Dúnıe júzindegi halyqtardyń bitim-bolmysy men jaratylysynyń ózge ulttarmen salystyra qaraǵanda myqty qyrlary bolýymen qatar, álsiz, osal tustary da kezdesýi – tabıǵı zańdylyq. Osy oraıda aǵaıyndarymyzdyń bir osal jeri, qıt etse boldy nesıe alýǵa beıim turatyndyǵy deýge bolady. Árıne, munyń eshqandaı aıyby da, sókettigi de joq. О́mir bolǵan soń barlyq adamdardyń arasynda nesıe alýǵa degen qajettilik bolmaı turmaıdy. Degenmen ár nárseniń belgili bir reti men shegi bar ekenin de eskergen jón sekildi. О́ıtkeni kóptegen jaǵdaılarda nesıege jyljıtyn jáne jyljymaıtyn múlikter satyp alýdyń nemese toı ótkizýdiń paıdasynan góri nesıe alýshylarǵa tıgizetin zııany áldeqaıda basym túsetin jaǵdaılar jıi kezdesip qalyp júr.
Osyndaı nesıe alýǵa qumarlyqty birqatar ekinshi deńgeıdegi bankter men shaǵyn nesıe uıymdary óz paıdalary men upaılaryn túgendeýge paıdalanyp qalyp júrgenderi de jasyryn emes. Sóz joq, olar mundaı is-qımyldarǵa jónsiz, jobasyz tekten-tek barmaıdy. Nesıelendirýdi belgili bir zańnamalyq aktiler arasynda júrgizedi. Sonyń jetildirilmegen solqyldaq tustaryn táp-táýir paıdalanady. Ári osy zańdylyq sheńberinde turǵyndarǵa belgili bir qarjylyq qyzmetter kórsetedi. Degenmen nesıeleýdiń mundaı túrleri osy kezge deıin qarapaıym turǵyndar úshin tıimdi ári qoljetimdi bola almaǵany taǵy da aıan.
Keıingi kezde qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerge birqatar ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajettiligi osyndaı sebepterden týyndaǵanyna shek keltire almaımyz. Bank mamandary arasynda sońǵy ýaqytta «jumys istemeıtin kredıtter» degen uǵym qalyptasa bastaǵan bolatyn. Osy tirkes nesıeleý saıasatyn túbegeıli jolǵa qoıý jóninde aıtqan Elbasynyń sózine de arqaý bolǵany umytyla qoıǵan joq. Onyń nege bulaı atalǵany sál keıinirek oqyrmandarǵa túsiniktirek bolady ǵoı degen oıdamyz.
Joǵaryda atalǵan qujat bıylǵy 2016 jyldyń 1 qańtarynan, al onyń keıbir qalǵan bóligi 2016 jyldyń 1 shildesinen qoldanysqa engizilgen. Bul ózgeristerdiń búgingi áńgimemizdiń basty taqyrybyna aınalyp otyrǵan elimizdegi shaǵyn nesıelik qarjy uıymdaryna da tikeleı qatysy bar. Osy arada atalǵan ózgerister tutynýshylardyń zańdy múddeleri men quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda jasalǵanyn aıtqan jón. Buǵan deıin birqatar jaǵdaılarda olardyń shaǵyn nesıe alý jónindegi zańdy talaptary aıaqqa basylyp kelgeni aıqyn. О́ıtkeni shaǵyn nesıe uıymdarynyń qyzmeti memlekettik organdardyń qadaǵalaý jasaý aıasy men tártibinen tys qalyp qoıdy.
Osylaısha, qazaqshalap aıtqanda, «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» joq bolǵandyqtan olar halyqqa beriletin nesıeniń paıyzdyq ústemesin aspandatyp jiberdi. El-jurt pen turǵyndardyń kepildikke qoıǵan múlkin tartyp alǵan shaǵyn nesıe uıymdarynyń jetekshileri de kezdesti. Atalǵan qarjylyq qurylymdar nesıeni óte qysqa merzimge berý úrdisin ornyqtyrdy. Kózdi ashyp-jumǵandaı osy qysqa ýaqyttyń aralyǵynda bireýler alǵan nesıesin qaıtaryp úlgerdi. Ekinshi bireýleri ony qaıtaryp úlgere almaı, shaǵyn nesıe uıymdarynyń «tonaýyna tap boldy.
Sonda qalaı bolǵany? Aldaǵy ýaqytta da osyndaı kóńilsiz kórinister odan ári jalǵasa bere me? Joq, endigi jerde bulaı bolmaıdy eken. Bul jóninde gazet tilshisine Ulttyq bank Batys Qazaqstan fılıalynyń dırektory Ǵalııa Satybaldına aıtyp berdi. Iаǵnı, onyń keltirgen derekterine súıensek, aldaǵy ýaqytta memleketimizdiń bas banki shaǵyn nesıelik uıymdardyń qyzmetin rettep, qadaǵalap otyrmaq.
Jańadan belgilengen osy quqyqtyq aktilerge jáne tártip pen normatıvterge sáıkes shaǵyn nesıelik uıymdar 2016 jyldyń 1 qańtaryna deıin Ulttyq bankke resmı túrde tirkelýi kerek eken. Sonymen birge jarǵylyq kapıtaldary men qarjylyq resýrstary jáne onyń mólsheri jónindegi derekterdi de Ulttyq bankke joldaý tártibi engizilgen. Onyń mólsheri otyz mıllıon teńgeden kem bolmaýy tıis. Eger atalǵan shaǵyn nesıe uıymdary osy atalǵan jańa zańnamalyq talaptardy saqtamasa, mundaı jaǵdaıda joǵaryda atalǵan ózgerister men tolyqtyrýlar jónindegi zańǵa sáıkes taratylmaq. Nemese qaıtadan tirkelip, soǵan sáıkes qaıtadan qurylmaq.
Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda olardyń nesıeleýge quqyǵy joq, deıdi fılıal basshysy Ǵalııa Satybaldına. Áıtse de oblystyq ádilet departamentinen alynǵan derekterge úńilsek, óńirde áli kúnge deıin nesıeleý isin júrgizýge quqyǵy joq jıyrma jeti shaǵyn nesıe uıymy bar ekenin kóremiz. Oblysta búgingi kúnge deıin tek jeti shaǵyn nesıe uıymy ǵana Ulttyq banktiń reestrine resmı túrde tirkelipti. Bulardyń qatarynda «Jańa Otaý», «Terekta-Fınans», «Qazyna Kredıt», «Oral», «Credital», «ProfitSentr» jáne «Mıkrofınansovaıa organızasııa MFO «Kásipker-Birlik» sekildi shaǵyn nesıe uıymdary bar.
Atalǵan qarjylyq qurylymdar toqsan, alty aı jáne tutastaı jyl qorytyndylary boıynsha Ulttyq bankke óz esepterin berip otyrýǵa tıis. О́ıtkeni respýblıka zańyna engizilgen ózgeristerge oraı shaǵyn nesıe uıymdary qarjylyq monıtorıng sýbektileri qataryna qosylǵan.
Mine, shaǵyn nesıeleý isiniń birqatar ıirimderi men úlken máseleleri osyndaı.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy