«Kolchaktyń altyn qoımasy»

ańyz ben aqıqat «Kolchaktyń altyn qoımasy» Qazaq­stannan, onyń ishinde Aıyrtaý aımaǵynan izdestirilýde, ol úshin arnaıy ekspedısııa uıymdastyrylypty» degen habar jeldeı esip tur búginde. Bul qaýesetti turǵyndar arasynda jergilikti jerlerdiń birine aýyzsha telingen «Kolchakovskıı» ataýymen baılanystyrýshylar da joq emes. О́ńirde mundaı resmı ataýdyń joqtyǵyna qaramastan biz jergilikti ólketanýshy, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń oblystyq bólimshesiniń jetekshisi, «Urpaq» qazaq mádenı-aǵartý ortalyǵy keńesiniń tóraǵasy Saǵyndyq SALMURZINGE jolyǵyp, búgingi kúni soltústikqazaqstandyqtardy aıran-asyr etip, qıly oılarǵa jetelep otyrǵan máse­leniń anyq-qanyǵyn bilýge talpynǵan edik. – Sáke, biz sizdi Aıyrtaý aımaǵyn týrıstik klasterge aınaldyrý jónindegi «Etnoaýyl» jobasynyń jetekshi avtor­larynyń biri retinde jaqsy bilemiz. Osy baǵdarlamany jalǵastyryp júrgen jeke kásipker Roman Gostrenko jýyrda «ataman Kolchaktyń óńirde jasyrǵan «altyn qoımasy» bar, ol izkesý­shilerdiń boljamyna oraı naq­tylanyp otyr» dep ja­hanǵa jar salýy shyndyqqa qan­shalyqty janasymdy? – «Etnoaýyl» jobasynyń tusaýyn kesýshilerdiń dittegeni – elimizdiń týrızmin damytýǵa úles qosý, ólke tarıhyn jan-jaqty zertteý, óskeleń urpaqtyń týǵan jerge degen patrıottyq sezimin oıatý. Ekspedısııanyń osy maqsatta jumys isteıtini ras. Al, Aleksandr Kolchaktyń esepsiz kómbesine baılanysty arnaıy quram jasaqtalypty degendi birinshi ret estip otyrmyn. Saýalyńyzǵa keletin bolsaq, mundaı alyp­qashpa sózder burynnan aıtylyp keledi. О́ıtkeni, aq pen qyzyldyń qan­dy shaıqastary kezinde ólkemizde Kolchak ta, Semenov te, Týhachevskıı de ash bórideı talaı jortqan. Qazaq aýyldaryn talqandap, zorlyq-zombylyqtar jasaǵany tarıhtan belgili. Aıyrtaý jurtshylyǵynyń áńgimesine qulaq túrsek, qoıyn-qonyshy nebir syrlarǵa toly tańǵajaıyp qubylystarǵa qanyǵýǵa bolady. Biraq ańyz ben aqıqattyń arajigin ajyratyp almaıynsha «pálen jerde altyn bar, barsań baqyr da joqtyń» kebin kıip qalýymyz ábden múmkin. Sondyqtan naqty da bultartpas derekterge júginip baryp, iske kirisken durys bolar edi. Aqshany bosqa shashqansha paıdaly sharalarǵa jumsaǵan tıimdi. Admıraldyń áskeri qyzyl­dardan jeńilip, Petropavl qalasyna aıaldaǵany ras. О́zi qashyp kele jatqan, saly sýǵa ketken áskerdiń Aıyrtaý ól­kesine barýy aqylǵa syımaıdy. Romannyń qazynanyń bir bóligin osy mańǵa jasyryp, qyzyldarǵa joıqyn shabýyl jasamaq bolǵan degen tujyrymymen de kelisý qıyn. О́ıtkeni, Kolchak óńirde kóp turaqtamaǵan. Az-kem aıaldap, tynyǵyp alýdy kózdegen. Onyń túpki oıy Ombyǵa, Sibirge jetip, bılikti qolǵa alý bolatyn. Jáne bir kúmán týdyratyny, bul jaıtty búge-shigesine deıin indete zerttegen shetel, orys ǵalymdarynyń derekterinde mol qazynanyń Qazaqstanda jasyrylǵany jóninde eshqandaı derek joq. – Shynynda da, bılik úshin talasyp-tartysyp júrgen qa­rama-qarsy kúshterdiń esep­siz altyn-kúmiske qarý-jaraq sa­typ alǵandary áldeqaıda yńǵaıly emes pe? – «Kolchaktyń altyn kómbesi» jaıly qaýeset mynadan bastalǵan. Atap aıtqan­da, aqtar otrıadynyń komandıri, polkovnık Kappel 1918 jyly 6 tamyzda Qazan qalasynda saqtaýly turǵan Reseıdiń «ulttyq baılyǵynyń» biraz bóligin (750 mıllıon rýbl) úptep ketken. Sol jyly kúzde Ombyny bılep turǵan Kolchak úkimetine tapsyrǵan. 1919 jyldyń mamyryna deıin oǵan qol suǵylmaǵanmen, odan ári maıdandaǵy aýyr jaǵdaıǵa baılanysty bir bóligine shetelderden qarý-jaraq satyp alynǵan. Osy jyldyń aıaǵyna taman Kolchaktyń «altyn art­qan poıyzy» Nıjneýdınsk qalasyna kelip, fransýz generaly Janenniń uıǵarymymen cheh áskerlerine tapsyrylǵan. Odan arǵy «taǵdyry» bulyńǵyr. Bir bóligi japon eliniń bankterinde jatqanyn tarıhshylar aıtqan­men, naqty sanyn esepteý múmkin emes. 100 tonna altyndy Kolchak úkimetiniń qarjy mınıstrligi shetelderdegi bank depozıtterine aýdarǵan. Baıkal kóli mańaıynda altyn tıegen poıyz kól túbine ketipti degen paıymdy betke ustap, úkimet tarapynan ǵylymı ekspedısııa uıymdastyrylǵanymen, esh nátıje tyndyra almaǵan. Tipti «Mır» sýasty apparaty qoldanylsa da. Aıta berse, «Kolchak, Semenov, baron Ýngernniń altyn qoımalary» týraly daqpyrttar kóp.

Biz Roman Gostrenkomen telefon arqyly baılanys­qanymyzda kónekóz qarııa­lardyń paıymdaryna ǵana súıengenin, qolda naqty má­limetterdiń joqtyǵyn, esh­qandaı iz kesý­shiler toby qu­rylmaǵanyn jetkizdi. De­genmen, Imantaý – Shalqar – Aıyr­taý – Aqsora baǵyttary bo­ıynsha zertteý jumystaryna kirisýge oıy baryn, ol úshin qomaqty qarajat qajettigin jasyrmady.

 Áńgimelesken О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»

 Soltústik Qazaqstan oblysy