Áli esimde. 1992 jyl edi. Ol zamanda qazirgideı qaptaǵan BAQ pen órmekshiniń toryndaı sansyz kóp áleýmettik jeliler joq. Táýelsizdikpen kóterilgen el eńsesiniń jan jadyratar salqyn samaly Alataýdyń baýyrynan úzdiksiz esetin de turatyn. Qazaqtyń baǵyna bitken eki televızııasy men eki radıosy da sonda edi. Barlyq gazet-jýrnaldar, ataǵy dúrkirep turǵan baspalardan tasqyndap shyǵyp jatqan tom-tom kitaptar elimizdiń túkpir-túkpirine osy Almatydan jóneltilip jatatyn. Sol kezdegi el ishindegi aǵaıynnyń bári Almatydan «jyl kelgendeı jańalyq» kútip eleńdep otyratyn sııaqty bolyp kórinetin.
...Sodan, sol jyldyń jaz aıynyń tamyljyǵan bir kúninde Respýblıka saraıynda elimizge belgili 25 aqyn-jazýshynyń elý jyldyǵy atalyp ótipti, degen habar eldi eleń etkizdi. «Apyr-aı», destik. Shynynda da, bul keremet jańalyq edi. Qazaqtyń 25 jazýshysy erdiń jasy – elýge kelip jatyr! Qalaı ótti eken? Búgingishe aıtsaq, qandaı formatta ótti? Sóıtip júrgende, qazirgi «Qazaqstan» ulttyq arnasynan álgi mereıtoıdy jarq etkizip kórsetpesi bar ma? Mine, ǵajap, sahna tórine qazaqtyń sol kezdegi esimi elimizge keńinen máshhúr Aqseleý Seıdimbekov, Dúkenbaı Dosjanov, Muhtar Shahanov, Tólen Ábdikov, Dýlat Isabekov, Kádirbek Segizbaev sekildi kileń marǵasqalary jaıǵasqan. Marqum Jánibek Kármenov jaınatyp júrgizip otyr. Máıekti sóz ben mazmundy oı, ásem án men tátti kúı – bári sonda. Kózimiz tunyp ketti. Aqyn-jazýshylardy ardaqtaǵan sol bir kesh kópke deıin el ishinde áńgime boldy, sol kezdegi biz sııaqty jastardyń esinde máńgi qaldy.
Asyra aıtqanymyz emes, qaıta qurý zamany men táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary mundaı rýhanı keshter jer-jerde jıi ótip turýshy edi. Adam qulaqtan semiredi. Qalyń el teledıdarǵa telmirip, sol keshterdi jabyla tamashalap otyrýshy edi. Mundaı ulttyq rýhqa meımildegen, halyqtyq sıpaty kúshti keshterden keıin eldiń eńsesi kádimgideı tiktelip, kóterilip qalýshy edi. Jan azyǵy – esti ónerge shóli qanǵan úlkender jaǵy shúkirana aıtyp jatsa, sanalary sáýlelengen jastardyń keýdesin ulttyq maqtanysh sezimi kerneıtin, izgilikke, bıiktikke talpynatyn.
Endi, mine, osynyń barlyǵy kórgen tústeı. Sol bir shuǵylaly shaqtar eske túskende, esti án tyńdaǵyń kelip, teledıdar qosasyń. Qudaıǵa shúkir, baıaǵydaı ek arna ǵana emes, tórińizde turǵan teledıdaryńyzdyń júzge jýyq arnasy bar. Alaıda, qaısysyn qossań da – jyn-oınaq. Mıkrofondy aýzyna tyǵyp alyp, sahnada jynyn shaqyrǵan baqsydaı elirgen fanershık-ánshiler. Kósheli ónerpaz, esti án-kúı emge tabylmaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Munyń sońy ne bolar eken? Baıaǵy dinı ańyzdarda aqyrzaman bolarda áldeqaıdan jalǵyz kózdi tajal shyǵady deýshi edi, sol tajal osy árqaısymyzdyń tórimizde turǵan teledıdar bolyp júrmesin...
Já, birdi aıtyp, birge ketpeıik. Áńgime 1992 jyly 50 jyldyǵy dúrkirep ótken 25 jazýshynyń mereıtoıynan bastaldy ǵoı. Sol dúrkiregen mereıli keshter qazir qaıda ketti? Nege biz kemeńger sóz ıeleri men esti ónerpazdardy ardaqtamaıtyn boldyq? Nege olarǵa teledıdar men óner saraılarynyń esigin tars-turs japtyq. О́ner saraıy demekshi, bertinge deıin qazaq óneri men rýhanııatyna qyzmet etip kelgen Respýblıka saraıynyń tórine qalamger qaýym men halyq súıgen ónerpazdar nege shyǵa almaıdy? Kezinde sol saraı halyqtyki edi ǵoı. Byltyrdan beri de attary arǵysy álemge, berisi alashqa tanymal el aǵalary seksen jastyń seńgirine shyqty. Biraq osynaý el ardaqtylarynyń mereıtoıy eshqaıda óz deńgeıinde atalyp ótpedi. Kezinde Rasýl Ǵamzatov seksenge kelgende, Reseı, Daǵystan bolyp jumylyp, ataqty avar aqynynyń mereıtoıyn memlekettik deńgeıde atap ótkeni jadymyzda.
Osyndaıda eriksiz esińe túsedi eken...
Bizde buǵan kerisinshe, beınelep aıtqanda, «besikten beli jańa shyqqan», al naqty aıtar bolsaq, jasyńqy daýystary áli bekimegen «bota tirsek bozbalalar» elimizdiń konserttik saraılary men telearnalarynan kúni-túni, úzdiksiz «shyrqaıtyn» jylańqy daýystarymen qulaqty tundyratyn kún týdy. Bul neden?..
Erlan
TО́LEÝTAI,
ónertanýshy