Mádenı qamtýdyń máni bólek

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «О́rkenıetti ult, eń aldymen, tarıhymen, mádenıetimen, uly tulǵalarymen maqtanady. О́ziniń ulttyq mádenıeti arqyly ǵana basqaǵa tanylady», – dep atap kórsetti. Bizdiń elimizde mádenıet pen ónerdi damytý isi memleket tarapynan aıaly qamqorlyqqa alynyp, tabyskerlikke bet burǵan sıpatta. Qazaqstannyń damý baǵytyn aıqyndaǵanda, bul ekeýiniń egizdiń syńaryndaı ajyramas bólik bolyp júrýi Elbasynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan mádenıet pen óner, salt-dástúr men ádet-ǵurypqa qurmetpen qarap, olardyń jańa dáýirdegi qyzmetin túbegeıli damytyp kele jatqanyn kórsetedi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan «Jalpyulttyq tatýlyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý», «Halyq  birligi men ult­tyq tarıh», «Urpaqtar birligi men sabaq­tastyǵy jyly», «Mádenıetti qoldaý jyly» bolyp jarııalanǵan postkeńestik keńistiktegi dara el edik. Báıge atynyń aldynan shyǵyp dem beretin munyń barlyǵy tarıhtaǵy qanshama aqtańdaqtardyń betin ashyp, qoǵamdy tyń mazmunmen baıytyp, shynardaı shyǵarmashylyq týyndylarǵa jol ashty. Memleket basshysynyń bastamasymen qabyldanǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasynyń negizinde jasalyp, júzege asyrylǵan 2004-2006 jáne 2008-2009 jyldarǵy «Batys Qazaqstan oblysynyń mádenı murasyn qorǵaý jáne qaıta qalpyna keltirý» baǵdarlamalary oblystaǵy mádenı murany zertteý júıesin qurý­ǵa, mańyzdy tarıhı-mádenı, sáý­­lettik eskertkishterdi qaıta qal­py­na keltirýge zor áser etti. Shyn mánin­de óz mamandyǵyn ardaqtaıtyn, qoǵam­nyń rýhanı negizine qylaý túsirmeıtin mádenıet qyzmetkerleri sodan beri elimizdiń baı mádenı murasyn saqtap, kóbeıtip, talmaı nasıhattap keledi. Oblysta 754 mádenıet jáne óner uıymdary halyqqa mádenı-kópshilik qyzmet kórsetedi. Bıylǵy jyldyń qańtar aıynan oblys mádenıet salasy qyzmetkerleriniń jalaqysy dıfferensıaldy túrde 20 paıyzdan  40 paıyzǵa deıin ósti. Tútini túzý shalqyǵan degen osy shyǵar, tek sońǵy 5 jyl ishinde 23 mádenıet nysanyna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Bıylǵy jyly Zelenov aýdanynyń Rýbejın aýyldyq  klýbyna, Aqjaıyq aýdanynyń Jańabulaq, Jánibek aýdanynyń Taý aýyldyq mádenıet úılerine kúrdeli jóndeý ju­mystary júrgizilip jatyr. Táýel­sizdiktiń shırek ǵasyr ýaqyty ishin­de aımaqta 9 mádenıet nysany paı­dalanýǵa berildi. Onyń ishinde Elbasy tusaýyn kesken oblystyq qazaq drama teatrynyń áınek terezeli, altyn keregeli ádemi ǵımaratynyń orny bir bólek. «Ánesh qyzdyń kóz jas­taryn jınasa, kishigirim aq otaýǵa tolǵandaı», dep aqyn О́te­jan Nurǵalıev jyrlaǵandaı, oblys halqynyń moınyna burshaq salyp, tilep alǵan qara shańyraqtan qa­zir kisi qurǵamaıdy. Bıylǵy 5 aı­dyń ishinde sony 5 qoıylymnyń betasharyn jasap, aıdy aspannan bir-aq shyǵardy. Qazir teatr ujymy respýblıkalyq teatr festıvaline qyzý daıyndyq ústinde. Qabyrǵasynyń sylaǵy áli keppegen Qadyr Myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵy kórer­men kózaıymy bolyp aldy. Mun­da apta saıyn jergilikti aqyn-jazý­shylarmen kezdesý, qyzyqty shy­ǵar­mashylyq júzdesýler ótkizilip tura­dy. Bir mezgilde 1200 kórermendi qabyldaı alatyn, elimizde balamasy joq ortalyqtyń amfıteatry jaz aılarynda shyraıly konsertterdiń shynaıy ordasyna aınaldy. Orta­lyqqa ot aýyzdy, oraq tildi aqyn, qarymdy qalamger Baýyrjan Qa­lıol­la basshylyq jasaıdy. Ábish Kekilbaev: «Batys Qazaq­stan – qazaq mýzyka óneriniń Vena­sy», – dep baǵa bergen bolatyn. Sonaý Qurmanǵazy, Dınalardan jol tartqan kıeli kúı óneri men Muhıt, Ǵarıfollalar áıgili etken ánshilik dástúrdiń tamyry esh sýalǵan emes. Ol Eskendir Hasanǵalıevke ulasyp, jańa mánge ıe bolyp, ózgeshe arnasyn taýyp, qatary qalyń ormandaı qaýlap ósip kele jatqan daryndy jastarǵa jalǵasýda. Aımańdaıly talant mýzykalyq aspaby men dybysyn árleıtin zamanaýı saımany, jarasymdy sahnalyq kıimi úı­le­sip kelip jatsa ǵana sypyra is qylady. Oblys ákimdiginiń qol­daýy­men mádenıet mekemeleriniń mate­rıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaı­týǵa qomaqty qarjy bólinip otyr. Bıyl Ǵ.Qurmanǵalıev atyndaǵy oblystyq fılarmonııa jarty ǵasyr­lyq mereıtoıyn atap ótedi. Qasıetti óner ujymynyń kásibı ártisteri men kánigi mamandary egemendiktiń 25 jyly ishinde tórtkúl dúnıeni túgelge jýyq aralady deýge bolady. Kóz qandyratyn bı, kókirekke ornaıtyn saz, kóńil saraıyn ashatyn sóz – osy ujymnyń maqsaty. Mýzeı­ler úshin táýelsizdiktiń taǵy­ly­my mol. Saıasattyń salqyny sal­darynan jabyqtan syǵalap kel­gen taqyryptarǵa túren salynyp, jańasha oılaýǵa tynys ashty. Ásirese, tarıhı-arheologııalyq orta­­lyqtyń dúnıe esigin ashýy tol­ǵaǵy jetken másele edi. Solardyń tynym­syz eńbeginiń nátıjesinde 10 jyldyń ishinde 6 myńǵa jýyq jerasty qazba jádigerleri qolǵa tıdi. Shoqtyǵy bıik «Taqsaı hanshasy» kúlli ata-babamyzdyń arýaǵyn aspanǵa shyǵaryp asqaqtatty. Qazaqstandaǵy eń baıyrǵy kitap otaýynyń biri – J.Moldaǵalıev atyndaǵy oblystyq ǵylymı-ámbe­bap kitaphanasyndaǵy óte sırek kezdesetin qaǵazǵa túsken 25 myń kitap – kóziqaraqty, bilimge talǵamy bar adam úshin taptyrmaıtyn asa qund­y jádigerler. Turǵyndardy kitap­hanalyq kyzmetpen qamtýdaǵy respýblıka boıynsha joǵarǵy kór­setkishke ıek artyp otyrmyz. Qazir­gi kezde oblystyń árbir 1500 turǵynyna 1 kitaphanadan keledi. Aýyl mádenıeti qaı kezde de aýyr júk arqalaıdy. «Aýyl – anamyz» dep jatamyz.  Mádenıettiń altyn tamyry da sonda. Aýyl mádenıetiniń áleýetin arttyrý úshin birqatar sharalar qolǵa alyndy. Ult-aspaptar orkestri, teatr, horeografııa, hor, vokaldy aspaptar,  otba­sylyq, ájeler, dombyrashylar, folk­lorlyq ansamblder janrlaryn jandandyrý osy baǵyttaǵy jumystyń altyn dińgegi deýge bolady. «Halyqtyq», «úlgili» ataǵyna ıe bolý ónerdi damytý retinde aıtpa­ǵannyń ózinde, qosymsha jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Bıyl osyndaı maqsatta 30 maman jańadan jumysqa qabyldandy. Negizinen turǵyndardyń úıirmelerge degen suranysy kóp, sol sebepti jumysty jańashyl baǵytta jandandyrý máselesi ózekti tur. Jaýgershilik zamanda tynysh eldiń tylsymyn buzyq nıet bireý buzsa, attandap belgi beretin túngi ot-urandar bolǵan eken. Beıbit kúnniń ot-urany – qazaq dalasynda boı kótergen kesene eskertkishter. Olar ótkennen habar beredi, babalar ǵıbratyn eske salady. Táýelsizdiktiń arqasynda sondaı kóptegen kóne qorymdar súzgiden ótip, buryn beımálim bolyp kelgen esimder jaryqqa shyqty. Osy jyldary halqymyzdyń ótkeninde erekshe oryndary bar Jáńgir han men Dáýlet­kereıge, Muhamed Salyq pen Muhıt­qa, Qurmanǵazynyń ustazy Uzaq kúıshige keseneler ornatyldy. Qazaq­stan­nyń halyq ártisi Tuıaqberdi Shámilov­ten bastap, kúmis kómeı ánshi Qalam­pyr Rahımovaǵa músinder qo­ıyl­dy. Halyqtar dostyǵyn pash etetin belgi sekildi kúı atasy Qur­man­ǵa­zyǵa izgi tilegi men ıgi tilegin bil­dir­gen Nıkıta Savıchevke keý­de músin qoıylǵan. Endi Oral qala­syn­­da Qurmanǵazynyń Dına­ǵa dom­byra­­syn syılap turǵan sátin beı­neleı­tin kompozısııalyq  týyn­dy­nyń tusaýy kesilgeli jatyr. Bul jer keıin kúıshi­ler men dástúrli ánshiler alleıasyna aınal­maqshy. Memleket basshysy atap kórset­kendeı, «mádenıettiń sap qurǵan sansyz nysandarynyń bári memlekettiń moınynda, qamqorlyq jyldan jyl­ǵa údep keledi. Búgin bar nazardy olardyń turǵyndar arasynda qan­daı jumystar jasap júrgenine, má­denı jaǵynan qanshalyqty mańyz­dylyǵyna, atqaryp jatqan qyz­meti­niń sapasyna aýdarýymyz kerek». Eń ba­tysy, mańdaıymyzda temirqazyq sekil­di Elbasynyń bastamasymen ómir­ge joldama alǵan mádenı saıasat tujyrymdamasy bar. Dáýletkereı QUSAIYNOV, Batys Qazaqstan oblystyq mádenıet, muraǵattar jáne qujattama basqarmasynyń basshysy ORAL