleginiń jańǵyryǵy. Úsh bólim de sol mezgildiń týyndysy. Olarda túr, uıqas bitimdes bolýy hám jazylý stıli saı kelýi osymen óz túsinigin tabady. Endi árbiri jeke óleń bola tura, 1909 jylǵy jınaqta olar nelikten bir-aq týyndy bolyp basylǵan degen máseleni anyqtaýǵa aýysalyq. Abaıdyń tuńǵysh jınaǵyn baspaǵa daıarlaǵan Kákitaı, Turaǵul qańqý sóz ermesin, adamdar arasy ashylmasyn degenge asqan yjdaǵatpen qaraǵan. Abaıdyń qyryqqa tarta arnaýlary ishinen tek úsheýi ǵana (Áıgerimge, Aqylbaıǵa jáne Kójekbaıǵa) jınaqqa engizilgeni sonyń aıǵaǵy. О́ıtkeni, kim-kimniń de urpaǵy ókpe ǵyp, arazdyqqa barmasyna kim kepil? Aıtalyq, HH ǵasyrdyń basynda Tákejannyń Ázimbaıdan taraǵan on birdeı nemeresi bóriniń bóltirigindeı jelkildep, jetilip kele jatty. Abaı Tákejandy minep, sógip aıtqan shaǵyn óleńdi eki týystyń aldy-artyn birdeı búrkep, muqııat tumshalap tastaǵan jaıy sol. Mine, joǵaryda qoıylǵan «Úsh týyndy nelikten bir-aq óleń bolyp basylǵan?» degen suraqtyń jaýaby da osy arada. Endeshe, týyndylardyń árbirin jeke shyǵarma dep tanyp-bilip, olardy bólek túrde jarııalaý – osy zamannyń talaby. Asan OMAROV, zertteýshi SEMEI