Bilim men ǵylym – astyńdaǵy pyraq, aldyńdaǵy shyraq

Jasampazdyq jolbasshysy

Búginde Qazaqstannyń az ǵana jyldar ishinde adam nan­ǵy­syz jyldamdyqpen damy­ǵa­nyn eshkim de joqqa shyǵara al­maıdy. Istelip jatqan sharýa­lar­dy qansha jerden kórgisi, moıyndaǵysy kelmeıtinderdiń ózderi ishteı bul ýájge moıyn­su­nady. О́tken 20 jyl ishinde demokratııalyq jolmen júrip kele jatqan, búkil álem ta­nyǵan naryqtyq ekonomıkasy bar, damyǵan demokratııaly Qa­zaqstan qurdy. Munyń da­byra sóz emestigin biz ǵana emes, álem saıasatkerleri de jaq­sy biledi. Árıne, batystaǵy sarap­shylardyń birazynyń kó­ńi­lindegi «naǵyz» demokratııa deńgeıine jetpeıtin shyǵar, bir­aq demokratııa degen osy eken dep, halyqty bos daýryq­ty­ra­tyn, esh nátıjesiz alaýyz­dyqqa aparatyn haosty o bastan-aq mansuq etkenbiz. Basty qaǵıdasy búkilhalyqtyq bılik ornatý boldy. Solaı jasaldy da. Bizdiń odaqtastarymyz na­ryq­tyq anarhııaǵa boı uryp jatqan kezde, Qazaqstan naryq­tyq ekonomıkany halyqty áleý­mettik qorǵaýdyń joǵary deńgeıimen ushtastyrdy. Al demokratııa kúshti memleketpen qamtamasyz etildi. Memleket myqty bolsa, demokratııa da óz arnasymen damyp otyratynyna kóz jete túsýde. Ony naryqtyń arnasynan shyǵyp ketken alyp tolqyndar halyqty kelip soq­qanda, irgetasy myqty memleket ekonomıkaǵa da, qoǵamdyq ómirge de aralasyp, qoldaý men jandy kómek kórsetý arqyly aýyrtpalyqtardan aman-alyp shyqqanynan-aq kórýge bolady. Sonyń arqasynda ǵana bizde kórshimiz Reseıdegi sekildi «shok terapııasy» oryn almady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda-aq Qazaqstan jetekshi derjavalarmen terezesi teń dárejede jáne ózara tıimdi negizde qarym-qatynas ornatý sekildi sheshýi kúrdeli túıindi tarqata bildi. Sol kezdiń ózinde-aq elimiz jahandaný jaǵ­daı­ynda birde-bir halyqaralyq uıymnyń adamzatty qaýipsiz­dik­pen qamtamasyz ete almaı­tynyn másele etip kóterdi. Bul jaǵdaı qazirgi kezde eń ózekti problemaǵa aınalyp turǵanyn bastan ótkerýdemiz. Men degen halyqaralyq yqpaldy uıymdar men alpaýyt memleketter sol jyldary ondaı jaǵdaılardyń óz bastaryna tónbeıtinine senimdilik tanytyp, ataly sózge qulaq túrýge enjar qaraǵany ja­dymyzda. Al búgin álemde ty­nyshtyqtyń, adamzattyń qaýip­sizdiginiń sheti setineı bas­tady. Osydan on jyl buryn da dál búgingideı turǵyndardyń ba­syna tónip turǵan qaýipti oqı­ǵalar az bolatyn. Kúni keshe ǵana Reseıdegi Domodedovo áýejaıyn­da­ǵy jarylys qanshama beıbit qarapaıym jandardy o dúnıege attandyrǵanynyń kýási boldyq. Kóne Eýropanyń ózi aıaq astynan bolatyn mundaı qaýip-qater­ler­diń aldyn ala almaı otyr. Qaýip­sizdik ornatý úshin aımaqtardan bastap jahandanýǵa deıin qam­tı­tyn ınte­grasııalanǵan qury­lym­dardyń bir­tu­tas júıesi qajet eke­nin álemde birinshi bolyp Qa­zaqstan taraby aıtyp, elimizdiń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes uıymdastyrý tý­ra­ly ıdeıasy jal­­py kontınen­tal­dyq qaýip­siz­dik qurylymy retinde ómirge engizilip, qazirgi kezde álem­dik qaýipsizdik júıesinde óziniń sal­maqty úlesin qosýda. Otany­myz­­dyń álemdik deńgeıdegi aby­roı-bedeli, adamzattyń damýyna baı­lanysty ıdeıalary EQYU-ǵa tór­aǵa bolýyna jol ashty. Sol tór­aǵalyqtyń óte joǵary deńgeı­de ótip, Astana sammıti Qazaq­stannyń búkilálemdik deńgeıdegi jetekshi memleketterdiń biri retinde oń jol kórsetip, kósh bas­taýǵa daıyn bolǵanyn aıǵaqtady. О́zim ǵalym bolǵandyqtan, eli­mizde ǵylym salasyndaǵy bo­lyp jatqan oń ózgerister men jańa betburystardy aıtpaı kete almaıtynym belgili. Búginde da­myǵan elderde 1 mln. halyqqa 1-6 joǵary oqý ornynan keledi. Al Qazaqstanda 149 ýnıversıtet pen 200 ǵylymı keńes ǵylym kandıdattaryn, doktorlaryn «ba­syp shyǵaryp» jatyr. Ondaılar bizdiń aramyzda da bar, sonyń ishinde 60 kandıdattyń bireýi, 37 ǵylym doktorynyń bireýi ǵana ǵylym jolyna túsetini, buǵan tosqaýyl qoıatyn kezdiń kelgeni málimdeldi. Taǵy da osy jerde munyń kimge qajeti bar degen suraqtyń basy qyltııady. Bı­yldan bastap osy ǵylymı keńes­ter jumysyn toqtatady. Bul keńesterdiń qalaı jumys isteıtinin, dıplomdardyń qalaı beriletinin el jaqsy biledi. Qaptap ket­ken sany bar da, sapasy joq ǵy­lym doktorlary men kandıdat­tarynyń ǵylymnyń parqyn da, syıyn da ketire bastaǵany shyn­dyq. Laýazymdy taqqa otyrý úshin sheneýnikterge ǵylym dáre­je­sin satyp alýǵa jol berilip, bú­ginde ekiniń biri doktor bolyp otyrǵan kezde odan elge kelip jat­qan paıda bar ma? Odan da naǵyz ǵylymmen aınalysyp júr­gen ǵalymdardyń dárejesin kóte­rip, sol arqyly jastardyń ǵylymǵa degen yntasyn oıatýǵa jol ashqanymyzdyń durys ekenin uqqanymen, búgingi ǵana kúnniń ólshemimen oılaıtyndar dárejeni stanoktan basyp shyǵaryp, laýazym ıelerine berip jatty. Endi buǵan jol berilmeıtin boldy. Jalǵan ǵalymdardyń jolyn jabý arqyly aldaǵy kezde ǵylymnyń jańa tynysy ashy­lady. Biz oǵan senemiz. Qazaq­stan­nyń strategııalyq maqsat­ta­ry­na jetýdegi tabysynyń ajy­ramas bir bóligi retinde halyq­tyń densaýlyǵyna basa nazar aýdarylýy da óte oryndy dep bilemiz. Sońǵy ýaqytqa deıin bıznes tarapynan ǵylymǵa degen yqy­las sonshalyqty bola qoı­ma­dy. Búkil álem ǵylymnyń sońǵy jetistikterin engizgende ǵana alǵa ilgerileýshilik, básekege quryl­ǵan myna zamanda oıyp turyp óz ornyńdy sórelerden belgilep alýǵa bolatynyna kóz jetkizip, sol baǵytta áreket jasap jat­qan­da, bizdiń bıznesmender men ónim óndirýshiler otandyq ǵylymǵa enjarlyq tanytqany birden kózge uryp turdy. Osyndaı shaqta shıkizat eli degen ataýdan arylyp, otandyq naqty ónimder óndirýge baǵyt alyp jatqan elimiz úshin ǵylymnyń, onyń ishinde otandyq ǵylymnyń jetistikterin ıgilikke jaratpasa bolmaıtyny anyq ań­ǵa­ryldy. Sóıtip, otandyq ǵy­lym­dy damytýǵa, onyń jetistikterin ómirge endirýge baǵyt ustandyq. 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq jospardaǵy bilim men ǵylym týraly qamtylǵan máseleler «Ǵylym týraly» jańa zań jobasynyń dúnıege kelýine túrtki boldy. Ǵylym men bilimdi ushtastyrýda joǵa­ry bilim berý­diń mazmuny men qurylymyn Bolon prosesiniń parametrlerine sáıkestendirý ar­qyly qazaq­stan­dyq joǵary bilim alýshylardyń álemdik eń­bek naryǵynda óz ornyn irkilmeı tabýyna jol ashý kerektigi aıqyn bilindi. Bizdiń memleket álemdegi 47 memlekettiń biri bo­lyp, Bolon prosesine qosyl­dy. Bizdiń ýnıversıtet osy úderistiń negizi bolyp esepteletin Ýnıversıtetterdiń uly hartııasyna alǵashqylardyń biri bolyp 2003 jyly qol qoıdy. Atalǵan shara bilim ordasynda daıyndalatyn mamandyqtar­dyń oqý baǵdarlamalary men oqý josparlaryn eýropalyq standarttarǵa sáıkestendirýge, akademııalyq dárejelerdiń ha­lyqaralyq deńgeıde moıyn­da­lýyna, kredıttik tehnologııa boıynsha synaqtardyń birlik júıesin engizý arqyly akade­mııa­lyq utqyrlyqty qamtama­syz etýge, eki dıplomdyq bilim baǵdarlamasynyń júzege asýyna múmkindikter týdyrýda. Bilim men ǵylymdy ushtas­tyrýda respýblıkalyq joǵary oqý oryndarynyń bes túri jos­parlanyp otyr. Olar – ulttyq zertteý ýnıversıtetteri, ult­tyq joǵary oqý oryndary, zertteý ýnıversıtetteri, ýnıversıtet, akademııalar men ınstıtýttar. Bular ǵylym men bilimdi jalań formýlalar men ádistemeler arqyly ǵana berip qoımaı, jastardy ǵylym men bilimniń qyrlary men syrla­ryna tereń boılatyp, sol ar­qy­ly ózi ómir súrip jatqan mem­lekettiń, ıaǵnı, otanynyń áleýetin kóterýge ár jastyń úles qosa alatynyna kózderin jetkizý kerek ekenin Elbasy qadap aıtýda. Mysaly, AQSh-taǵy Massachýsets tehnologııa­lyq ýnıversıtetiniń túlekteri sol aımaqta 450 myń joǵary tehnologııalyq kásiporyndar ash­qan. Bul oqý ornynyń myq­ty áleýetin kórsetse kerek. Odan bilim alyp shyqqan jastar eldiń ekonomıkasyn damy­tý­ǵa barynsha úles qosýda. Bizde árbir bilim oshaqtarynan tú­lep ushqan jastardyń óz Ota­nynyń áleýetin kóterýge sondaı úles qosýyn armandaımyz. Armandap qana qoımaı, solaı bolsa eken dep tileımiz jáne solaı bolatynyna senemiz de. Qalaý­yn tapsaq, bilim men ǵy­lymnyń astymyzdaǵy pyraq, aldymyz­daǵy shyraq bolýy úshin elimizde bar múmkindik jasalýda. Búginde aldaǵy 10 jyldyń asqaraly maqsattary belgili. Endigi maqsat belgilengen baǵdarlama boıynsha elimizdiń áleýeti men ekonomıkasyn ári qaraı damytý bolyp tabylady. Raqymjan ELEShEV, akademık, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory.